li bt

trn sa

Mt thi gian rt di tng chng hon ton im lng, sau nhng truyn ngn gy d lun si ni trong vn chng nh mt khm ph y thch th v s xut hin ca mt nh vn n tr tui c li vit thng thng to bo n ngc nhin, nh vn Trn th NgH. mi thc s tr li vi c gi qua mt tp truyn ngn vo nm 1999 (Vn Ngh, California xut bn), v tip theo l "Lc n V Mi Truyn Ngn" do nh Thi Mi, Toronto n hnh vo cui thng 8 nm 2000.

Ngay t truyn ngn u "Nh C Ca Kha Tri" vit vo nm 1972, nh vn Trn Th NgH.  chng t mt vn ti c bit vi li vit rt mi, rt ring. "Lc n V Mi Truyn Ngn" cng cho thy r bt hn bt php rn ri gn guc v nhng ci nhn trc din rt bn sc vo cc vn  t nh v quan trng nht ca ngi n. Nt c o m ngi c kh tm thy  u khc, l ting ci ngo y bn lnh thp thong trong nhiu trang ch. Ci bn lnh ca mt nh vn sng nhiu, kinh nghim nhiu, t duy thao thc nhiu; ting ci ngo ca mt con ngi ngng u ng trn mi cnh ng khc nghit.

Hu ht cc truyn trong tp c bi cnh i thng, nhng nhn vt c t chn, i ng khc ci thng ght trong nhng sinh hot thc t rt hng ngy, d  hm ch n o cht chi ng c  Si Gn hay trn mt con ng ngi nh no  bn ngoi Vit Nam, vn cho ngi c ci cm gic tc gi ang thut li mt cch tinh t, hp dn, sng ng, nhng chuyn tht  xy ra trong i tht; v nhng nhn vt ca ch ang sng y , ang ht th, ci ct, hay ang au n mm mi vt ln vi mi xung lc c ang chp ba xung i mnh.

Cha bao gi vn  tm sinh l ngi n li c soi ri trnh by cch chi ly su sc v r rng tch bch nh trong truyn di Lc n v cc truyn ngn ca nh vn Trn th NgH. Tt c nhn vt chnh ca truyn ch l ngi n. Mt cch nht qun, ngi n y sng can m, c lp, nhiu tinh thn trch nhim, y nng sut; tic thay, nh mt h qu khng nn c, h rt c n, c th ni l b c lp gia cuc i. Tng chng nh t chn, tht ra  li l mt s nh i v cng nghit ng. Ngi n y mnh m, bt khut trong mi tnh hung, ngay c khi b "lc n"; c dm ni tht, ni thng mi cm gic ca mnh khi i din vi nhng vn  thn xc v x hi, khng h n trnh giu gim: "Ti y, ti n b. Nhn ti coi mi ngi."

Trong "Lc n", nhn vt n ca Trn th NgH.  t co thng tut ci bn cht n p v bc lt thn xc ngi n ca mt x hi ni m mi quyn lc tp trung trong tay nam gii. Ci x hi nh th xem thn th ph n nh mn hng, t r g trc sau g cng thuc v s s dng ca ngi nam nh mt l t nhin: "M dy em ngi khp hai chn i cc kn mt nh th nhng ri c lc em phi m n ra em .", nh mt th "nh mnh" chnh h t : "D gi ci cha kha ln ni ln nh ngi ng tung: nh mnh, nh mnh m theo cnh ca." Hoc bng v lc, hoc bng tin bc, bng ci by gt mang tn tnh yu, c nhng ngi nam ngo mn nm phn chc trong tay rng sm mun g ci mn hng thn xc ca ngi n cng thuc v mnh. "D gc tay ln thnh ca ng tri qua pha ti chm chc. Em mun i  vn cn kp. Ti mun co nt mt D.".

Trng hp trong "Lc n", nhng ngi nam dng chic by tnh i, v ngi n trong truyn, d thng minh v khn ngoan cch my cng  b ri vo. D khng yu, khng tin, d bit r y l ci by, mt cch tng i sng sut, c  cho mnh ri vo, au n tuyt vng. Bi tng rng trong ci x hi nam quyn tht ng s y c khng th c chn la no khc. Bi c  qu hoang mang, lc loi, khng hong trong ci gia nh v x hi r rng coi thng ngi n, t tr th cho n tui trng thnh. Ri vo,  trng thng, ngi n mi au n lm sao. Khng phi ci au th xc l quan trng, m ci au tinh thn khng khip ca mt k b lm dng xm phm th xc kia mi lm c pht in, mi go ln thm thit.  l ci vt thng s lm au sut i, l cnh ca vnh vin ng nht li lng tin v s khao kht nhng tnh yu tht s dn n cm gic thn xc hn nhin v hnh phc.

"Tn khng yu ti u.". Ngi n sau kinh nghim la bng u i  bit dt khot ph nhn. "Tn a ti n khch sn Hong Anh v ln sau khch sn Diploma v ln sau na khch sn... Tn chng coi ti ra g c, ti cng vy, ti coi ti chng ra g nhng ti nht nh khng  Tn i chi gn xa g bt c. Tn tng khi tr thnh n b ri ngi ta mun thnh ci g cng c." Khng th  cho mnh b "lc n" thm ln no na, ngi n y quyt lit gi gn thn xc linh hn mnh nh mt iu thing khng cn cho php ai xc phm. Khng i n mi lm nm nh nhn vt Kiu ca Nguyn Du "Ch Trinh cn c ngn ny. Chng cm cho vng li giy cho tan", ngi n khng nh: "Con trinh bch khng ti li, con nguyn vn ca m" ngay sau cn "au x n tung m a  lm oan ung."

Gn mt phn ba truyn di Lc n vit v ci tui th y nhng k nim u m v kinh hong ca ngi n. a nh c c, yu m, hay khc trong mt gia nh hon ton thiu vng hnh phc. Mt ngi cha say sa la ht hnh h v con mi ngy, mt ngi m khc go au kh, mt tui th khng bnh yn trong mt th gii n ng xa cch v hung d. N ch bit bm vu vo ngi ch, v "hai ch em u khn kh, u u bc, nh nht v thiu thn." Tui th nh ot c cuc i ca mt con ngi, gia nh gn nh l lc tc iu khin tt c mi hnh x ca con ngi . Ngi n trong truyn au kh v c n, b m nh d di bi bi kch gia nh, mt mnh i u vi nhng lc p ln thn phn. Ngi cha "cha bao gi bit ba  lm tiu tng tui nh ca ti", v nhng ngi n ng c yu mn, tng nh l ngi tnh (trt nhp), ngi bn (hiu lm nh mt ngi bn tt) n ri i, mc ngi n "thm mt ngi cha mt ngi anh, mt ngi bn", v ngi ny "khng bit g v ti c, chng m man cht b, phanh phui ngo ngh v chnh chng...", cn k kia th "sau rt Tn cng ngao ngn trn bit" v khng th r r chim ot c thn xc c. Ha ra i vi nhng ngi bn (tr thc?) c tin tng, ci quan h gia ngi nam v ngi n cng ch hp dn khi ngi n cn b xem l i tng cho s tha mn thn xc. Khi s hp dn y mt, tt c nhng ngi n ng y u b mc c vi vt thng, vi cn khng hong;  ngi n : "Khc nh mt a tr. Mt a tr ci ct. Phi chi ti c nh ca, cha m anh ch, phi chi ti c bn b, tnh to. Phi chi ti c ni." C phi n quyn l mt vn  ring m ch c ngi n mi phi ct ting ni  i hi s cng bng tng knh tng thn trong x hi? Cu tr li s tht sai lm, khi n dn n ci  ngh rng s tranh u cho quyn lm ngi ca ph n l mt cuc chin gia hai ging tnh.

Qua cc truyn ngn c nhiu chi tit h cu hay hnh nh n d nh "Khoanh Vng", "Phng Cho Thu", "Lexomil", "Ngi n B Nm",..., nhng nhn vt ca Trn th NgH. u c nhng thi  v phn ng quyt lit trc nhng vn  bt kh chp nhn trong gia nh hay ngoi x hi i ngi n. y l nhng truyn ngn nng k y tnh ph phn, nhm ci t i sng chung cho mi con ngi trong mt x hi cha bit tn trng nhau, c vit mt cch cc k kho lo, thng minh. Ging iu Trn th NgH. trong nhng truyn ny bt ln ci bn sc rt ngang tng v d dm. Nhng cm gic khng quanh co, rt tht, rt mnh lit, ngay c cm gic tuyt vng, ca nhng nhn vt n y c tnh. H, bng mi cch, i gi c cho mnh ci quyn c t do, c tn trng, nh l nhng c nhn, mt ging phi, m nu khng c h th nhn loi cng khng tn ti. "Tuyt Tc" v "Chn Bin Khc Ca Tuyt Tc" cho thy mt th nghim, mt chng ng mi trong hnh trnh sng tc v suy t ca tc gi trong s phi hp m nhc v hi ha vo vn chng, mt cch th khai phng ngn ng, khai phng thn xc, bng qua nhng no khc ca ngh thut. Truyn ngn nh nhng, du dng nht trong ton b tp sch, tri tim y rung ng ca tt c, l "Sinh Nht", ghi li tnh mu t tuyt vi ca mt ngi n t khc hn nhn. Bt k cuc hn nhn   v nh th no, a con vn ngi p nh mt thin s trong tnh yu thit tha bao la ca ngi m.  y, Trn th NgH. xc nh tnh mu t hin hu mt cch c lp khi mi nh ch x hi v hn nhn ca x hi nam quyn.

Tuy nh tc gi  ni: "Ti vit nh t ci tri ng thi s cuc o tu b bt qu tang", c nhng vn  nh vn Trn th NgH. cha thc s o su  a ra c mt ci nhn hon ton ci m rng ri, nh vn  ng tnh luyn i m ch ch i lt qua trong "Lc n" nh mt kinh nghim c nhn nht thi ca nhn vt n, cho nhn vt chnh t trch mnh "lm chuyn by b" mc d c th nhn "Ti qun qut Thm sng sut", "Ti lm b ht hi Thm ban u nhng sau  vi vt vt li lin khng sao cm gi ni." iu ny cho thy, tuy tc gi  rt thng thn  cp ti nhng kha cnh hc hm nht ca thn xc,  to bo n mc ng chm ti vn  t do luyn i bt lun tnh phi, vn cn phn no khng li trc a phn xem nh cn "cm k nht" trong sinh hot luyn i ca loi ngi trc con mt y nh ch ca nam gii. Ngi c cng hiu c, "Lc n" c vit t nm 1969,  thi im , tc gi l mt trong nhng ngi u tin vit n vn  ny, khng th khng c mt s thn trng, ng tic l  a ra mt hm  ph phn gng go qua mt tip xc tnh cm ca nhn vt.

Ln u tin chng ta c trong tay mt tp sch vit bng ting Vit y p tinh thn n quyn  cp ti nhng vn  quan trng bc thit ca con ngi xa nay vn cn b trnh n, t thn xc n nhng s tht trong gia nh, x hi, vi mt gi tr vn chng ng mc. Mi truyn ngn trong tp c vit trong vng vi nm gn y, nhng "Lc n"  c vit t ba mi mt nm v trc. L do no bn tho vn nm mi trong ngn ko ca nh vn Trn th NgH.? "Lc n" vn l mt iu g qu mi m kh thu nhn n ni tc phm ny  khng h c ci c hi gii thiu n ngi c trong khi ngnh xut bn trong v ngoi nc trong ba thp nin va qua vn sinh hot tng i mnh m u n? C phi Trn th NgH. i trc thi i qu xa, hay sinh hot vn hc ca chng ta  c  phi th ra ht vo trong mt khng gian qu c k trong  thi gian i rt chm n chng khng chuyn dch?

Trong vi chc nm qua, ting ni i khng i n quyn khp ni trn th gii  c nhiu ting vang v em li nhiu thay i tch cc cho i sng vn cn nhiu khuyt lm ca nhn loi. Ring trong vn hc Vit Nam, nhng ting ni nh th vn cn l loi nhng  c nhng khi u. "Lc n V Mi Truyn Ngn" l mt tp sch quan trng m ngi Vit cp tin, khng phn bit gii tnh,  t lu ch i.

Trn Sa

8/2000