s c

l th hu

Mt ngy h thng by nng nc, ti thp tng mt phi on Ty Ba L i Cha Hng.

n bn Yn, thy u con sng d m m ra i ngi. Leo ln thuyn ngi tri ra gia dng sng. Tri nng, nc mt bc ln, lng lng lng theo ln gi, thy cng c l. Ngi bt chuyn vi ch li . Ch cho cho su ngi chng ti thon thot Ch m v en nh con c bng kho t  cn ht sc mu ti thm. Ti hi chuyn ch. Ch k ngi lng Yn cho  cho khch i Cha Hng ch l kim tin thm. Cn th phi cy cy cng lng mi  sng.

Mt bn th n An Dng Vng
ngoi  H Ni

Vo n Cha Hng, ti v my v Ty Ba L leo nhng tam cp cha vo vo. Thot mt ci n nh ni Cha Hng. N th! V li H Ni k cho ngi H Ni nghe. Ngi H Ni ci tm tm: "i gii. Ngi ta i ving cnh cha. i mt on th dng li. Ngh mt chc. Ri li tip tc leo. Ri li ngh. Lc ngm cnh cy c. Lc dng li n qu. Vo nhng ngy Hi u nm ngi ta try hi ng c chen ln nn i cn chm na. C th m i sut ngy. Ai nh bc. i Cha Hng m bc leo mt lo khng ngng ngh th kia th qa l nh i tp th dc"!

V  leo nhiu thang bc kiu ca Cha Hng v v  i thm nhiu cha  mt s nc trn th gii, nn ci v cha cha chin gc cy vi chiu cao ca ni khng lm ti ngc nhin. Tm l ca k i n ch l th c thch c ci g l l  xem. Vi ti, leo ni Cha Hng th cng khng ly g lm cheo leo cho lm. Quang cnh dc ng i th cng chng c g ngon mc. Cng trnh cha chin th cng khng c g gi tr. Nn tuy l ln u leo ni Cha Hng, m ti ch mong ln cho n im cui cng  xem n c ci hay ho hp dn khng. Ln n ci hang cao nht ca Cha Hng. Khi nhang bc t trong ng ra nghi ngt. Ti th vi so ly sc, ri i vo ngay xem th bn trong ng c ci g trong .

Bn trong ci ng ti tm t m nhang khi y, ti ch   thy sau ci bn g c ng s tr trc ngoi ba mi, ngi Ngh Tnh. ng s thot ngi, mt sng quc nhm ti d xt, khi ti m ging H Tnh ra hi chuyn s tu c bao nhiu nm  ng ny ri h s.

iu ti bt gp ti y cng l iu ti bt gp  hu nh tt c cc cha Min Bc Cng Sn. L cha no cng c nhng ng s c nh l ng cng an gi  i tu. My ng s  trong nhng ngi cha H Ni mt ng no ng ny nhn lanh. My ng s mt my tng t ny th ch c th lm ngh cng an ch khng th hnh ngh g khc.

 H Ni, ti i lng cc cha  xem xt. Cha H Ni quanh B H gn khoang bn chn. i b thm ving d dng. Nn khi c gi rnh ti hay ro b n xem i xem li nhng ci mnh mun quan st. Gt b ra nhng chuyn chnh tr ny n, mt trong nhng ci th  H Ni l i ving nhng ngi cha trong th . Cc ngi cha c y s tch lch s km theo nhng du vt vn ha l kho tng nghin cu cho nhng ai mun nghin cu vn ha v lch s Vit Nam.

C mt bui sng, ti gh vo cha B  trn ph Nh Th, ti vo cha nh xin xem li my ci tng c trong cha. Bc vo sn ti thy mt by cc c cc cu mc o nu c ngi cn tc c ngi  co tc. H ru rt a gin v t nh cc nam n sinh trung hc trong gi ra chi. Ti ng ng ngo va quan st mt cch th v. ng l y l mt kha dy lm thy cha v ni c  H Ni.

Mt ngy n ca thng 11, ti c thp tng mt phi on "nh nc" i d l Gi T  cha B  bn Gia Lm, H Ni

Chng ti c mi ngi vo mt bn cao v thong  khu nh Trai i din vi khu nh th T. Trn bn  h thc n chay c mn c. T bnh c chm tng, tht heo quay chay  n di mn. M u bn tic mt ng s mc o nu ra ni vi li cho hi phi on quan chc nh nc. ng s ny trng cn tr ch khong  ngoi ba mi, rng vng vu, mt li, ci ni nh mt thng b v t. ng ta mc o nu v i m. ng ta ri rt cm n phi on  quan lm n cha ngy hm nay. Ri bn phi on nh nc p tr t cu. Xong n phn n ung. Th l c hai s c nhanh nhn khing ra hai kt bia Henekein  hai bn cnh hng tip phi on. n ung no n heo quay chay cho n di mn.

Ln khc ti p xe p lang thang trn ng Thy Khu. Ngang n Voi Phc, thy ca trc m, ti dng xe i vo bn trong v c bit y l n th ngi Linh Lang con ng vua L Thi Tng. Ngay ci phn bn gian tri ca n chnh, trn ci phn, ti thy c su ngi n ng mt my tr thc ang ngi ci ni h h nh bi vi nhau.

Ti khng bit mai kia mt n nhng ngi cha v n Min Bc ri s i v u. Min Bc rt nhiu cha, nh, v n. Trong my mi nm ch ng Min Bc, ng Cng Sn  lm mt vic m ti cho l kh k th v s c nhiu d m c bit trn nh hng ca cc o cng king  Vit Nam:  l vic h quc doanh ho cc n cha ti Min Bc. S p t ca nh nc ln cc n cha ngoi Min Bc  c nn mng v kh l liu k t khi ng Cng Sn nm chnh quyn Min Bc. T nm 1945, ng Cng Sn Min Bc vi ch trng tam v: v gia nh, v t quc, v tn gio. Ch trng v tn gio  khin chnh quyn ny tuyn truyn trong dn chng l tt c mi tn gio l "m tn d oan". V ng cm m tn d oan.

Phn ln nhng ngi dn sanh ra v ln ln trong ch  Cng Sn Min Bc 1954 -1975 u tr li  phn tn gio trn t cn cc ca mnh mt ch "khng." Khng tn gio.

Vo u ma xun nm nay, ti  lm mt chuyn vo thnh ph Ngh An, H Tnh, Qung Bnh  kho st v nh hng ca cc tn gio ti cc vng ny.

Ti khm ph ra l ti thnh ph Vinh nm 2000 khng cn bng dng mt nh th hay mt ngi cha no! Khi hi thm ti c cho bit thnh ph Vinh l thnh ph c xy dng li sau chin tranh Quc Cng 1954-1975. Thnh ph Vinh trong thi chin tranh  b bom M tn ph gn ht. Khi xy dng li thnh ph Vinh mi ny, di nh hng thuyt v thn ca cng sn, nhng t im tn gio  vng mt v bin mt trong thnh ph.

Ti ro vng khp thnh ph Vinh v hi thm v sinh hot tn gio th nhiu gia nh ch ln bn th ng b hay bn th h v ni  l sinh hot tn gio duy nht cn st li ca h.

Vi ch trng v tn gio, ng Cng Sn Min Bc trong sut thi gian 1954 - 1989  tch thu tt c cc nh, n, cha Min Bc v trng dng cc ni ny thnh nhng c s cng cng. Cc n, nh, cha di ch  Cng Sn Min Bc tr thnh nhng cu lc b, nhng trung tm sinh hot vn ho, nhng th vin, nhng ni gi tr...

Hin nay cc n, nh, cha H Ni vn cn l tr s sinh hot hnh chnh ca chnh quyn. Do mt vng quanh H Han Kim, Cha L Triu Quc S  ph L Quc S bin thnh y Ban Nhn Dn qun Hon Kim. Cha V Thch 13 ng B Triu l tr s ca y Ban Nhn Dn Phng Trng Tin. Cha B  ng Nh Th l tr s ca y Ban Nhn Dn phng Hng Trng. n Mu Y Can trn ng Thnh l tr s y Ban Nhn Dn Phng Hng Bng.

Cc s quc doanh  tr tr gn ht cc cha Min Bc. im ng ni l cc cha v n ngoi Bc va nhiu v ng mt vai tr rt quan trng. Cc cha  Min Bc l nhng di tch lch s v vn ha phong ph nht ca Vit Nam.

K t nm 1989 khi ng Cng Sn ng u sp . ng Cng Sn Min Bc khng cn ni nng ta vin tr, nn phi "m ca" kinh t  cu ng v Nh nc. S m ca kinh t ny ko theo s m ca cc n, nh, cha.

V theo li ngi Min Bc ni vi ti, khi ngi ta lm n c, kinh t pht trin th ngi ta mi lm ci vic "c th c thing c king c lnh". Ngi ta mi ni ln phong tro i n cc cha, cc n, xin lc thnh. Ch c nh trc y cn thi "bao cp" ngho khng c n th lm g c chuyn i n i cha ny n .

Th l k t thi "m ca" 1989, cc n cha Min Bc tr nn cc im thu ht du khch v thu ht tin bc t cc thin nam tn n nht. n B Cha Kho, Bc Ninh, ni trc y vng ngt my chc nm nay bng dng, t khp mi min, ngi ngi ko n cng tin xin lc. Th l cc ng cng sn H Ni m cc im cha n ra cho nhng k m o v nhng khch du lch ng tin. Bao nhiu cha n  H Ni tr thnh nhng ti sn ca nh nc v c qun tr bi nh nc. C nhng ln ti vo cha L Triu Quc S  s 50 ph L Quc S, H Ni, ti thy my ng trong ban qun tr phng qun ngi hp  y v nhn chng ti i qua i li. Khi ti ni l ti mun kim v s rnh ngi cha  hi v mt bi th c trong cha, nhng v chc sc ngi hp  ch cho ti mt cu b khong 15, 17 tui. Cu b hng hi ra gii thch cho ti m ti c ng tr mt ra m nhn v nghe.

Hin tng ng Cng Sn lm ch hu ht cc cha chin  Pha Bc v h cho cc s quc doanh hoc cc ci y ban m ti c c bng mt th ting Anh vit bp b trong mt ngi n trn ng B Triu " The Manager Of The Pagoda", ngi cai qun cc n, nh, cha l mt hin tng x hi rt mnh m xy n cho x hi Min Bc trong thi gian ng Cng Sn cm quyn.

Mt cch bnh thng,  cc nc chm tin nh Vit Nam hin nay, cc th lc chnh tr  c qa nhiu quyn hnh trn ngi dn. Ri trong thi gian nm chnh quyn Min Bc, chnh quyn Cng Sn li cm gi lun th lc tn gio. ng Cng Sn H Ni nm gi mt lc hai th quyn lc mnh m nht trn ngi dn sng di ch  do h cai tr.

o Pht vi h thng t chc lng lo  hon ton lt vo tay nh nc Cng Sn.

Cng gio vi h thng trung ng tp quyn La M, di s cai tr ca ng Cng Sn, cng gio Min Bc ng chng li. Ti H Ni, ngi Nh Th Ln  ng Nh Chung sau na th k sng vi Bc v ng trng tiu iu x xc nh khng sa sang tu b k t ngy ng Cng Sn vo ng tr Min Bc 1945.

Ti Min Nam Vit Nam hin nay cha chin v nh th ca cc tn gio nhiu gn bng trng hc. Hnh nh cc ch  cng h khc, cc tn gio cng tr thnh mn hng quc cm vi ngi dn b tr. Ngoi nh hng ca o th ng b ra, cc o Pht, Cng Gio, Cao i, Ho Ho, Tin Lnh, Hi Gio hin ang l nhng tn gio lm le thu ht, li ko, d d, pht trin, gn gi, bo v, tn  mnh bng  mi phng thc. Cha chin nh th nhiu th nhng cc nh truyn gio v cc con chin vn cha tha mn. Cc o cha to c gc r cha nhiu tn  ti Vit Nam th ang n lc lp phong tro ging o chui. V d cc con chin Tin Lnh ang tm cch hc tp kinh thnh ti nh, truyn o ti gia. Bn ngoi th gi dng n  dy nhau hc Anh Vn nhng thc cht l chuyn cho nhau Kinh Thnh  thu thm tn . S c ch chnh thng th phng c khi b gio dn ch l  quc doanh khng gi tr. V li h phi truyn o chui v cng an vn cn xt nt iu tra cc sinh hot tn gio qa kht khe. (30)

Th cng ng b c th gi l mt o mnh nht  Vit Nam. Kinh in Khng gao vi tam cng "qun s ph"  thit lp nh hng nhiu trn o th ng b ti Vit Nam.

Tuy nhin ngi Vit vi bn cht rt nng tnh cm gia nh  khin cho khuynh hng th ng b l mt sinh hot tn gio m m thm su nht vo sinh hat tm linh ca ngi Vit Nam, hn hn cc tn gio khc.

o th ng b ti Vit Nam c mt s nhp nhng vi o Pht. Hu nh nhng ngi Vit Nam th Pht u th lun ng b cha m. Trn bn th ca mi gia nh Vit Nam no theo o Pht gn nh cng u c thm bn th ng b cha m t di hay sau lng tng Pht. Ngi Vit Nam c th khng thp nhang cng Pht, nhng h vn thp nhang cng ng b cha m.

Bn th Mu ti Ph Giy, Nam nh

o Th M hay cn gi l o Mu l mt o rt ph thng ti Min Bc. o ny th ba b M ca tri t. M Thng Thin sng to bu tri v lm ch quyn nng my, ma, sm chp. M Thng Ngn c ngun gc Sn Thn trng coi min rng ni. M Thoi (c tri ra t m Thy) c ngun gc Thy Thn tr v min sng nc. (31)

Di ch  cng sn o Th M b cm cn. Nhng khi cc sinh hot tn gio c ni lng k t nm 1989, cc n th ca o Th M  Min Bc bung ra sinh hot rt tp np. Ti  tng chng kin s rn rp ny ti Ph Giy Nam nh, th ph ca o Th M ti Min Bc. Trong n c bn gi Hu ng lin tip ngy ni ngy m ni m khng ngng ngh. Danh sch ngi thay phin ln Hu ng trong n 24/24. Sinh hot tn gio lin tc 24 gi mt ngy khin khch phng xa lc vo y c nh lc vo sng bc  Las Vegas khng cn bit u l ngy u l m. Nhng ngi ch tr Ph Giy cho ti bit s ngi ghi tn Hu ng kn mt danh sch trc c nm tri mi ti phin mnh.

Mt trong nhng sinh hat chnh ca o ny l tc Hu ng. Hu ng c nhng ngi ln bn th nhy ma, nhc dn tc ni ln xp xnh. Sinh hot ny biu tng mt s giao tip gia ngi sng v ngi cht.

Ti khng hiu sao o Th M vi tc Hu ng ny li b ch trch gay gt nng n l m tn d oan v b s mit th ca nhiu ngi Vit Nam. Hu ng cng ch l mt sinh hot tn gio nh hnh l Misa bn Cng gio hay lm l cu Siu bn Pht Gio. Trong khi cc sinh hot ca Cng Gio hay Pht Gio th khng b k th, m sinh hot ca o Th M ny li b cm cn mit th cho l h tc.

Xt theo con mt bnh thng th o Th M l mt o pht xut t Vit Nam. ng l nn c tuyn dng hn th li b vi dp. Ngi Vit Nam c cu "Bt nh khng thing"  m ch ci tnh cht thiu t tin ny.

Thiu t tin kiu ny  lm cho dn tc ny b l c hi pht trin nhng tinh hoa ca nn vn ha h. Trong con mt ca mt ph n tranh u cho n quyn, ti nhn thy o Th M mang tnh  cao ph n khi  cho ngi n bc ln bn th tham d vic t l. V gn nh cc tn gio ln u cm cn n b v khng cho n b bc ln bn th hnh l trong bt c mt sinh hot tn gio no. iu ny chng t o Th M l mt trong t tn gio him hoi tn trng quyn sng ca ngi ph n. y l mt im son ng khai thc  tn vinh rng nn vn ha Vit Nam l mt trong s t nn vn ha khng k th ph n trong lnh vc tn gio.

C th ni tnh cht ca ma ca tc Hu ng  l mt sinh hot vn ha biu dng iu ma v iu nhc dn tc Vit Nam.  l mt trong s t c hi him hoi m vn ha Vit c c hi bc pht mt ngh thut ca ma. iu ny ng  c khuyn khch, tn vinh, pht trin, thay v ch bai, dm xung, b l.

iu hay th b ng l. o Th M l mt v d cho thy ngI Vit Nam  khng bit khai thc nhng im hay ho ca chnh nn vn ha h. Vi mt nn vn ha lu i nhng v l l vi chnh bn thn dn tc h, nn ngi Vit thng b l nhng ci hay ca mnh m khng bit.

Lch s Vit Nam t thi xa xa  c truyn thng s si tham d chuyn triu nh nh cc s Khung Vit Ng Chn Lu, s  Php Thun i Tin L. S Vn Hnh, s L Cng Un triu L.

i Trn, vua Trn Thi Tng cn lp ra mt phi thin c mnh danh l phi Trc Lm.

Nh cch mng Nguyn Thi Hc (1901 - 1930), lnh t Vit Nam Quc Dn ng c cn v l mt ng s ni ting thng c gi l S Trch.

Cc cha  Vit Nam thng c thnh tch l ni nng nu ca cc tay lm chnh tr. Hoc ni ting l cc nhng c im pht xut sinh hot u tranh cch mng.

Cha Chn Tin, mt danh thng tnh H Tnh, l tiu biu mt ca cha chuyn tr chuyn cch mng chnh tr ti Vit Nam.

Cha Chn Tin c xy vo i nh Trn th k th 13.

Theo sch Di Tch Danh Thng H Tnh:

"Thi Trnh Nguyn phn tranh t nm 1655 n nm 1666 Ninh qun cng Trnh Ton cng tng s em qun vo nh cha Nguyn  lp cn c ti vng t Thnh Lc n Hng Lc ngy nay.  cha Chn Tin c i qun ha lc ca cha Trnh. T nm 1885-1896 cc ch s ca phong tro Cn Vng qu  x Thnh Lc  tham gia ngha qun Phan nh Phng, chn a im rng thng  cha Chn Tin lm ni luyn tp binh php. n phong tro chng thu  Trung K nm 1908 , Nguyn Hng Chi chn vng ny  tp trung cc nho s bn mu tnh k t chc u tranh biu tnh gim su thu. Nm 1928 tiu t Tn Vit x Thnh Lc gm cc ng Hong Khoi Lc, V Qu, Nguyn C, H Ngc Tng, Hong Lin, Trn Chu, Trn X.. t chc hp ti cha. T ngy thnh lp ng Cng Sn Vit Nam, cha Chn Tin tr thnh ni hi hp ca chi b, ng vin i d hp mang theo hng n n cha nh ngi i d l Pht  che mt ch. Ti y, chi b ng Yn in t chc i hi thnh lp vo ngy 25.4.1930 gm 8 ng ch do ng ch Dng Nghim lm b th. ... Trong thi k X Vit Ngh Tnh, cha l trung tm lin lc hi hp in n ti liu ca Tng b v Chi b ng Cng Sn. Ti liu c b vo tng Pht v  khe  12 ca cch cha 10 mt... Trong ngy 28.7.1930 cc ng ch trong Tnh y v Huyn y  t chc cuc hp vi chi b Yn in ti cha Chn Tin  bn k hoch hng ng k nim k nim ngy phn i  quc chin tranh. Sng ngy 1.8.1930 di s lnh o ca Huyn y Can Lc v chi b Yn in, 350 nng dn Thnh Lc cng cc x ln cn tp trung biu tnh ti ch Vn ko n Trung Gi ri nhp vo on thng Can Lc ko vo huyn l. Ngy 5.11.1930, Tng b Ph Lu v Huyn y Can Lc  t chc cuc hp ti cha Chn Tin  bn cch thit thc ng h Cch Mng Thng Mi ca Lin S, tin hnh cuc u tranh mi." (32)

Trong thi i ny, ti  chng kin cnh nhng v Pht gio Min Trung biu tnh chng ch  Ng nh Dim. Cao im nht l v Ho Thng Thch Qung c ni la t thiu  phn i ch  Ng nh Dim vo nm 1963. Nhng cn c Cha T m Hu, Cha n Quang Si Gn, l nhng im xut pht cc k nng trong cuc u tranh gia khi Pht Gio v ch  Ng nh Dim vo thp nin 1960.

Sau khi Min Nam sp  1975, ngi ta i ving cc cha nh cha Non Nc  Nng, thy nhng tm bng ghi li thnh tch ni ny  tng giu d bao nhiu l "anh hng cch mng".

My ng s Pht gio  lm lm tham gia vo chuyn cai tr nc v tranh u cho pht php g  th ch, my ng cha bn Cng Gao th li cng dnh vo chuyn chnh tr t trong cn bn khi o ny truyn sang Vit Nam.

Cng gio l mt biu tng ca thc dn Php  h ti Vit Nam. Cng gio  l mt th cng c  ngi Php dng lm bn p i vo lng ngi dn An Nam mt cch m m hn l kiu v lc lnh trng tu b  b ln  Nng nm 1658.. Chnh sch cai tr ca Php l "dng tn gio  khai thc thuc a", "u i o thin cha gio khng phi v mc ch tn gio nhng v mc ch chnh tr." (33)

Hn mt trm nm sau ngy ngi Php t chn ln Vit Nam,  c mt tin s Vit Nam vit lun n ti i hc Php m t tng tn chnh sch cng gio ha Vit Nam ca ngi Php. Tc gi Cao Huy Thun trong lun n Christianisme et Colonialisme au Vietnam  nghin cu k v chnh sch cng gio ha ngi Vit Nam ny v  lit k:

"Xm lc, thng tr, v ng ha,  l ba  tng ch cht to ln t nhiu vn th, iu trn m gim mc H Ni gi cho cc gii chc Php  H Ni cng nh  Ba L. (34) Giai cp cha x, thy tr t di thi Php Thuc cn c chnh ph Php cho tin  phc v chnh sch  h ca Php. (35) Ngi Php  dng cc cha cc ma s cc trng hc cng gio  "bin dn chng Vit Nam thnh con chin v thnh ngi Php". (36) Vn th 3005-1867 Th kh b Php Quc Hi Ngoi ni r rng "Chng ta cn cc ngi truyn o.  c La Grandiere vit cho vin thng th, v cm u h phi l mt ngi c kh nng lnh o thng minh... chng ta chc c th t ngay n kt qu vn l mc tiu ca chnh sch chng ta: i o ngha l ng ha d dng dn chng nh s gip  ca cc s huynh, cc trng o v cc d phc. (37)

Khng gio  li ci gc Tam Cng Ng Thng thit lp nn mng cho o th "ng" ti Vit Nam. C th ni Khng gio t Trung Quc sang  chuyn hng khuynh hng t o th "B" (o Mu) sang o th "ng" (o Qun S Ph) ti Vit Nam.

Tam Cng "Qun s ph" to ra vn ha tn knh cc bc trng thng, cc bc cha ch, cc bc c chc quyn. Qun s ph  nh ra h cp quyn uy trong x hi. Mt th thm quyn chi phi t chc x hi. Theo  vua c thm quyn cao nht (Qun x thn t, thn bt t bt trung. Vua x by ti phi cht, by ti khng cht l by ti bt trung.) Di vua l giai cp thy. X hi Khng hc  cao s ni bt ca giai cp nho s, l nhng ngi sau khi  t s tr thnh lp quan li ra gip vua tr nc. (Nht t vi s. Bn t vi s. Ngi dy d na ch hay mt ch cng  l thy). Sau ht mi n ngi cha (Ph mu chi mng, mi chc chi ngn, trong vic v chng, phi i mng lnh ca cha m v phi cy mai mi i ni trc). (38)

Khng gio cng cn  li ci gc Ng Thng "Nhn, Ngha, L, Tr, Tn". Nhn, thng ngi. Ngha, trung thnh. L, l . Tr, sng sut. Tn, tin nhau.

Khng gao cn bi thm ch thuyt T c trn u nhng chng trai Vit.  l bn c tnh m n ng con trai Vit Nam dng lm kim ch nam  sng v lm vic. Hiu, ht lng th cha m. : knh yu binh vc anh em. Trung, ht lng vi vua vi nc. Tn, gi li ha.

Khng gio o p ct dy ging nh eo gng cm ln trn s phn nhng ngi n b Vit Nam mt cch d man vi l thuyt Tam Tng: "Phu nhn hu tam tng chi ngha. C vi gi tng ph, k gi tng phu, phu t tng t." Ngi n b trong bn tay ca ng gi c n Khng T rt ti nghip. Ch bit sng cho cha, cho chng, cho con trai, m khng c sng cht xu no cho mnh v cho con gi mnh g c. Bi m dy nh Khng Gao ny m b lut ni ting nht ti Vit Nam l b lut Quc Triu Hnh Lut di triu L  i x rt tn c vi n b.

iu 310 ca b lut Hng c ny ni:

"Ch th thip d hu ngha tuyt (v tht xut), nhi k phu n nhn bt kh gi, d bim lun y khinh trng." ( V hay nng hu  phm phi iu ngha tuyt ( nh tht xut) m ngi chng n nhn khng b th phi chu ti ty theo vic nng hay nh). (39) Ti Xut Tht l ti g? : L nu ngi n b phm mt trong by iu sau y th bt buc ngi n ng phi b v m i: khng c con, dm lon, bt knh, trm cp, ghen tung, lm li, b c tt. Trong by ti ny th hai ti u v ti cui, khng c con v c tt, khng th gi l ti. V  l do bm sinh. L bt hnh. L km may mn. No c phi l do ngi n b gy nn. Cn nm ti kia ch c g l nghim trng c m cng b ngi ta m i. ng l th lut l cng u i bo bc che ch n ng bao nhiu, th li bc i, ht hi, tn c vi n b by nhiu.

Ngi n b Vit Nam  b tc ot nhn quyn "Human rights" mt cch ti t nht trong gung my Tam Tng T c ny. c lp trn thuyt hc ca mt ngi n ng nh Chu, nc L, tn l Khu Trng Ni tc l Khng T.

Cc yu t "Trung qun vi minh cha", "L  vi ngi ln", "c Ngha vi ch nhn",  nh hng trn nhng ngI n ng Vit Nam. S trung thnh vi minh ch l mt bc thang gi tr trong bng cc gi tr m ngi n ng Vit Nam thng theo ui khi ra lm vic cng.  l khi h  ph ai th ch bit n l tng v ngi m h ang theo ph.

Ci gc "Trung qun", ci r "L ", ci ht "n Ngha" ny  cu kt vi nhau to nn mt thi  phc tng nhng k c quyn mt cch cng ngc qa  thng thy ni ngi Vit Nam.

S trung thnh vi cc gio iu Khng Gao ny mt cch cng ngc  bin h thnh nhng k n l vo thng cp v n l vo ngi c vic c. Ly v d trong trng hp mt cng ty quc doanh c mt ng cn b bt ti a cng ty quc doanh ny vo con ng l l. Trc y ng cn b ny l mt thng t ti gii trn chin trng nhng by gi lm kinh t ng ta khng  kh nng lnh o mt trn kinh t. Nu nhng cng tc vin trong gung my nhn s vi ng ta c bo bo v phi trung thnh vi ngI lnh o c  chp nhn ng ta ti v  c quan ny. Th r rng y l mt nh hng tiu cc ca hc thuyt Tam Cng Ng Thng ca Khng gao ti Vit Nam.

nh hng Thin Cha Gio  tip vin vn ha cng ngc Tam Cng Ng Thng ny ca Khng Gao bng tn iu "c Vng Li".

Gio lut ca Cng gao truyn vo Vit Nam l th gio lut xut pht t La M v nh hng mnh trn cc quc gia Nam u nh B o Nha, Ty Ban Nha... Gio lut La M coi trng vic vng li giai cp Gio hi m ng u l c Gio Hong ti Rome, ri n cc hng y, gim mc, linh mc  a phng. S vng li trit  giai cp cm quyn hi thnh theo gio lut c th tc ha thnh lut La M (Roman Law),  bin nhng quc gia no trung thnh vi gio lut La M tr thnh nhng quc gia ngoan o nhng   tr tr dn ch. in hnh l cc quc gia M Ty C, Ba Ty, Cu Ba, Phi Lut Tn...

Ngi Cng gio Vit Nam c cu: "Vng li trng hn ca l". L con chin Cng Gio, gio dn ch bit vng li mt cch v iu kin t nhng lnh t tinh thn. Khng c t cu hi. Khng c c  kin. Trn bo sao th di c lm nh vy.

y l mt iu l  to nn mt du n n l vo thng cp ca ngi tn . Ly v d, mt v linh mc ku gi con chin dn phiu cho mt ng c vin chnh tr ti a phng ca h. Cc con chin ngoan ngon nghe li v linh mc gio x b phiu cho ng c vin ny d bit ng c vin ny tham nhng v hi l c thnh tch trong qa kh ti y. Th hi trong trng hp ny, s vng li ca gio dn c phi l lm cho nn dn ch ca x hi m h ang sng b tr tr i khng

Vi chnh sch Thc Dn Bng Tn Gio (colonisation par la religion) ngi Php  by cho ngi Cng gio Vit Nam gi ngi khng theo o Cng gio l ngi "Lng" tc l ngi "ngoi o" (40) ngi "khng c o". V ngi theo cng gio nh h l ngi "c o".

y l mt thnh kin cng nhc, to cho ngi nghe phi l thuyt ny s pht trin mt thnh kin bo th ly o gio ca mnh v cch chia vi ngi khc o ca mnh.

y l mt thnh kin d a n s cung tn. Ch bit th phng v bo v ly nhng iu m mnh  tin tng. V khng th chp nhn nhng ngi theo ui con ng khc mnh.

Phi quan st trn bn th ca nhng ngi n cha ti H Ni, ngi ta s thy ngay trn y mt s th phng nhp nhng rt bt tin cho nhng tn  Pht gio mun thc thi quyn dn ch ti dng trn.

S ln ln th phng cc ng b Pht vi cc ng b chnh tr gia rt d to cho nhng ng b chnh tr ny mt th c quyn tuyt i. V c tn ln hng thn thnh nhng chnh tr gia ny c lm sai lm by cng khng b cc tn  t vn  cn xt li. Khi  tr thnh thn thnh thnh th s xt li thn th v thnh qu chnh tr ca cc chnh tr gia ny s khng cn c khch quan. Cc chnh tr gia ny c hng nhng u i v l m mt cng dn trn th bnh thng kh m c c. V vy nhng trang lch s ca cc v chnh tr gia ny khng c g bo m  l nhng ng gp vo s vn minh tin b cho nhn loi  mc  cao. S thn thnh ha cc chnh tr gia trn cc bn th ca cc n cha ti H Ni xem ra l nhng ci b i rt d cn tr vic thc thi nhng nn tng dn ch trong i sng ca cc tn  ca quc gia ny.

V phng din ny, ngi Cng Sn mt mt ku go lm cch mng ton th gii  gii phng con ngi khi mi xing xch, k c "gng cm tinh thn ca cc tn gio", th nhng s "tn sng c nhn" lnh t (H Ch Minh) l iu xy ra mnh m nht di ch  Cng Sn.

Hin tng ny xy ra t vic bin h cho "nn chuyn chnh v sn" m ng Cng Sn l lc lng lnh o duy nht trong x hi chnh tr. Ch ngha Cng Sn ng nhin c bin thnh mt th tn gio mi vi tnh cht "bt kh nhm ln" ca mt chn l nh bt k tn gio no khc. Lnh t tt nhin c bin thnh gio ch anh minh v i mun i d t tng  tr nn c rch t hn 200 nm.

Pht Gio vi gio l xem i l b kh v nn tm cch xa th s li ch lm cho ngi tn  ca h ph mc cho nhng hon cnh tiu cc xy ra chung quanh h tung honh d dng v nhiu hn.

Ly v d thi  thiu tham d vi i v xem i l vng tc ly khin cho cc tn  pht gao d tr thnh nhng cng dn t tham d sinh hot dn ch.

 l hin tng ti sao khi cm l phiu trong tay, phn ng tn  Pht Gao ti cc quc gia nh hng Pht Gio khng hnh x quyn dn ch ca mnh. H l lun rng b phiu cho ai th chnh quyn cng  c ngi sn ca chnh quyn y ri. H khng mun rc ri vi ngi ca chnh quyn ti chc. H khng mun thc mc v sinh s l ti sao ngi ny khng lm c vic m li c ra ti c hoi. H khng mun nu ln nguyn vng ca mnh. H khng tch cc tham d sinh hat ny  to ln nhng thay i.

Truyn thng th ng ca Pht Gio  thm m trong x hi. Trit l trnh xa ci i tc ly  khin cho mt s ng nhng con ngI thng minh Vit Nam tm li that tu hnh  gii to nhng bt mn trong cuc sng. Nhng k bt mn v nhng bt cng bt lc bt ti ca thI s ca chnh quyn khng c  hng tranh u  ci thin. M nhng con ngi mn cm ny  tm cch trn trnh vo trit l Pht Gao  l con ng "lm phc v i tu". Chnh mng ln dn chng da vo trit l Pht Gao ny  lm gim bt nhng s quan tm ca ngi dn Vit i vi t nc h.

V kt qa l nhng nh c ti lnh o  cc quc gia c nh hng Pht Gao d tn ti trong chnh quyn cc nc ny lu hn. Trng hp ng Cng Sn  l bao nhiu nm ti Vit Nam ni cho rt ro l v ton th ngi dn Vit Nam c  mc h cai tr nc Vit Nam y ch.

Cui cng l khi ng Cng Sn n Vit Nam  mang theo bn cht cc oan ca gio iu "v sn chuyn chnh", ngha l ch c gii v sn mi c nm chnh quyn.

Tnh cht cc oan ny rt thch hp vi tnh cht "vng li" cc oan do o lm con, o lm dn, ca thuyt Khng T, v o lm con chin ca gio l Cng Gio  mang n trc  ti Vit Nam. S cc oan ca Cng Sn cn xem T Bn nh l k th khng i tri chung. Chnh ci cc oan ny  dn a n vic khi Cng Sn va ly c Min Bc 1954, h  lp ln Ta n Nhn Dn. To n ny gm giai cp ngho kh trc y nay ra gia lng u t cc in ch, cc ph h, trc y.

V v khip hi chnh sch u t v v s hi tnh cch v thn ca ch thuyt Cng Sn, nn mt triu dn Min Bc  b chy v Nam vo nm 1954. V cng v ni s hi ny m hng trm nghn ngi Vit  b chy ra khi Vit Nam k t nm 1975, khi ch  Cng Sn hon tt cng cuc Cng Sn ha Min Nam. y l ln u tin, lch s Vit Nam chnh thc ghi li mt cuc trn chy chnh quyn ca ngi dn Vit Nam b ra khi nc  tm t do khp cc quc gia trn th gii. ng nht v c bit nht l ti Hoa K, Canada, Bc u v c Chu.

Tn gio v chnh quyn Vit Nam t trc n nay l lc cn chnh cho s tin b ca quc gia ny. Hai thnh phn ny c qa nhiu quyn lc, li cu kt vi nhau  thng tr tuyt i trn x hi Vit Nam.

Chn l tn gio c tnh cch vnh cu, thng hng. Chn l ca chnh tr thay i theo thi gian. Ti Vit Nam hai chn l ny cu kt vi nhau nh mt ci r cc k mnh m bc kn ht mi ting ni v sc sng ca nhng th lc x hi khc. Nht l con ngi c nhn th hon ton b tri g o p bi hai lc mnh tn gio v chnh tr trong x hi ny.

Tn gio v chnh quyn nhn danh s bo v o l v an ninh quc gia   bp sc sng ca giai cp khng quyn. Thnh phn s c (Cng Gao, Pht Gio), cu kt vi giai cp cng quyn (ng Cng Sn, Khng Gio), cu kt vi giai cp cha ch (Khng Gao)  to nn mt th quyn lc v i nng n chn ngn tt c mi sc sng ca thnh phn con chin, con dn, con ci. Quyn lc lo ln ca ba thnh phn c quyn ny  khng cha ch no cho thnh phn khng quyn kia c ch  m pht biu v pht trin mch sng ca h. Hin tng ny phn nh mt th sng x hi mt thng bng. Mt giai cp th c sng h h t tung t tc trn tt c mi quyt nh ca i sng. Trong khi giai cp kia th khng c mt my may c hi no  tham d vo nhng quyt nh ca chnh i h. S mt thng bng ny  to ra mt th sng tr tr khng long cho khun mt x hi Vit Nam hin nay.

S ngho kh trin min ca Vit Nam gy nn mt phn no l do nh hng ca gio l xem ca ci tch ly  i l "ca ph vn" v gio l "dit dc" ca Pht Gio. Giu sang ch l cnh ph du, sm cn ti mt. Khi  tin l mi ca ci thu tm trong i sng ny ch l ca my tr gi nay cn mai mt, hi ai cn mun dc lc lm giu ti a. Khi  b nhi s cho rng c vng c nh cao ca p giu sang ph qy l dc vng xu xa gy ra ti li ca bn m th th hi tn  no m cn mun i xy dng ph  cho thnh triu ph siu sao th gii na.

S ngho kh ny ca Vit Nam gy nn mt phn no cng l do nh hng ca gio l khng khuyn khch lm giu ni trn th ca o Cng Gio gc La M. Bi v: "Quan h tn gio khng phi ch l nguyn nhn gy ra iu kin kinh t, m  mt mc  no , c v nh n (kinh t) chnh l kt qu ca chng (tn gio)". (41)

iu khng may mn  n vi x s Vit Nam l v Cng Gio c truyn vo Vit Nam l Cng Gio ca cnh La M Nam u vi nhng tn iu khng khuyn khch con ngi sng sng.

"Ngi Tin Lnh th thch n ngon cn ngi Cng Gio th thch ng b nh thc dy". (42) o Tin Lnh pht xut t nhng nh canh tn ca Bc u gm Martin Luther (c), Zwingli Huldreich (Thy S), John Calvin (Php)  h thp gi tr ca gio hi La M v nng cao gi tr quyn Kinh Thnh. L thuyt ca nh x hi hc c Max Weber vn cho rng gio l o Tin Lnh l to ra giai cp T Bn ca Bc u.

Nhng ngi theo o Cng Gio c nhi nht bi gio l khinh b s lm giu. Nhng cu trch dn Kinh Thnh nh: "Con lc  chui qua l kim cn d hn ngi giu c bc vo nc Tri". Thi  k th v khinh b ngi giu c ny dn a n tnh trng khng tha thit vi s kim tin  tr nn nhng nh i t bn.

Trong khi  , gio l ca o Tin Lnh coi s lm vic kim tin l tt. Gio l tin lnh khng xem s giu c l mt "iu xu xa ti li". (43) Chnh v gio l Tin Lnh khuyn khch lm vic kim tin thng tin ngh nghip m nh x hi hc ngi c Max Weber  kt lun l nhng ngi dn  thnh ph Baden, c, theo o Tin Lnh thng c khuynh hng kim tin cao hn ngi Cng Gio. (44) ng cng cn nhn xt l ngi Tin Lnh c thng leo ln chc ch nhn ng, ch hng, quyn cao chc trng hn nhng ngi Cng Gio c. (45)

Theo gio s Nguyn Vn Trung trong Ch Ngha Thc Dn Php  Vit Nam th chnh ng quan thc dn Php Lanessan cng  phi t co l my ng cha Tha Sai Cng gao La M Nam u sang Vit Nam v Phi Lut Tn th "chng c li g v kinh t m cn hi v tm l", cc v Tha Sai th theo bm vo cc thnh phn dn qu, bn cng, ngho kh "ch lo dy o v c mt i sng ho ng vi li sng n gin kh ngho ca dn chng, n , mc,  nh h." "Tri li o Tin lnh nhm vo tng lp thng lu, tp cho h nhng thi quen mi theo phong tc, li sng ty phng,... con nh qy phi theo o Tin lnh c gi sang n hc trong khi con ci ngi Cng gio thng  thnh phn ngho. Linh mc cng ngho, khng ngh n chuyn c gi i du hc. Cch truyn o (Tin lnh) nh vy c li v lm cho ngi theo o (Tin lnh) i vo cng ng vn ha vi ngi bo h, to iu kin hiu nhau d dng hn, ng thi cng lm pht trin k ngh thng mi:... Trong khi nhng thuc a Ha Lan, Anh (Tin lnh) c nhng con ng p, ng xe la v cu cng, th Phi Lut Tn ( Cng gio) ch c ng nha  vng ln cn nhng trung tm ln v tt c ngn sch u dng vo vic xy nh th, nh dng, v dinh th cng cng." (46)

Nh th Pht Dim

B mt ngho kh hin nay ca Vit Nam phn no cng l do nh hng xem cuc i trn th l cuc i tm b, qu tri ca c Cha Cha mi tht l qu nh hng sng, ca o Cng Gio bo th gc B o Nha do cc ng c o Dng Tn mang c cm ln t Vit Nam nhng nm 1620. Trong khi o Tin lnh c cht khuyn khch con chin nn lm vic ct lc  vinh danh cuc i trn th v v vy con chin nc no m theo o Tin Lnh Bc u th cn chm ch lm giu khi cn sng  th gian ny cht cht. Ch con chin nc no m l chu nh hng khuynh hng Cng Gio Nam u c l s c nht nh xem cuc i ny l qu tm b th ch c nc i n my. C m hng thng phi i xng ti vi linh mc rng con  l tham lam kim tin bc lt ngi khc vi phm mt trong "by mi ti u", th th hi bit n bao gi Vit Nam mi c nhng siu sao triu ph pht xut t thnh phn tn  ngoan o Cng Gio kiu ny.

Chnh v vy m nhng quc gia thuc Khi Bc u hay Bc M theo o Tin Lnh th chu kh lm giu hn nn tr thnh nhng nc giu mnh. Trong khi cc quc gia sng o Cng Gio thuc khi Nam u hay Nam M n l vo gio hi La M th mi cn l nhng quc gia cn ngho kh.

V chc chn b mt ngho kh nht th gii ca ngi Vit Nam cui th k 20 ny l nh hng ca ch ngha Cng Sn do H Ch Minh nhp cng t u Chu v. Giai cp v sn, ch ngha ca Cng Sn, l giai cp c nh nc Cng Sn Vit Nam nng niu v nh bng. Anh hng lao ng, giai cp th thuyn, nhng thnh phn ngho kh ny c trng bng tuyn dng lm ngi mu trn cc ng ph, trong cc lp hc, trong cc ni lm vic ca mt nc Vit Nam Cng Sn t nm 1945 cho n nm 2000. Nu ngi dn Vit Nam c bt chc gng ca cc anh hng lao ng ny th chc chn nc Vit Nam khng th no tr thnh mt nc giu ni.

L th Hu

Ch thch:

30. "Following Their Faith in Secret and in Peril", Mark McDonald, San Jose Mercury News, ngy 6 thng 9. 2000

31. Ng c Thnh ch bin. o Mu  Vit Nam. Nh xut bnVn Ha Thng Tin. H Ni 1996. Trang 30.

32. Trn Tn Thnh. Di Tch Danh Thng H Tnh. S Vn Ha Thng Tin H Tnh, 1997. Trang 153-154.

33. Nguyn Vn Trung. Ch Ngha Thc Dn Php  Vit Nam. Nam Sn xut bn. Si Gn 1963. Trang 105, 119

34. Cao Huy Thun, Lun n Tin S Quc Gia i Hc Paris. o Thin Cha V Ch Ngha Thc Dn Ti Vit Nam (Christianisme et Coolonialisme au Vietnam 1857-1914). Hng Qu, Los Angeles, 1988 . Trang 396

35. Cao Huy Thun, trang 171.

36. Cao Huy Thun, trang 183.

37. Cao Huy Thun, trang 186.

38. Din Hng. Thnh Ng in Tch T in. Nh xut bn Tng Hp ng Thp, 1992. Trang 296.

39. Quc Triu Hnh Lut, Cao Ni Quang phin m v dch ngha, Nguyn S Gic nhun sc, V Vn Mu  ta, Trng Lut Khoa i Hc Si Gn, 1956. Trang 128-129.

40. Nguyn Vn Trung. Ch Ngha Thc Dn Php. Trang 111- 116

41. "Religious affiliation is not a cause of the economic conditions, but to a certain extent appears to be a result of them. Max Weber, The Protestant Ethic and The Spirit Of Capitalism. Charles Scribber's Sons. New York. 1958. Trang 35.

42. "The proverb says jokingly, 'either eat well or sleep well.' In the present case the Protestant prefers to eat well, the Catholic to sleep undisturbed". Max Weber, The Protestant Ethic and The Spirit Of Capitalism. Charles Scribber's Sons. New York. 1958. Trang 41.

43. "The (Protestant) ethic does not view wealth as evil in itself. The World Book Encyclopedia. 1996 Edition. Trang 833.

44." ... For Instance, in 1895 in Baden there was taxable capital availabel for the tax on returns from capital: Per 1000 Protestants: 954,000 marks. Per 1000 Catholics: 589,000 marks.Max Weber, The Protestant Ethic and The Spirit Of Capitalism. Charles Scribber's Sons. New York. 1958. Trang 188.

45. "A Glance at the occupational statistics of any country of mixed religious composition brings to light with remarkable frequency a situation which has several times provoked discussion in the Catholic press and literature, and in Catholic congress in Germany, namely, the fact that bussiness leaders and owners of capital, as well as the higher grades of skilled labour, and even more the higher technically and commercially trained personnel of modern enterprises, are overwhelminly Protestants. Max Weber, The Protestant Ethic and The Spirit Of Capitalism. Charles Scribber's Sons. New York. 1958. Trang 35.

46. Nguyn Vn Trung. Ch Ngha Thc Dn Php  Vit Nam.. Trang 111, 112, 116, 117.