Tm hiu hnh trnh vn ngh ca mt s nh vn th k XX, chng ti thch th khm ph Nguyn Tun, Xun Diu vit ph bnh vn hc c sc khng thua g th vn ca h: Nguyn Tun c o khi vit tng lun v Tn , V Trng Phng, Nguyn Hng, Nguyn Du, cng nh Xun Diu khi vit v Nguyn Du, H Xun Hng. l nhng vn ngh s i t sng tc n th loi ph bnh, kho cu. Nguyn Vn Sm l mt trng hp ngc li, c th do hon cnh phi sng xa qu hng, ng khi u s nghip vi nhng cng trnh nghin cu nghim tc v vn hc trc khi sng tc, vit truyn. Cc bin kho ca ng u ly ch l vn hc min Nam (Vn Hc Nam H, Vn Hc Tranh u Min Nam, Vn Chng Nam B) l nhng ng gp c o cho mng vn hc thng khng c nh gi ng mc ny. ng i xa hn hai cun Vn Hc Min Nam ca Phm Vit Tuyn v ng H v a vo vn hc s mng vn hc yu nc v khng chin ca min Nam, phn no "chnh danh" li cho nhng vn ngh s min Nam vn vn b ng cng sn x dng cho chiu bi "yu nc" ca h. V s chuyn hng, chnh tc gi cho ngi c bit : "qua M vit truyn ngn v nhng thi thc phi ni ln s suy ngh ca mnh v qu hng v thn phn ngi Vit ngay trn qu hng hay lc loi tha hng" (1). V sng tc, Nguyn Vn Sm xut bn Cu H Vn Tin (1985), Ngy Thng Bng Bnh (1987). Trong bi ny chng ti vit v tp Khi Sng Trn Sng mi do tp ch Vn xut bn u nm 2000, ng ra l mt vi cm tng v th loi truyn ngn v vn chng min Nam, qua ch ngha ca Nguyn Vn Sm.
Tp truyn Khi Sng Trn Sng gm 14 truyn ngn v hai ch chnh : qu ngi v qu nh. Hy ni chuyn qu ngi trc. Truyn Khi Sng Trn Sng l truyn cui c dng lm ta cho c tp, vit v i sng ni x ngi nhng y, cng nh cc truyn ngn khc v cng ch , hnh nh cc nhn vt tip tc ko di np sng qu nh nhiu hn l nhng bn tm hi nhp.
Trc khi tc gi a ngi c n bn sng bi hi nhn khi sng, hai nhn vt Chuyn v V phi tri qua sng lc hi nhp. V vn hi nhp, tc gi khng dng dao to ba ln, ch gi cm qua hnh nh, tnh cnh. Chuyn hai ch em Chuyn v V Tiu Si-Gn, cn l chn dung cuc ng ngi Vit Hoa-K ni chung vi nhng nhn vt c mu lnh t ... x ngi, sng bng tr nh d thi gian qua vn khng ... phi pha, thng tng tng, thm tht, im phn. qun nc Chuyn lm hu bn, h l nhng "tc khch": "Nhng khun mt mang n ci nham nh. Nhng hm rng cu bn thc n. Nhng hi th nng hi bia x vi thc phm cha kp tiu ha, to thnh mi cm heo lu ngy, chuyn mi. Chuyn mun gt pht nhng chng sinh l nh chung quanh sang mt bn chy mau v phng mnh nm si tay th nhng hi di trt ht nhng u su, chn chng ra khi tm t" (tr. 250). Th h ca Chuyn ln ln khi cuc chin chm dt, phi sng trong x hi cng sn ri vt bin b hip p. : "Ngy trc lnh lng git nhau trong ci dng dng ca khng hn th, ngy nay lnh lng lm kh nhau n cht trong bu khng kh trn y hn th m-. Cc ch, cc bc mau chn nhanh tay chy vt qua y u thy chng ti b hnh h iu u..." (tr. 247). Chuyn lm ging trc nhng ngi thch ti qun sng ci qu kh v vi v sng o tng "anh anh em em" vi cc c gi ng tui con chu.
Tnh yu, cuc sng ca Chuyn, cng nh nhiu ngi t nn khc, phi sng ci bi t gia hai vn ha, hai th gii : Khoa y, Hng qu nh; tnh ngi qu vng vn v nhiu k nim, v khi t gc r, thnh ra d l l vi tnh bn mi, Chuyn t hi "ti ti khng bit iu chnh nhn quan ph hp vi cuc i mi bon chen bn ny?..." (tr. 249). n khi mt tnh yu Vit Nam, Chuyn mi nhn ra mnh "ch l mt con vt nh dt d theo con sng i tri dt. Nhng sao ti nghe mun ngn v tn khc trong hn, nghe ht hng nh mnh khng cn qu kh, hm qua c sanh ra v hm nay l ti ca hin ti, tm hn trng khng" (tr. 256).
Trong khi tnh yu x ngi l nhng bt ng. Martha, ngi yu ca V, em Chuyn, ngoi tnh d ang c cha, ang "mang mn" - ni nh Nguyn Vn Sm. Mt hi nhp khng li thot m ri cng chng a n u!
Trong nhng truyn khc, ti hi nhp c ni n v thng l nhng vn nn, nh cha m gi c bnh tt con chu phi chm sc trong khi phi bon chen vi i sng mi, trong Mt Lnh Tui Vng, nh nhng va chm vi ngi d chng c khi gy hiu lm, trong ng Gi Noel C Tht, nh np sng c nhn v c n ca gii thiu nin a n nhng thm cnh b d d, trong Ngi B Mt Chim Ngng, ....
D ri cng thnh cng, cng sng cn, i ln na l khc, nhng i sng hi nhp khng khi c nhng kh khn cho cc th h hy cn nhiu lin h vi qu hng. Bi th khi hong hn xung, thi im m con ngi xa qu thng nh nhung, hay hng v chn tri thn thng c, nht l khi ng trc con nc x ngi, gia ci m h, i mi c, tm s u ut v ni khng ai hiu, khng c ai hoc khng ai c th hiu. Tc gi khng nhc nh nhng dng cu 8 ca bi Hong Hc Lu ca Thi Hiu a ngi c i u trc mt tnh cnh sng, trc cu hi u l qu hng! "Yn ba giang thng s nhn su" nh mt kt cc tt yu ca hc vng vang bng ca ngy c, qu vng, ca ngi xa, i khng tr li; my trng mnh mng, cng mnh mng thm ni bun xa x!
Khi vit chuyn x ngi, cu vn Nguyn Vn Sm thng ngn gn, t vn v i, nhng tri li, khi t chuyn qu nh vi nhng nhn vt tht "lc tnh" gn lin vi qu hng, th cu vn di dng nh c th mi ni ht c tm s, mi t ht c dng cch con ngi v gc cnh ca nhng khu ph, ng lng qu!
Nh Nc Trong Ngun l mt truyn ngn vit v s phn ca mt chng thanh nin qu qut xng "ti", mc cm ngp tri v thn th ca mnh m li lun lun thm kht xc tht n b, cui cng nh chu ly mt thiu n c bu vi k khc, qua s sp xp ca b m. Hng C nhc nh mt mi hng sng ng ca qu hng qua chuyn "gi bao" ca mt Vit kiu "gi dch". m Dng l cuc sng khn kh qu nh sau ngy "gii phng". Mt qu hng rt tha thit, bi ngi! Ngi xa qu nh lun trng v qu nh, ni c "ngi nh trn ngp tnh gia nh, ng np mnh bn b con sng ln ngn i sng v (...) tt c u l khi sng trn sng c" (tr. 263).
Qu nh ngp tr nh, nn t mt im k c no cng c th phng ra c mt qung i hay mnh i qua nhng vn sng ng! Trong Qu Hng Mnh, th gii ca thy Nm vi chic ghe c i khp no sng bn nc, ca d T v anh em thng c. H nhc tn Ch m "gi trong lng d cm gic bn chn xao xuyn. ng v khng xa, nhng sao bao nm nay u dm ngh ti!" (tr. 189). Tht vy, Qu nh l nhng a danh thn thng. Trong Theo Gt Huyn Trn, ngi c nh "thy" li Si-Gn, Khnh Hi, Ch Ln, xm M Ngy, ng Tp Trn, ... ca nhng ngi lc tnh ln chn th thnh nhiu cm by, bt ng, ca nhng "ty-t, ch-v, cc-ch", ca mt thu xa xa! Mt Si-Gn m "bng dn thin h hng v Si-gn nh th hoa qu hng dng" (tr. 51). Nhn vt xng ti trong Bin Tri Lai Lng tm s: "Si-gn i vi ti thn thit ng nh, xa trong thc thc nhng tim thc khng bao gi xa. Bao nhiu l qu . Mt vi chi tit c th v ni ny ni n, ngi ny ngi kia, ni cho cng, cng ch nh mt nhm sao nh nhoi trong v tr bao la ca triu triu dy Ngn H" (tr. 158). K Chuyn Ngy Xa a ngi c tr v M Tho v ngi trng Nguyn nh Chiu ca hm nay: "By gi th tang thng n c tng mnh nh ca ngi trng v ngi ta khng lm trn nhn lun" (tr. 131); tang thng cho c ngi c v thm cnh xa vn p trong tr nh. "L me vng a bay l t, lc l trong khng gian, nh xc ng bi ngi a tin, rt lm tm trn ci u bc trng ca ngi thy gio gi mt qu hng v mt lun c k nim" (tr. 132). Kim tm c khi ch a n tht vng!
Qu hng cn l nhng mi hng, mi thm ca hoa, ca t,... Truyn Tnh t bt u vi "mi thm thong quyn m h" ca bng li; truyn chm dt vi li th m tnh: "Bao nhiu nm nay ti thng chim bao thy mnh ng trong cn nh c. Ti thy mnh ti nc bng li bui sng sm mai. Ti cm nhn c r rng mi bng li thm nh nh trong khng kh, mt mi quen thuc m ti khng th no gp c bt c ch no..." (tr. 240). Sng qu ngi m vn c cm gic nh ang sng qu nh. Cm gic ca mng m tr thnh o gic khi phi trc din vi cuc i trc mt, nhng trong tr nh th ngp trn. Nhng qu nh cng l nhng mi hi ca nhng chn bn ly nc ng ca ngi n xin, ca nhng tr i lm c snh ch (Qu Hng Mnh, tr. 178-179). Sng x ngi c lc "nghe" c mi thm b n ta ra t mt Vit kiu "gi dch" nh mi hng c, nh "mi hng con gi" (tr. 108). Khu gic ngi xa x khng lm, nhng khi hiu ngun gc mi th hng cng m thong ln! vy trong ci x hi ngi Vit xa x c nhng mi hi ca nhng "khun mt mang n ci nham nh (...) nhng hi th nng hi bia x vi thc phm cha kp tiu ha, to thnh mi cm heo lu ngy, chuyn mi..." (tr. 250).
Qu nh cng cn l nhng ting ng, ting ngi, ca ch Tt trong Tnh t, n o no ng ri vn ch cng nhanh: "Ch ba mi Tt k lm, ng nh hp ch m ph m chng tri ng bng th tan gn ht, lc c cn li cn thua ch ngy thng na..." (tr. 224). No l nhng ting ng ca Si-Gn ngy cng nh m, trong Theo Gt Huyn Trn. Tm, ting ng, hng thm, ... ngi lu x thng hy cn lu gi mt phn hn ca c quc, nht l th h th nht! Vit n, nhc li, nh mt tho hiu vi t ai, ngun ci!
Cc truyn ca Khi Sng Trn Sng phn ln c cu trc cht ch, nhiu tnh tit, c nhng kt thc y bt ng. C in truyn ngn, ngh thut vn chng, khng lm dng thi thng cng chng tn ci bt ng! Nhn vt thng hin lnh, n gin d tm hn cng rt khc mc - nhng "ti" tt nguyn dn nn trong Nh Nc Trong Ngun, nhng C t trong Tnh t, d t, cu By trong Tnh Ly Thin Thu hay ngi con du hiu hnh trong Mt Lnh Tui Vng, v.v.
I
Cht Nam "lc tnh" ca Nguyn Vn Sm th hin trong ch dng, trong phong cch vit, t nhn vt v t l tm tnh. Nguyn Vn Sm t ra cho mnh mt loi "cng lnh" trong Bi Chm V Vit u tp truyn: "... Ci qu hng mn yu, chn sanh trng thn thit, ting a phng nghe t khi cn nm vng n no trong hn, tung ra ng lc, phi ch..." (tr. XVIII).
Nguyn Vn Sm c mt ngn ng "mit vn" c sc. ng x dng nhiu ting c "mit vn", nhng phng ng lm nn ci duyn ca min Nam lc tnh. ng dng nhiu t ly v c bit ng cn thn gch ni:
- "Trc y thng thy ti cn ng dy d-l cho hi, khm-nm bn-ln, m con t cng coi b s-st, bi-ri" ... "Tht ri n ti ch-lt qut-xm nh ti, gp th ch cho s s ri quay ra tu-ta tu-tt vi con t..." (tr. 214).
- "Sn sn tui nhng du dng ging, b Hng c ting chi khng khc l bao vi ting ht ru em tra nng, mi mn nh bi ca d c hoi lang t phu tng ln ng, iu cn hn nghe my con nh xm di ko vut my ting cht ca mt cu h rut ln cao ngt, nhn lu nh kim, chch nh nh nht nht v tim " (tr. 22).
Hay : "... cn lm th m- m- cho qua..." (tr. 24); "mang bu lch ch cng b ra ch, mi hm kia cng te te i bn..." (tr. 56), v.v. Va dng ting ly va di dng v mu m nh ting ni ngi mit vn: "ngm nga sng di con c li bit tm" (tr. 25). Nh mt mch t duy lin khc. Gia nhng khp ni t duy, cm xc y l nhng hnh dng con ngi v cnh tng c sc ta rng, gp g v xuyn thm vo nhau!
ng c ti quan st v tm l nh phn tm mc cm ca nhn vt tt nguyn m ham gi trong Nh Nc Trong Ngun: "T lu ri ti ch ng x-r trc ca nh thm thung, vi cm tng rung ng tng si gn trong thn th, ng theo l con gi nhn nha nhn nhy, ri sau nm cong queo trong mt gc ging nhm mt v li hnh nh trong tr ht a ny ti a khc. Thng thng ti a th hai th ti mt l, tim p thnh thch nh trng chu, ng thip i lc no khng hay, nhiu khi thc gic bn tay tri vn cn t mp ng nm gia hai bp v, thong hi mt mi l l..." (tr. 33).Tm l nh khi t ngi ghin thuc x ngi ht t do nh trc: "Thnh thong lm mi c dp tt c mi ngi cng i vng, ti c t do rt hi tht di, tht su, m hi lu trong phi, phun ra ri ht v ngay li bng l mi. Nhng lc ny th tn mng"(tr. 105).
C trong quan st dim mo con ngi, cc nhn vt ca ng hay ch n cc b ngc n nang ca ph n. Mt nhn vt ni v mt c gi mit vn: "Con Cc tr m c nm nay, tay chn trn tra, v dy i lp o ln cao nghu dm ngang thy trn lng mm mm ra v con gi qu chng." (Tnh t). Tt nguyn nh nhn vt xng "ti" trong Nh Nc Trong Ngun m gn ht cc c gi trong xm c lao: "My a ny a no a ny u b ti "tng tng" mt vi ln khi ban ngy nhng nhnh i ngang qua nh ti, ci ci ni ni, ci qun lnh en lng o dm khng thi thy mt ri lng, ci o nt bp cng tht, cp mt bn ngt nh dao co..." (tr. 34), ri m Nhn, bn ca anh mnh, cng qua b ngc: "Ngi trong nh thy n thp thong bn kia, ngc mt ngc, l l thiu iu cng x o nhy ra ngoi, ti cng cm nhn ni vui vui trn ngp lng, i thit thi nh c trt bt vi phn." (tr. 27).
Vn chng Nguyn Vn Sm tng chng theo truyn thng vit-nh-ni khi t trng phi Trng Vnh K, qua H Biu Chnh, Bnh Nguyn Lc n V K in, Nguyn Tn Hng thi hin i. Khi sng tc cng thi vi hai nh vn sau, nhng cc truyn ngn ca Nguyn Vn Sm nu c k mi thy ng i xa hn: ng vit nh ngh v dng ngn ng ni lm vn chng.
ng hp dn ngi c bng cc chi tit ly k xen k vi li ni, li suy ngh ca cc nhn vt a dng nhng tiu biu cho "mit vn". Ci khin Nguyn Vn Sm khng ging cc nh vn "mit vn" khc, l chnh trong cu vn m mun hiu th ngi c phi hiu c mch ni, mch chm v lp t ng bn b, di do, nhum tr thc ca ng. C th xem Ch Cho Trng Ln v Nh Nc Trong Ngun l hai truyn ngn tuyt tc tiu biu ca Nguyn Vn Sm ! Nhng trong cc truyn cn li khi vit v qu nh, k nim, thi gian v cm xc tc ng mnh thnh ra c khi hi di dng, vn dng i v vn nhiu, c th khin ngi c nhiu khi kh theo di cu chuyn. Ngi c c th lc ng, mt lc li d thng thi, gia mt rng tm tnh v cm xc ca tc gi. Kit Tn cng di dng nhng mt tm c khc, ch nhiu i thoi v nhiu tnh tit ng tc hn v cu chuyn hay lp li. H Trng An cng di dng nhng trong mu m nhn to v miu t trn mt nn "mit vn" sn! Chng ti ngh Nguyn Vn Sm c ch tm chi tit hnh nh v di dng, du dng, cu vn nhiu nhc tnh - di theo hi k chuyn, li "ni" vn chng truyn thng trong Nam, du dng theo li ni "v", vn iu, ca ca dao, ca ni th Vn Tin hay my cu ci lng vn thng di hi. Tt c nh ct khi dy ni ngi c nhng cm xc su m, nhng ting th di v c nhng phn n khi xem n dng kt truyn.T Cu H Vn Tin qua Khi Sng Trn Sng, Nguyn Vn Sm chng t c k thut vn chng, ci "ti o" ca ng nu c, th cng thuc v nhn o t nhin nh con ngi th phi th. Ch Cho Trng Ln l mt in hnh, tc gi vit v mt mi tnh p trong khung cnh vn ha rt lc-tnh thm nhim lun l nn tng -ng, chuyn tnh "thng Thnh" hay n nh con Kn nghe ni th Vn Tin. Hai a hp nhn nhau, hay ra bi mn ch cho trng ln. Nhng con Kn ly chng giu m cha p g, thng Thnh "cht cha mi u tnh nng tru lng n, nng nhng vn cn p li chn n li, khng cho ct bc giang h tm qun" v n ngh ch c n mi c ci tnh v ci hn ca con Kn, cn cu Hai Ph Hng Qun "tuy l chng nhng anh c bit ci tnh ci hn ca n nm u u n!" (tr. 175). Hnh nh Nguyn Vn Sm vit truyn ny nhn cuc tranh lun v th Vn Tin trn tp ch Vn Hc (CA), th loi truyn ngn qua ngi bt ca ng hnh nh c sc thuyt phc hn l nhng l lun n o. Tht vy, ng tm tnh thuyt phc hn l dng lun l hay l lun can thip vo cu chuyn. Trong nhng truyn v i sng hi nhp x ngi, ng cng t ra ht hng, ngp ngng - nh nhn vt ca ng, trc mt s tnh cnh; c th cng l tnh cnh chung ca tt c ngi Vit xa x!
Truyn ngn ca Nguyn Vn Sm ni chung l khng kh ch ngha, l tm lng ca tc gi. Nhiu truyn ngn trong Khi Sng Trn Sng khin ngi c an tm phn no v vn chng "mit vn" v bt bi quan hn nh vn Nguyn Mng Gic nm no nhn xt v hin tng "cc nh vn gc Nam B xut hin nhiu, v vit nhiu truyn ngn phong tc "mit vn" nh lc ny hi ngoi (...) b "vng ci li 'phn nh' (...) qu ch ti vn , truyn mit vn ang sa vo ci tt qu khch. Nhiu truyn ngn vit u chu, Bc M nm 1992 m ngi c c cm tng ang c mt truyn ca H Biu Chnh vit trc y (gn) mt th k ! K c li tc gi xen vo cu chuyn ging gii cho nhn vt nghe chuyn o l thnh hin, ngha l vng ln na vo ci li "ti o"" (2). Chng ti vn c cm tng iu ny hnh nh ng cho bt c nh vn gc min no, v cng ng cho mt s nh vn "mit vn" hin cn cm hng sng to; l nhng truyn ngn thiu k thut v vn chng, nhng "chuyn ngn", ca nhng "vn chng ngn ngi" ca thi gian, nhng cng, nhng k hoi khng ht!
--------------------
(1) Ba sau, Khi Sng Trn Sng.
(2) "Cn khng hong ca truyn ngn", Vn-Hc (CA) s 79
(11-1992), tr. 19-20.
IIIIIIIIIIIIIIII
Nhn Vn | Tin Vn
| Phng Vn | im
Sch | c Sch
Th Vin | Th
Qun | Ni Vng
Tay | Bin Tp