phn III
chng 3

nguyn vy khanh


Phn III

VN-HC CHIN-TRANH SAU 1975: Vn-Hc Vit-Nam Hi Ngoi

Chng 3

GIAI-ON HOI NIM (1987-1997)

Sau 1987, chnh tr th gii v Vit Nam thay i nh hng n gii vn hc trong cng nh ngoi nc. Ch ngha thn thnh v nh cao tr tu bt u suy yu ri bin dng nhiu thnh tr. Nhng l tng m h, v vng n lc phi nhng ch cho ci sng thc v hp nhu cu nguyn ca ngi hm nay. Vn chng vn lu y, hoi nim nhng t do hn. ngoi nc xut hin nhng nh vn th tr, mi nh Trn V, Trn Sa, Nguyn Th Hong Bc, L Bi, Nguyn Hong Nam, Bi Thanh Lim, Kh., Phan Th Trng Tuyn, Phm Chi Lan, Phng Nguyn, L To, vv. H c v t b d vng nng trong suy ngh; chin tranh cng bt u xa, long. Cng thi gian, trong nc cng c mt th h nh vn mi t mc cm v mun dn bc v pha trc nh Nguyn Huy Thip, Phm Th Hoi, Bo Ninh, Dng Thu Hng, Nguyn Khc Trng, Phan Th Vng Anh, v.v...

Trn V qua hai tp truyn Ngi Nh Sau Lng Vn Miu (1990) v Ci Cht Sau Qu Kh (1992): chin tranh hay chin thng u l gia ti au kh, do Trn V huyn o ha chin tranh, ngi lnh v ngi dn; anh nhn ra s tht (ca anh) trong h o, gi ha. Chin thng tr thnh bo ng, tn c. Trn V hoi nghi lch s nh xy ra, trc mt hoc nh c vit, hoi nghi nhiu s thc, ln o vi thc, chin thng vi ha bnh. Ci hin ti nh khng thc, Trn V nh mun i li li qu kh nhn din con ngi v lch s, dng nhn vt lch s, gi s ha ni n chin tranh. Bc ra khi chin tranh, Trn V mt nim tin, tr thnh mt loi xa l, lnh cm vi ng loi. Nhng u trong y su tm linh, anh tm ci p, ci sng ng v hnh nh c mt l tng no !

Kh. tc gi cc tp truyn Cy Gy Lm Ma (1989) v Khng Kh Thi Cha Chin (1994) : mt khng kh ngao du t do vi hin ti, nh hn , nh cnh vt tr ra ; khng ginh hn thua. Ngao du trong cuc i, khng quc tch, gc gc, vui chi trn ging, trong khch sn, sng cho bn nng. Thng thua, s hu l trong tr tng v dc vng. Anh lm th, th tht ... mi. Anh ra i t min Bc nn c lc c th nhm vi l c :

" Vit Nam ti cng c mt ci ko

n mt ngy th no

Ci ngi sao mu vng vng mt

Ti cng s xn phng i mt

Lc hai tay ti s pht

L c

Ch cn li mt mu"

(Ti C Mt Ci Ko)

Nhng i vi mt s ngi sng tc tr, chin tranh vn cn nh mt k nim v ngi thn, nh Trn Thi Vn trong tp th Chic Bng mi xut bn (1997) :

"Anh i t ng nm y

Ti nng, thn gy, o bc vai

Cha ng nhn theo a tay vy

Quan san tin bit vn dm di

(...) Anh hai ln xa gia quyn

Xun th cha qu tui i mi

M m bn kia b v tuyn

Khi hng lnh lo vng chn i

Cha khc m thm tim t ti

Na m vng mt ngng ch con

Bi chui bn nh au kt tri

Cha au trong ch i mi mn

(...) Cha ch cho n ngy ci hc

Sui vng, thc bc rng thi gian

Mt mnh trng xa bun n nht

Mt lo cn u ngng my ngn

Anh cht v danh khng bia m

Khng anh hng, i ngha xa xi

Anh cht mt ngi trai v ti

C lai chinh chin k nhn hi?

(V Danh)

B phn hi k ci to c tip tc vi nhng cu t mi qua theo cc din HO v ODP on t gia nh. Cc hi k xut bn sau ny c thm li t nht hai im: c th vit r hn v ngi m khng s nguy cho h v hn th cng lng xung c nhng ci nhn con ngi v tht lng hn. Khc vi hi k nhng k chy trc k cng lao, hi k ci to vit n nh vt so coi nh lnh nhng vn au mi khi ng ti.

Dng T xut bn b trng ngm Con ng Ci To (1990), mt hi k c ng trong th, vn chng c sc v ci con ng on trng : i v lao ng kh sai, cht au n, nhng bt lc ca ngi ng cnh ng. Thn phn t khng n :

"c chnh thc gi t

Khng cn chi p m

c hc lm tiu phu

Ngy hai bui ln rng n g

c n n sn ng

By lng chia ba ba...

(...) Loi chim ra r nm canh

"bt c tri ct" chuyn cnh au thng

Nghe ra ai on chn chng

Nghe ra nh ting oan hn th than

V nghe nh th thanh m

"kh khn khc phc" i thn phn t..."

(Bc ng Th Ba)

Cnh Vit cng dn mt nhng ngi mun trn tri :

"... Nghe hai mnh oan hn

Vt v vng sui mu

K l phin ta c o v song

Khng mt li bin h

Khng na ting minh oan

Huyt o chiu hm trc

Sng hm sau ta mi ng ng

n ta tuyn n va xong

Bng dng tri ni cn ging o o

Tri dng nh cng nghn ngo

Ma ri chng c gi go thm thng

Ming y gi, n php trng

Mn n n hu ph phng hi i !"

V cnh thin ng cng sn :

"... i qu hng ti !

Bn nghn nm lch s

Bn ngn nm ting kng vo i...

(...) Khi ting kng ma qui

T Pc P chm ngi

La hn th rng rc

Tc tang mu l khp ni ni

K t ,

Ting king di

Trn qu hng au kh

Bn mi nm vn cha dt hi

By gi mi lc chiu ri

Tai nghe cht cha mt hi "kng cum"

Cai t cha kha mt chm..."

(Bc ng Th T)

Nguyn Ch Thip xut bn Tri Kin Giam (1992) c ci nhn sc bn v nhy cm v nhng hu qu ca chin tranh : ngi b ci to, k theo cng nay tr v tht vng nh c Bch em h tc gi, chp nhn li nh n ti theo "ng lm cho t nc rch nt tn hi nh ngy nay". 12 nm t vi nhiu i khng:

"... Cch duy nht m ngi t phi lm l chu ng. Ln u, ti va b nh va b chi no ngoan c, xch ng. Ti c gng chu nhng ci thoi, ci nh ci tt vo ngi c khng trng mt v ngc. Lc mi thy r c ci hn h ca nhng cn b cng sn . Nhng ngi tui tr nhng trong lng y th hn, s th hn m ng v Bc ca h dy cho h, hn th nhng ngi h khng quen bit, v th hn giai cp. (...) Nhng ngi thanh nin sung sng h h khi nh p mt ngi b cng hai chn khng cn kh nng v quyn t v" ( tr. 357-358). Nhn xt v nhng k b cng sn y i : "...nhng con ngi lun lun mun tm cho t quc mt con ng tin ti v sn sng dn thn, nhng mi ln dn thn l hc c bi hc au thng m vt tch hn r trong c linh hn v th xc. (...) Cng sn l mt bi hc chua cay, m khi hc xong ri th kinh nghim khng bao gi c c hi p dng... (tr 640)

Nh Ca vi Hoa Phng ng Na (1989) tc phm u khi ra khi nc. Cng nh Si Gn Ci Mt Mnh (1990), Chp Mt Mt Thi sau l nhng hoi nim v mt min Nam trc Thng T en v chn dung x hi mi vi nhiu m c khn ngui v cnh i ngang tri. Hi K Mt Ngi Mt Ngy Thng ca b l nhng trang vn chng v mt qung i kinh hong y bt hnh. Nn nhn l mi ngi nhng c thu gn li trong th gii gia nh v bn b thn hu vn chng. Nhng ci cht bi t, nhng cuc sng v nh v nhng tnh ngi chn thnh, c kh y ngc ti hoc khng cn g !

Th Uyn vi Ngh Trong Ma Xun, Con ng Qua Ma ng, Si gn Sau 12 Nm, .. l nhng bt k v nhng nm ci to, v qung i kh khn Vit Nam, v nhng con ngi v cuc i i thay. Tuyn Tp Truyn Ngn Th Uyn, Khu Vn Ma Ma vit v cuc sng mi M, v nhng thnh tm khng mu m vi ngi hi ngoi ca mt ngi m cuc i ngho v l tng eo ui; nhng ngh thnh tm c khi gy kh khn cho chnh ng, b c mt chin dch bo ch v mt vi t bo nh Lng Vn chiu c, tri vi mt s ngi tr ng u.

Hong Lin vi nh Sng v Bng Ti (1990): hi k ca 14 nm t ca mt i biu chnh ph b Vit cng bt vo dp tng tn cng Tt Mu Thn. Cuc sng trong t vi nhng i u k th thng xuyn khin tc gi c nhiu suy ngh v chnh tr v thn phn con ngi mng manh. Ngi hng L Tng c tp en k li cuc vt thot y gian kh v kh khi ca ng. Thp en ca ng Ch Bnh l chui ngy kin tr chng ch ngha cng sn ngay trong t ch.

T Ch i Trng lc cn trong nc gi ra xut bn Mt Khonh Vit Nam Cng Ha Ni Di (1993, vit 1982) suy nghim v thn phn nhc nhn ca nhng ngi tr thc thua trn, nhng ngi t ci to b y a. K thng hnh h h, i sng khn cng ca c x hi y a gia nh v con h, v c bn nng con vt bit suy ngh l h cng c lc y h xung ci thm thng, nh hn. Cng c nhng bt thng ca ngi canh t, nhng cnh anh hng ca ngi b thn. Ci kip sng kh hn vn tip tc khi ngi t hc tp c th.

Phm B Hoa vi i Dng Ghi Nh (1994) hi k ca mt i t VNCH tng lm vic di quyn nhiu tng lnh v lnh o. Trong ton b l mt chn thnh ghi nhn nhng cng l mt gay gt buc ti. c bit tc gi gh nhn nhiu d kin v mt s bin c, s vic cng nh cho thy nhn cch nhng con ngi lnh o. Mt loi hi k him hoi, khc hn nhng Mu, L Tng B, Trn Ngc Nhun, Nguyn Trn, Trn Vn n. Hunh Vn Cao, Nguyn Chnh Thi, vv. pha bn ny cng nh nhng hi k ca Mai Vn B, Lu Hu Phc, Trn Vn Tr, Vn Tin Dng, vv pha bn kia.

Nh bo i t Bi Tn, cu ng vin cng sn, khi ra khi nc ln lt vch trn nhng ti li, sai lm ca ch cng sn trong Hoa Xuyn Tuyt (198 ) v Mt Tht (1993). Mt ngi khc, Trn Nhu, cng ra i t min Bc, trong a Ngc Snh Ly (1990), ghi li nhng kinh nghim sng trong mt ch khng c ch ng cho con ngi. Nguyn Anh Tun trong Ci Chum V (1996) ghi li "cuc i thanh xun cng hin cho cch mng" nhng b di vp n phi b nc ra i t nn. V Th Hin, mt nn nhn khc ca ch H ni phi vit m Gia Ban Ngy (1997) ni ln nhng un c ca nn nhn b tnh nghi "xt li".

Cc pha cc nh vn ngh, h tip tc khai thc ch chin tranh, khi trc tip khi gin tip v tht ra trong mi ti tnh yu, tnh qu hng, s hi nhp, nhng nt, d dang, vv u c chin tranh nu khng l ci khung cnh th cng l nguyn do, hu qu.

Trn Long H l tc gi cc tp truyn K o M (1993), Nim Vui Ung Th (1992) v b trng thin Dung Thn vi Ci Sa M vit v i sng ca nhng ngi bc s min Nam sau khi Vit cng chim. Cun 2 l Ca a Ngc. Cun 3 l Bng Thin ng. Ton b l chuyn di x hi Vit Nam thi chin, thi hu chin, nhng con ngi lc lng ngay trn chnh qu hng mnh, nhng tan nt, khng tnh ngi, mt nim tin, nhng bnh tt, nhng ci cht, vv. Truyn Vt So vit v ci vt tho ca Ba Thung, mt b i phc vin ngnh y s ang chuyn tu, vt so ch au ban m, ci au lm ng vin phi nghe li ng. Ngi thng binh trong s thiu thn tm c tnh ngi ngi y s.

Nguyn Sa vi trng thin tiu thuyt Gic M ( ra 3 tp, 1991) l lch s thi v c, thm u c, ca nhiu con ngi, nhng lin h v s mng t nhng thp nin 20 Php n thi chin tranh Nam Bc. Mt ci nhn mun ton din v cuc chin va qua. Nhng hng say xy dng t nc, nhng tp kt nm vng, nhng thi tr thc, nhng n mt v tht vng. Mt mnh i nh ca Hoch tr thc du hc Php c h H vit th tay mi v gip nc v "nhn dn ch i ch", v Nam xong tp kt ra Bc ri li vo Nam mt khu M Vt: phi tin tng ng cng sn k c tin khng l c. Li ca chnh y Phong ni vi Hoch v mt tr dn cnh quay phim :

"- Nhng i tng m anh quay tin tng l c phim. Tt c cn b v b i ni y tin tng l c phim. C mt mnh anh ngh l khng c phim. T tng ca anh khc vi t tng ca nhn dn, ca cn b, ca b i. B anh tng t tng ca anh l hn t tng ca ton th nhn dn hay sao? Anh khng phi l ng vin, cc ng ch c ng vin nhiu ngi ng tch c hai ba chc nm u ngh l anh quay c phim. Anh cng phi ngh nh ngi ta. Ch b anh ch trng rng t tng ca anh hn t tng ca ng hay sao ?"

Cch quay phim ng cng c k thut, tiu xo :

"- Quay hnh Bc m n uc ti thui, chiu vo c mt phn khun mt Bc nh th ny l sai lm nng n. Phi thp ht bn ngn n ln, m ht ra, chiu thng vo trn, vo mt, vng trn Bc mnh mng tri bin, i mt Bc sng nh sao soi ng i cho chng ta m, sng, sng, ton din khun mt phi sng, sng nht, sng chng l i mt, l vng trn..."

Nhng tri tai gai mt khin Hoch x th h H, ngh "nhng khn qung , nhng huy chng ngi sao vng, nhng bo cng, nhng th tay, rt li l nhng t ngc giam gi hn ngi, lm cho mnh khng cn l mnh, bn ng b nht kn trong mt ci ti gi tng... Phi dt ra, phi x b, ..."

Nhng tr. Trong mt cuc t kch, Hoch, ngi cm my quay phim b trng mn cht, nhng chic my quay th an ton. Nghi ng v au n ang ch i Lin H, ngi v mi ci ca Hoch phi tm v thnh.

Gic m l tng s tr thnh gic m ca qu sau thi i mi. ng vin trung kin s thnh chuyn vin bun qun lt kiu v sch dm th cng nh hun luyn vin cho i qun im chuyn "ly bc, ly bc" !

Nguyn Thun vit nhiu v chin tranh qua nhng cnh sng, qua nhng k nim n li, qua nhng hi nhp i sng mi. Ti Thng Nm Ti Qun n ng Fifth (1989):

" -Ti sao my hay nhc n chuyn lnh?

Ngi khng ru t ngt hi. Ngi c ru nhn vai :

-Khng k sao c? Tao sng cht vi thi gian . Phn i ny gn ly tao. By gi v c cui i (...)

"Hm nay l mi ba nm t ngy tao gp ci xc...

"... Ci xc khng u lc nm bn b rung ch bit mnh l ci xc. T ci xc l s bi thm nhng chnh n khng r. Phi l ci bi thm m n chng ng. T u n? S v u? Cuc chin ny l th. Ch l r thc th bi thm, cn cn nguyn v mc ch th ngay c ngi trong cuc cng m tt..."

"... Tao cng l mt ci xc ct u ca cuc chin, ch cn vn vn ci qun i trn thn th. Khng th nhn bit ca ai, t u n v s v ni no. Mt ci xc bi thm hn ti my l chng cn ngun gc..."

Chin tranh tip ni trong Ngi Lnh Cn Li (1991) v Chn Khng Quen (1994).

Cc tc phm vit v chin tranh khc ca giai on ny c Li vo (1990) ca Tin c, Tan R (1992) ca Cao Xun L, Cu Chuyn Ca Mt Dn Tc (1992) ca Nguyn Hng Ha. Sau Cuc i i ca Dng Tin nh, Sng Tri (1996) ca Ng Thuyt. Trn Qun Nim vi N Non Trn Nhnh Kh (1995). Nguyn Dng Tin c Lnh nh Thu (1993), Nguyn Mnh An Dn c Ngi Lnh Khng C V Kh (1996?), Trn Thy Vn c Anh Hng Bt Mng (1996). Hong Chnh c Na m Nghe M Th Di (1991), Ma Thu Cui Cng (1994). Trn Don Nho vit Vt Xc u i (1995), Trn S Lm c Ch L H Khng (1996), Ni Bun Sau Lng (1992), Bi Xun V vit Ti Chn Chin Tranh (1987), Phm Kim Khi c Khi Sng (1991), Nguyn V khng nh Trn Chin Cha Tn, Dng Tin nh vi Sau Cuc i i (1996), Nguyn Vit Hng vi Dng i (1996), Diu Tn vi Ko Da Non (1995), Hong Lin vi Gia Hai Chn Tri (1996), vv. C nhiu tc phm chm bim, hi hc khi vit v x hi Vit Nam sau 1975, c bit c Tn Kn vi Quan Hai Lang Ty Lnh Thy nh B (1994).

Chin tranh cn c mt b mt khc vi nhng ngi thuyn nhn t nn. Nhiu tc phm rt thnh cng ni ln ci tn nhn ca chin tranh : L i Lng vi Nc Mt Trong Tim (1990), Mai Kim Ngc vi Thuyn Nhn (1990), V K in vi Pulau Bidong, Min t L (1992), Trang Chu vi V Bin ng (1995)... - ngi vit d ng v tr no (i cu tr hoc thuyn nhn) th thuyn nhn v t nn l thm kch ln ca dn tc nh H Huyn Chi ghi li :

"... Vn cn n ci in hi tc

Nhng mi dao m lt tht da ti

Nhng th bo ch th xc

Bao hn trinh thm thit khc thng i..."

(Vn Cn )

V Mai Tho khi ri qu, gia him nguy v v nh ca bin c :

"Hai ngn sng ngc chiu v mi ng

Ngn qu kh mt mng khng thy na

Ngn tng lai ang trng xa theo tu

Hai tm th chia i ging cch bit

Ngn nghn thu ngn mi bt u?..."

(Hi Mnh Gia Bin)

Mt khuynh hng khc vit v chin tranh nh qu kh nhn li v vi ci nhn suy t ca k chn mi i, trong s c Thc Vnh vi Hong Hn Ty Bt (1991), Ni m nh Ca Qu Hng (1996). V K c Truyn V K (1994). Don Quc S vit Du Chn Ct Xa (1995) v nhng hnh hng tr thc ca hai thanh nin trn t M, Ngi Vi T Phng vit v i sng min Nam sau 1975, Mnh Li Soi Mnh (1995) chuyn va chm sng chung sau 1975 v cuc vt thot ca nhn vt Phng. C m (1996) gm nhng chim nghim v chin tranh va qua, v nhng bin c lch s khc, vv. Phan Lc Tip vit Ni Nh (1995) bt k 20 nm chinh chin ca mt s quan hi qun, k tip l Qu Nh Bn Mi Nm Tr Li (1995) bt k ngi v cnh qu nh trng phng. Trong loi ny cn c tiu thuyt Trn Sng Hng Cun Cun (1995) ca Nguyn Tng Bch vit v giai on T Lc Vn on v nhng con ngi cch mng dn tc sau .

C ngi vit nhm c gi bn x, nh Jade Hunh Quang Ngc vi South Wind Changing (199 ), Mai Phng vi Behind The Bamboo Hedges mun ni ln mt s s thc v chin tranh v min Nam vn b hiu lm, Mai Nguyen trong God's Will v mt Vit Nam t ha khng cng sn, Cng Huyn Tn N Nha Trang vi The Moon of Ha Bnh, mt tng kt lch s ; trong khi Le Ly Hayslip vit When Heaven and Earth Changed Places ni ln ci nhn ca mt nn nhn chin tranh mun qun qu kh. Tt c vit vi kinh nghim sng thi chin tranh v sau .

TH l th loi rt phong ph ti hi ngoi, c nhng nh vn trong nc khng chuyn v th, khi ra hi ngoi li lm th nh V Phin, Phan Nht Nam, Duy Lam, Duyn Anh; c v rt c o, nh Thanh Nam, Cao Tn L Tt iu, Mai Tho, , ...

T Thy Yn sau 10 nm t ci to (sau thm ba), nh th kh hnh tht ln nhng ting lng bi trng:

"... Vnh bit ta-mi-nm cht dp

Chn rng thing m ting nghn thu

Mi nm mt xm soi khe nc

Ta ha thn thnh vn c s

... Ta v ci mi u sng im,

Nghe nng t tm lng t tri.

Cm n hoa v ta n.

Th gii vui t mi l loi

...Ta v nh hc vng thng nh

Mt thu trn gian bay lt qua.

Ta tic i ta sao hu hn,

nh khng tri ht c lng ta.

(Ta V)

Th T Thy Yn chng cng nh mt tp on tn bo, mt khi tng v hnh. ng t co quyn lc hy hoi con ngi. Th ng ly trit l v suy tng ca con ngi chng bo lc do thot nhn khng c ci mnh lit ca th chng cng nhng mnh lit m xoy con ngi :

Thanh Tm Tuyn vi Th u Xa (1990) l nhng sng tc trong sut thi gian b t ci to. Th v nhng chu ng ca kip ngi, bun nhng khng y m, bun trit l, bun su . Khi cn trong vng tc ly ca th hn "ci to":

"... Soi bng trong mt nghch ca tru

- en t mu bn, hin gi - ngi v v tru

Trn nhng cnh ng khn nn dn dy

Qua sut nhng ma ng di c nghit

Vn mi lng du bng trng xanh

d m lc ti thc qut chn dp

Vn lm li bng t kh sai v tru trong nh chp x ri lung cy"

(Th Tng Bn i Cy, 1988)

  

"Tut dc t nho trn hm ni

Cht ing ton thn trong giy lu

Ma ri u ht ma phi phi

Ngy ang tn hiu qunh rng su...

... m mnh trong hnh ca n mt

Mt hoen nhe hng git thin thu

D dm li v m ti mt

Sng xa ni thm qu nh u ?"

(Ng Trn Ni Vit Hng Yn By Khi i Vc Na)

Lu y ngay trn chnh qu hng, lu y thc hu trong da tht ch khng ch lu y hin sinh nhng thp nin trai tr trc

"... Lu y trn t Bc

Cn qua bao ca ngc

y qu mnh qu ngi ?

Chn no v thn thit ?

Ngy no c thnh thi ?..."

(m ng K2 Tn Lp)

Trn Hng Chu cng cm nghim v sng ci hin sinh lu y ngay gia lng ph ca chnh mnh nay i ch. Sau tp bt Thnh Ph Trong Hi Tng (1991) l tp th Na Khuya Giy Trng (1992) trong c bi "Thng T ... Ma Ngu Dm D" :

"... Ng Su Sign c nhng b lc v t rng su tin s

T kinh t mi u su mt hng

Tri lu y dng bn b i l qu hng

Bn kim t thp rc ri trm ngm

La hn cm t si lng ni nh

Si m rut gan rt cong gia tra h

Bng my ht cm tru tng

Bng vi li ha ... thin ng trn gian

o qun t ti

Bm say vo mt bo

Tht xng l li

Tranh lp th m h ...

(...)

Ti ng gia Sign hay vn cn trong cha Ngc hong

u c nhng m cung

Rn tc gy sn da g

ng xung a ngc khc khuu

ng ln dng th quanh co

(...)

m Vu Lan m v vng

Trong ma ngu dm d

Ma ngu nh l ... thng T

Tri ht hng mi hai au xt (...)

(tr. 143)

n tp Nh t Thng Tri (1996) nh th khoa trng t duy chn mng i vo ci bun trit l, nhiu suy t v h ly lm ngi xa x. Lu vong nh l hu qu ca chin tranh c a s cc nh th a vo tc phm ca h. Trn Nghi Hong vi Lu Vong Hnh (1988), Nguyn Ngc Thun vi T Ngc V Tm Thc Lu y (1988) vi na phn T Ngc c nhng bi chng t cho mt thi bi thm ng thi l bn co trng u ut :

"... Tao a my ra m

Nm y m an ngh

Thot mt kip lao t

Tr cm gng li h

Bt ng thiu cng my

Khng tm ra nhang thp

t ni si kh o

Huyt nng my nm vy..."

(m Ma T)

Dng Kin, tc gi Th au Thng trc 1975, c nhiu bi th "ci to" v bn hu ng t nh Dng Hng Cng, v nhng cc hnh nh o Ging Long Giao:

"... t Long Giao cng hn kim cng

Nc Long Giao qu hn nc v thng

h l c Qun Th

Tri thng t la

Khng thy nc u ch thy m hi chy trn lng nga

Ngi

Ko nhng thng t t y huyt su o

m cha n

nh cao tr tu loi ngi!

(Ma Gt Gia H V, 1991)

Hong Xun Sn vi thi tp Vin Ph (1988) d nhin l nhng hoi nim, nhng hot cnh chin tranh v sau :

"Chng ta nh by th di chn tng mu

du ni ng ngay trn trn hng ngy

Chy kht mi ch ngha

n b hm thic eo gng

lm li i m trng v nh..."

(Vng T Ci m)

"Ri chuyn xe cng v ni "thng nht"

i u phi l on tu m c

m ch l con tu nt qu hng

bnh nghin rch bm gic mng bnh thng

nhng toa xe ch ngi v sc vt

anh c mt

trn chuyn xe v min t do i kht

ch c hn cm buc phi nm lng

nhng chuyn xe ngi vo tri tp trung

kha cht cng con ng quay tr li..."

(Lc ng Lch S)

Nhng nh th khc vit v chin tranh, tnh ng i, nh v chin trng xa c Hong Phong Linh (V i Tn) vi Ting Chim Bn Dng Thc Chamy (1992), hay Lu Nguyn vi Tri m (1990), Ngy Qua Rt Vi (199 ) :

"... Ta vi n vn trn cng t nc

m my nm khng gp g mt ln

tng cnh th i, tng cnh th v, bao ln hn c

khi la chin trng cun ht ni ch mong

Ri t nc trong ni su tang tc

thng t nhc nhn, mt chn by lm

n nhn ta i mt bun mun khc

trc mi sng th hai a vn lng cm..."

(Tri m, Gi Bn B Cn Li)

Ngu Yn, tc gi Ha Ra Nt Ch Ln ng Qun Quanh v Ta Bn Trong (1987) t ti dng ch nghch ngm nhng lc no cng nh, nht l khi ni v i sng x ngi. ng c bi vit v ngi Ph Binh H.O.:

"Su thng en a

Bng m nhom

Anh v

Bc bc theo mi ci lnh lng khng rng

Bn tay co rt

My ngn tay xa n

Ting vn vang trong hn mi ln thng au

Tn cn binh la

Ho tri tim s ngi

Sng vn trn qua i mc k hn ai..."

Nghiu Minh c Du Xa, Thng Qun c Ngoi Gic Ng (1990):

"C phi l ti ang i trn mt cnh ng r

hay mt k no ang m thy ti bc i

(...) a tr nh chy xung nhng bc thm

di thp, nh ga, nhng cm xm lng

chiu tu la chy than

ch nhng ngi t nguyn u hng

v nhng ngi mang vt thng t chuc...

(Bc Thm)

Nguyn c Bt Ngn vi Bnh Minh Cm, Gia Trin Hn Reo, T Gi Ngy (1989):

"... hy bnh tm i em d cn lm ni thng au

ang cho n con ng i trc mt

l ht go cn i dm qu nh se tht

t nc thng nht ri nhng mi ngn chia

m cn chong n tm ti phng kia

cha v anh cng lng rng thm

gia ngi ca ngy hnh ti c

ha bnh hnh phc mun nm ..."

(Nht K Bin)

Lm Ho Dng Ngy i Thng Si Khi Bn Nh (1985), i Gia Thi Tan Nt (1989) l nhng k nim ca ngi lnh cng ha, nhng hnh trnh trong chin nhng ch yu l nhng hoi nim v thi gian v ni mt. Cnh Si Gn nm nm sau i "ci to" tr v :

"... Nm nm tr li Si Gn

nghn ngo nhn bao nt

m ngi m u tc bc

ph di ph mt mu tang

... hay nm nm ri nh?

(tri i! mt nc nm nm)

hi hng nh cn hng thy

(ma xun ma ca xa xm)

nm nm tr li Si Gn

hnh trang chic qun rch nt

bng dng ta thm c ht

di c ba sc vang vang..."

(Nm Nm Tr Li Si Gn )

Quan Dng vi Ngm Ngi (1996) nhng hoi nim thi chin trn, nhng au kh thi ci to v tri t nn :

"Chiu loang l bn dng sui c

Ra b xng nng n tin khin

C con bm bay ngang bt gp

Bn mt nhn th thn khng tn"

Hoc T T v tp My Bay (1996), hnh nh k thua cuc :

"Ngn n canh le li

Con mt la m su

Hi kng khua rn r

Mt m li ci u..."

(Na m Thc Gic)

Nh th n Trn Mng T vi tp Th Trn Mng T (1990) vit v "Thng T Qu Hng Ti" :

"... Thng t qu hng ti

C ngi lnh quay sng bn vo u

C ng vua chy trn ngai vng

C ng tng qun mnh l tng

Cha kp nh h to 'tan hng'

... Thng t qu hng ti

Mt vt en lch s! "

C nh th nh Lu nh Vong tng l trung y TQLC v vit vn trc 1975 k nh Nguyn nay c nhng bi th bi hn ca mt ngi lnh cng ha thng binh vn b t phi i ci to ngoi Bc hn 6 nm. Tp Th Gip Mt (1988) l nhng li phn n ca k b tri tay, l nhng cm tc ngi lnh o bt xng. Dng th ph phn chin tranh v lnh t ng thi bun ti t cuc sng mi v bn thn.

"Cc quan ln ua nhau hi k

K cng lao cai tr ca mnh ...

...Nc mt ca nh tan nt

Dn iu linh phiu bt x ngi

Ti, cng nm r mi

Phn bua lm cng chi l ba que

Bm nhng my cng b o ng

Tu by sao che l tham

Ni i ni li bng tha ..."

(Hi K Quan Ln)

  

"Vinh danh thay! hi tng qun

L l cc ng thng dn no

Cha mt nc eo sao y c

Thng cm can, xch m theo hu...

...Lc quc bin ng v i mt

Li c ng t chc khi khi

B dng c thng trc ri

Thc thi thay! nhng con ngi eo sao

Khi cng sn tin vo thnh ph

Lnh tt en cm c n cng

Nhc nh thay! lnh u hng

Ch v Tng lt, qun tan tinh thn

Ngi yu nc ti hn t vn

S xanh cn chi ngn l thng

K tn hi gia khm ng

Hn oan cht ngt cm hn quc vong

Chua x ti mt phng o ng

Li tha to mt l tham

Th m ngu vn hon ngu

By gi toan tnh d tr m dn ..."

(Hi ng Chut)

Mt khuynh hng th vn u tranh cho quyn lm ngi, i ph bo tn, bng bc trong a s cc tc phm nhng r nt hn vi Nguyn Mnh Trinh, L Bi vi a Ch Ca Mt Ngi (1996), H Cng Tm vi Sng Trong Ni Cht (1987), Trn Trung o vi cc tp i C Thin Thu Ting M Ci (1993) v Thao Thc (1996), vv. Trn Trung o chng nhn bun trc ci cht bi ai ca mt ngi lnh gi :

"Ngi lnh gi Vit Nam

Va mi cht m qua

Trn ng ph San Jose bi bm

Anh i bao nhiu nghn dm

n ni y ch cht m thm

Khng mt pht sng cho

Khng c mt ngi thn

Khng ai ni vi anh mt li tin bit..."

(Ngi Lnh Gi Va Cht m Qua)

V pha cc nh vn, Nguyn Xun Hong vit Sa Mc (1989) t s hoi nim ca ng Hng Kha v trng thin t s Ngi i Trn My (1987), Bi v Rc (1996): cuc i thng trm nhng khng tuyt vng ca Trn Lm Thng song hnh vi cuc i i ca c nc. Mt gio s trit hc tr thnh ngi v nh, th ng vi i mi, b t nh ngc ti en nhng tm tr mun vt thot hin ti.

Phan Lc Tip vi tp Cnh Vc Lng Tri (1992) t nhng cnh i Vit Nam trong chin tranh, ngun gc ca nhng ti li v au kh. Ri nhng oan tri ca i sng mi t tm dung. "Nhng by gi th cuc chin tan. tan t ba nm qua. Cuc chin oan nghit ht, ko theo bit bao nhiu ng cay th hn. Cuc chin ht mt cch lng nhch v tt c khng ng. By gi ti sng y, nc M ny. Nhn li quanh ti, ngh li thi gian hn hai mi nm au kh , ti lun lun thy mnh nh k mng du... trong ci vng lng tt cng , ti nh nghe thy ht nhng m thanh nhng m thanh khc lit ca hn hai mi nm c. Ti nhm mt li m thy nh ton th cuc sng ca ti, ca bn b ti hin v." (Ngi n b xa l).

Th Giang sc bn tinh t v rt ph phn vi Thng Ngi C ui (1987) v b mt tn nhn hin thc ca con ngi trong mt x hi bo ng, chin tranh thng trc min Bc.

Vnh Ho mt cy vit mnh vi M, Qu Hng V Nc Mt (1989), Ni Xanh My Hng (1991), Bin i Mun Thu (1992), Thin Thn Qut L (1993). Khng kh truyn ca Vnh Ho l mt Vit Nam khn kh t i sng tri ci to, nhng u tr, n nhng lin h tnh cm trong i sng mi, t nhng "au n lng" tri t nn n i sng x ngi. Nhng bin i, nhng ci cht. Nhn vt ca ng thng tm hnh phc trong kh ngho. V trong chn thin mn, d chuyn th s vn qun quanh trong Phng Tri Cao Rng (1993), Bi ng (1995, tc PTCR 2) v Ng Thot (1996). Gn y, ng xut bn hai tp Ci Tri (1997) tc PTCR 4 k chuyn t y, nhng khng l mt t y bi phn, m l mt t y nh cuc sng, nh mt hu qu ca phn n cuc i.

Ngoi ra vn hc hoi nim thi chinh chin cn c s ng gp ca : Quc Anh Th vi Na ng Gy Cnh (1985) v Trong Thi Chnh Chin (1987). Sn Tng c By Th Nh vit li cuc u tranh quc cng ni mt tri cao su gia nhng ngi phu th v tay anh ch. Trn S Lm vi Cng Mt Mu o (1995) kinh nghim ca mt nha s chin trng. Hai nh vn n vit c bit v chin tranh l Dip M Linh vi Sau Cuc Chin, Hi Qun Ra Khi, v Kiu M Duyn vi Chinh Chin iu Linh (1994) - tp bt k chin trng t c thnh Hu, cn c ha lc 5 Tam bin, t b sng M Chnh n nhng trc thng ti thng, nhng ghi nhn ca mt ngi n phng vin chin trng.

Bc tng B Linh b con ngi p , quc cng sn thay nhau t xa trn bn , bn nh ca quy "ci tri", "i mi", mt s nh vn nht l nhng ngi mi ri khi nc sau ny bt u nhn li chin tranh vi nhn quan ca con ngi sng l nn nhn hn l ch ngha phi theo. Bt u thi tranh lun "ha hp ha gii" vi nhm Thng Lun Php v giao lu vn ha vi nhng tp ch nh Trm Con Canada, Th K 21, i Thoi, Hp Lu Hoa K. Tranh lun, kin ngh vang ng mt thi hi ngoi. Nay lng v s trao i, lin h ngy cng tng. Chng ti ngh y l iu tt v hai l: mt l c trao i th mi hiu bit, i thoi, hai l vn hc cng nh dn tc s "giu" ra, s a dng ra. Thi gian s gn lc, mt s vt thng s thnh so, nhng qu khch s mt dn. V yu t thi gian, th h, s thin v pha hp dung. Khng c ch kim duyt, khng ch trng quc sch, nh thi gian v s ng bnh tnh phn xt vi ci nhn dn tc !

vo giai on ny, bt u c nhng cy bt can m ni tht nhng suy ngh ring t d vn c th phin nhng ngi qu khch mt chiu, c hai pha. Ngi vit lch s sau ny cn bit n nhng nhn chng ny, cng nh cn n nhng k s ca cc v lnh o hai bn. c nhng tng lnh VNCH vit li kinh nghim chin tranh iu trn cho Ng Gic i, nhng cng nhng v cha h ln ting vi ng bo ca h.

Hong Khi Phong vi Ngy N+ (1988). Tp sau l hi k chin tranh nhng ngy sau cng ca cuc chin. Ngy N l ngy 17-3-1975, ngy u ca cuc di tn chin thut, b vng cao nguyn. Cun phim chy tm sng vi nhng t st, on qun mt k lut v k cng. "Nu mun chnh danh hn na, th y l cuc chin y nhim ca hai khi quyn lc t bn v cng sn, m nhng k lng o ca hai min Nam v Bc y hai na phn dn tc vo mt cuc chin tranh m c hai u ru rao gng cao ngn c dn tc, nhng s tht c hai gung my lng o u khng mt bn no ch thc i din dn tc. Chnh ni y, ti au bun thy ci v l ca i ngi, ci v ngha ca cuc chin. Chnh ni y ti thy ngi anh l lnh cng binh, gp phn kin thit tri giam nht ngi em rut ca mnh" (Tr. 254).

H Hong vit nhiu truyn ngn c sc v chin tranh nh truyn Ngng Mt Nhn Trng Sng hay truyn Thy Gio Th l chuyn bi t ca mt tm hn tt nhng hnh nh khng v vn b chin tranh tn nhn cp i. Bn thn nhn vt Th l nn nhn ca trn chin dai dng t khi anh ra i - anh con m ci v c th c mu m vi nhng ngi bn kia chin tuyn. Phi l, s mng l nhng ct ngha tm cho ht nhng n au kip ngi ca anh, mt ngi mun sng khim tn nhng ng thi mun sng cho ra sng vi nhng ng gp nh nhoi. nh mnh hnh nh lc no cng oi m bt cng vi nhng ngi yu chung cng bng v l sng !

"... c Ph, Th chin u nh l mt mnh th. Anh chng tr mi cuc tn cng ca ch. ch chng phi ch e da tnh mng anh, hm nay c v con anh na. ch s chng nhng s tn ph ngi nh ca anh, m cn ph hy ngi trng yu du m anh ng gp khng t trong vic hon thnh b mt cho ngi trng ny. (...) Khi cuc tn cng mi bt u Th ng ti nh anh, cch trng mt on ng ngn. Anh tm cch vo trong qun nhng khng c. (... ) Anh gii ta c hu ht qun, lm ch c tnh hnh qun sau gn bn mi gi chin u khng ngng ngh, ch thnh thong tt qua nh, kim mt n bnh tt, mt a si n cng lnh. em mng hai rng mng ba Tt, tnh hnh c Ph hon ton sng sa. Th ro mt vng cht cng trc khi v nh ngh.

Anh ngang qua ngi trng c mt ln trc khi quay v nh ngh ly sc. Anh m cng trng tin vo ni chn thn yu. Anh thnh cng trong vic bo v ngi trng bn chc gi ng h va qua. Anh tin ti gia sn c, ng u ln ngn c vn cn r xung v sng m nng tru. C du hiu ca mt ngy sp ti trn nn tri thanh thanh. Anh nghe ting gi sm v cng mt lc mt ting n vang ln, anh ng gc xung ni nhng ht bi hng, nhng chu t mui, nhng chu cc do chnh tay anh trng nm nm v trc. Mt vin n bn x trong tm gn qut anh ng xung khng bao gi dy c. C l nhng ngh cui cng ca anh, anh mong rng k va bp c kia khng phi l hc tr c ca anh, m l mt chin binh cng sn no , cm tc s chng tr mnh lit ca anh, ph v ton b cuc tn cng ca h vo Qun. C l ngh cui cng ca Th anh tin chc chn : Khng phi hc tr ca anh on c anh s tt ngang ngi trng c trc khi v nh..."

Gn y ng bt u vit trng thin lch s Ngi Trm Nm C (Tp 1 Trn Ni i Yn Th, 1993) vi n kinh nghm c trm nm chin tranh gn nh khng ngng trn qu hng nc Vit.

Phan Nht Nam vi Nhng Chuyn Cn c K Li (1995), ng Trng Xa Xm (1995) vit ln nhng oi m, hn th c c nhn li vi ci tm tng thot mi rng buc c on, mt nhn li thi gian i lnh, nhn li nhng chin trng c,... ng cn c k li v phi ni ln ting ni ca mt tp th ng o binh s lun chu thua thit, b ng nhn, c khi b ng ha vi nhng ngi ngi ch huy hn nht:

"... Nm th nht, th hai, th ba ti sng thoi mi, v i , nhn . Ti cng chp nhn cho s gp mt chin cuc, gp mt chm dt chin tranh. Thng bi khng k, nhng ct yu khng ngoi, khng chy trn khi bn b nhng ngi cng trang la ang tham d, ang ng cht. D cht bn ny hay bn kia, cht trong th hn hay cht trong tnh c. Nhng ngi tm ci cht bin gii cho i sng. Ti tham d vo cuc hnh trnh khn nn ny. Gii thch ny lm ti yn n"

"... Tm nm lnh, ti hai mi su tui, s tui gn ba mi, khng bn b, xa bng hu, s tui ca ni c n kinh khip bin con ngi hng h, tn c nh mt lt dao. Ti hai mi su tui thy r ci mc cm phm ti trc kia ch l mt o tng xa x ca tui mi ln, o tng v trch nhim con ngi i vi nhau.

... Sau tm nm lnh, ti ht l vng t nghim v chu nh hng. Tm nm lnh bit mnh l mt cnh chim t do nhng b cht cnh. Chnh thng tch ny lm sng t kh nng t do bi t ca i ngi."

V cuc chin c nhng b mt tn nhn :

" ... n bui tra, ti hon ton kit lc nh mt mi tn ri xung cui ng bay. Hnh nh hai mi tc bc nh ln t ming hm, nt mt ca hai tn ch cha qu mi su tui li ln t mt m bo, mt tn cn ang ngm mt bng cm... Nhng hnh nh by gi cn cng thm cnh cht ca hai v chng v ba a con trc mt ti. H cht t ngy hm kia, khi ch t b ch huy khu nh th , ngi chng l ng t gi nh th em c gia nh trn di ci b th Cha.

"Tng Cha ng nghing, tng Thin thn v tung te, hai bn tay trng bng t nung ln lc trn sn nh. Khi ti ci xung nht hai bn tay ny th khm ph ra nm xc cht trn. H cht ngi, hai v chng ngi st m ba a con trc ngc. H cht v sc p nn thn th vn cn nguyn vn, nt mt in v ht hong. Ti ra lnh ko xc h ra sn. ..."

Kinh nghim vit t ci sng khng th khc hn nhng g ng vit nh nay nhn li:

"Trc nm 1975, vit nh mt cch gii ta ut hn, phn n - do cnh sng qu i khc nghit, tn nhn ca chin trng vy cht, tc ng.

"... T tui tr, qua nhng dng ch vit, ti t nn mng ng v mt xc tn cao c, bi hng - Ngi lnh chin u cho t do. Ngi lnh chin u vi mt mc ch t thn - Chin u bo v phm gi CON NGI"

Ci phm gi b ch p trong chin tranh nh, nhng khi bi chin trng va ht bom n, con ngi cn b dy xo hn na trong nhng ni gi l tri ci to, ni t ngc lng tm con ngi, ni ch xo nhn cch, nhn phm, ni ci hn bc pht nh cha tng :

"... Chen trong ting chi v chui n th Nhn nghe li tht go t khc... Cc ng hn... hn lm !! Hn l th no... My tr li i... nh ngi ang b cm th gii giang g, nh thng gi ang b cm th cn hn hn... Ti my gi nhng cn chng i, my ngu th phi dy cho my khn ra. Ting ci nht... Ai dy ai, my mi nm cc ng bit dy c ai khng ri ch... My cm mm i... ng li cho thm mt trn na by gi. Nu cc ng nh ti cht c th nn nh bng khng v ch thi.. Ging tr li tnh nh khng. c, ngy mai my tr li vi vi ban (...) Ca phng ng li, bng ti chp xung. Nhn bit c tri ang trong bui tra nh lic bng nng cho qua ngch ca. Mt th gii vi nhng con ngi k l, khng thy mt, c tht y..."

Ngi linh cng ha mun gi phm gi lm NGI l mt binh nh bit kch nhy d xung Ninh Bnh hn chc nm trc khi tc gi b a nht cng x lim!

Trong hai tc phm mi ni trn, ngi lnh nh vn h Phan nghim cm au n cho ci tnh NGI mt trong th gii hm nay, ngi Vit. ng mun gii ta, ku gi xa b nhng hn th m cuc chin va qua gy ra v ng nhn thy vt thng trong khi c ngi ph mc, ng ta ta c i! Mt mnh ng, ng can m lm vic d ng l nn nhn ca chin tranh, b a y bi ngi cng chin tuyn (trc 1975, ng tng b bt buc ri khi binh chng nhy d, l do dm ni tht) v c k nghch th. Cai bi hng ca con ngi trong cuc chin, ci bi hng ca ngi c tr tri v ni theo lng tm con ngi ! Trong mt s th sng tc gn y, h Phan thin v c tin tn gio.

Mt ngi lnh khc cng ch v c tm v phn n m cng phi ng cay trong cuc i: Tho Trng vi Ting Th Thm Trong Bi Tre Gai (1996). Khng go tht, khng than van, ngi lnh HO vi tui i bnh thn hn nhng sao nhiu lc ng rt lnh lng nh ngi vit s, ngay trc c nhng tn c ca con ngi dnh cho nhng con ngi khc, nhng k thua thit, chm chn nh phi tr gi cho nhng tng t cao chy xa bay. , th ra ng nhn thy ci th tnh ni nhng con vt chi b t th con ngi !

"... Ch T nga anh cn b xung ri ch khc nc ln thnh ting "Ti y, ti l ca anh, nh ti l ca anh, ci bo thai ny cng l ca anh. N phi l ca anh!". Anh cn b di ngc ch. "N l ca ng! Tt c l ca ng!" "

Mt truyn khc, Nhng a Tr u Thai Gia Hng Ro, u thai khng phi ch v con ngi trong ci x hi siu qun phi tr v sng i bn nng v tnh cm nguyn s : mun c con t ra l l sng gia bao hm si thi d s. Tnh ngi phi kim tm bng bn nng, bt chp bo lc cai t, v "khng cn g" nh li ai kia ni ting !

Nh Phan Nht Nam, Tho Trng mun dng vn chng mi gi con ngi sng tht vi chnh mnh, sng nh con ngi lng thin v c phm gi - nhng ci ng phi cn li ca mt cuc tng tn. V ng bo ca ng hy cn lm trn, cho t i, cho ci l tng c k trt i, cho ci ti hoc ci bo th, ci d l vn cn nng n.

Trn Hoi Th trong Ra Bin Gi Thm (1995) v nhiu th truyn khc vit v chin tranh vi ci nhn ca mt ngi lnh v cuc chin, mt ci nhn khng lc quan v mt chin trng bi thm, ngoi l ting ni ca chnh quyn, khc nhng ting n o nhng khng chc ca a s. Trc 1975, anh ngh :

" Ti ang vit v mt thm kch, cho con chu chng ta trong tng lai, sau ny khi ln ln chng s hiu v cuc chin ny. m qua, c lng bn sng, ni m bn ti n v gn gi, sau bn giao li cho ngha qun v xy dng nng thn, b pho dp. ch ko v c i i chc thng vo lng. T lu nhng ngi bn kia coi ci lng nh mt ci gai cn phi nh bng bt c gi no. Nhng ngi ngi Sign hay Hoa thnh n th mun coi ngi lng nh mt thnh cng trong chnh sch bnh nh pht trin. Nhng ch l l thuyt. H ngu xun hiu v k hoch bo v dn lng v lu v di. Mt trung i ngha qun lm sao sc che ch c ngi lng. (...) Ti n cng vi bi hoang tn hiu r hn v s tht ca cuc chin. Cui cng cng vn l dn v ti. R rng chng ta b thua. Chng ta n vi h, mang li nim tin cho h, nhng chng ta khng th bo v h... " ( Nht K Hnh Qun, tr. 129).

20 nm sau, trong Th V Ngi ng i C Sau 25 Nm Tht Lc, Trn Hoi Th c dp nhn li cuc chin : " Ti vit n y, bng tt c s bnh an ca chnh mnh , sau hn hai mi nm, v mt cuc chin k l, v ch, phi ngha phi nhn. Lc ny, chng ta c quyn thm nh v gi tr ca chin tranh v lch s. Nhng ti khng th bnh an khi ci cung in kia tr thnh th tnh. H r rng hn chng ta. Bi v h c c mt khi thp thnh tr bn ngoi v khi thp cm th bn trong u c, v con tim h. Cn chng ta th c n. (...) Chng ta chin u trong ni c n v qu cm. V cht cng qu cm v c n. Nh bao nhiu a con ca mt i i b binh. Nh bao nhiu ngi tr tui khng may sinh vo mt ni y bao nhiu tai ng ln lao nht ca qu a cu" (tr 74).

Ngi lnh ca anh l nhng hoi nim, u t, khc khoi, nhng cay ng hoi nghi, nhng cng l nhng chn dung nhng ngi lnh tht, c la c lng, c tt c xu, nhng vt trn tt c l thn phn ca nhng con ngi b y a, hy sinh, la di. Khc vi nhng hi k ca cc lnh t, tng lnh, tc phm ca THT l nhng au kh anh hng ca nhng ngi lnh v danh, nhng tm t ca mt th h tr b nng vo chin tranh. Ngi lnh Trn Hoi Th ng ti, ch v anh c suy ngh, bit nhn thy nhng bt nhn v bt cng, nhng tm a v t cch ca nhng k cng chin tuyn. Anh dm ni ln nhng s tht au lng ca chin tranh, ca nhng ngi cng chin tuyn, dm ni khc nhng ting ni chnh thc m nhiu ngi nhm nghe (35).

Trng Anh Thy qua b trng thin Chuyn Ma xut bn cun 1 vi ta Trm Ngh Chn (1995) chuyn tnh yu v lin h vi nhng ngi sinh vin do ch cng sn gi i du hc. Tnh yu gia nhng thnh phn trn nguyn tc i u trong chin tranh. Tui tr lin h gin tip ca cuc chin va qua c th sng ci tui tr ca h: theo tc gi lng cc Quc-Cng c th vt c, t ra bt u bng tnh yu.

Hong Khi Phong trong Cy Tng Trc Bo (1994) vit v mt thi chin tranh si ni, nhng nhn vt l anh hng phn ln v danh nhng lm nn lch s. Nm 1995, ng xut bn Nhng Con Chut Thi Th u vit v nhng k nim u th ng thi c ci nhn dung ha v t nc v chin tranh. Mi y ng xut bn Vit Ln Tri Xanh (1996) vi "c ao c thy ngay t lc khi u ca th k mi, chin tranh s khng cn ng tri trn gii t thn yu". Truyn nhng ngi lnh hai min Bc Nam tng i u nhau trong chin tranh v sau cuc chin, h tnh c gp li nhau. thc h nhng ch cho lng ngi : tnh ngi vn cn li h, nhng k mt thi khng dung th ngi kia. Tng lai ri sng mi tm hn, ng nhin th hn phi vi bt.

Ng Th Vinh xut bn Mt Trn Si gn (1996) gm mt na l nhng truyn vit trc 1975, nh mt gp phn trong cuc "tho lun" v cuc chin va qua. Nh vn Nht Tin cng vi Nht Tun, ngi em li min Bc, xut bn chung tp truyn Qu Nh Qu Ngi do nh Vn Hc thnh ph HCM xut bn. Vn nhng thm kch v tnh i th thi trong v ngoi nc c ngha nh du mt n lc bt tay trong ngoi, v tnh cm v tnh th a l mi hn l chin tuyn.

Sau cng, nhng nm thng gn y, HO tr thnh mt ti c cc nh vn nh th hoc cu t ci to mi ra khi nc vit n nh cc tp V Min t Ha (tp th), Hnh Trnh Mt Ht (1995) ca ng Trn Hun, Bay V u Qu Hng ca Trn Vn L, Mt Ni D Tm Thy Thin ng ca Hunh Vn Ph, hoc cc nh vn i trc nh H Thc Sinh vi ng H.O. Trong cc tp truyn th ny, i sng mi mt ln na li c cp nhng bi t hn v tnh hnh kinh t chung, nhng vn ca cng ng ngi Vit hi ngoi, lin h ngi mi ngi c, lnh hc tp, lnh i trc, vv. Nhng ngi lnh bit kch b b ri t hn 30 nm c nhc nh n cho thy thm mt b mt tn bo khc ca chin tranh: ngi min Nam b k th v c "ng minh" i x tn bo v khai thc ht mnh cho nhng mc tiu ngoi h trong khi h hnh x v lng yu nc n thun.

  

Nguyn Vy Khanh

trch 40 nm vn hc chin tranh (1957-1997)

(35) Nguyn Vy-Khanh. "Ngi lnh trong truyn Trn Hoi Th". Vn Hc s 128 (12-1996), tr. 124-132.

IIIIIIIIIIIIIIII
Nhn Vn
| Tin Vn | Phng Vn | im Sch | c Sch 
Th Vin | Th Qun | Ni Vng Tay | Bin Tp