k₫ x¨o hiÎn ½­i v¡
tinh th·n dµn tæc trong tìu thuyÆt *

cao h¡nh kiÎn
thớng v¯n chuỳn ngù

I

HÖnh thöc dµn tæc trong v¯n chơçng Trung Quâc tháng thơéng cÜ nghØa gÖ? NÆu ch× b¡n ½Æn thi ca, ½iËu n¡y cÜ th̀ Ït nhiËu rß r¡ng: NÜ cÜ nghØa trơèc hÆt l¡ nhùng khuán m¸u µm thanh v¡ nhùng phâi h́p vË v·n ½iÎu cđa thi ca cä ½ìn, v¡ th̀ thöc cđa µm ½iÎu dµn gian. HÖnh thöc dµn tæc trong thi ca cÜ liÅn hÎ ½Æn hai truyËn thâng thi ca khŸc nhau. Trong tìu thuyÆt Trung Quâc, chîng ta ch× cÜ, nÜi mæt cŸch nghiÅm tîc, phong cŸch truyËn thâng "chơçng hăi" (1), m¡ ng¡y nay r¶t Ït ngơéi viÆt tìu thuyÆt cƯn tiÆp ṭc dïng. HÖnh thöc tìu thuyÆt m¡ ½a sâ cŸc nh¡ v¯n Trung Quâc dïng k̀ t÷ Phong Tr¡o Ngñ Tö (1919) ½­i ½̀ phŸt sinh t÷ truyËn thâng tìu thuyÆt Tµy phơçng cđa thÆ kư XVIII v¡ XIX.

K₫ x¨o truyËn thâng n¡o cđa Trung Quâc m¡ tìu thuyÆt Trung Quâc hiÎn ½­i cƯn tiÆp ṭc dïng sau khi ½¬ t÷ b̃ phong cŸch truyËn thâng "chơçng hăi"? ‡iËu thơéng ½ớc nÜi ½Æn vË k₫ x¨o trong tìu thuyÆt cä ½ìn Trung Quâc l¡ phơçng phŸp "b­ch miÅu" (2) - mæt t÷ ngù vay mớn trong hæi hàa ½̀ ch× viÎc phŸc hàa b±ng nhùng ½ơéng n¾t rß v¡ ½çn gi¨n, v¡ răi sau ½Ü mèi thÅm th°t mang sú sinh ½æng v¡o tŸc ph¸m. Nhơ mæt phơçng cŸch viÆt tìu thuyÆt, phơçng phŸp n¡y thºt sú ½æc nh¶t vá nhÙ. Nh¡ v¯n ng÷ng k̀ chuyÎn ê mæt cao ½ìm, khÅu ǵi lƯng hiÆu kü ê ½æc gi¨, l¡ ngơéi sÁ ph¨i ché ½́i cho kÆt qu¨ cđa h¡nh ½æng trong chơçng sŸch kÆ tiÆp.

Mæt sâ nh¡ viÆt tìu thuyÆt sø ḍng th¡nh cáng k₫ x¨o truyËn thâng n¡y. Mæt sâ dïng nÜ, nhơng cñng cïng lîc du nhºp thÅm cŸc k₫ x¨o khŸc hàc h̃i t÷ truyËn thâng hiÎn thúc cđa Tµy phơçng. ViÎc du nhºp k₫ x¨o Tµy phơçng n¡y kháng l¡m m¶t ½i tinh th·n dµn tæc cđa tŸc ph¸m. V¶n ½Ë l¡ thÆ n¡y: cÜ ph¨i nhùng nh¡ v¯n k̀ t÷ Phong Tr¡o Ngñ Tö khi kháng cƯn dïng phơçng phŸp "b­ch miÅu" truyËn thâng nhơ mæt phơçng tiÎn diÍn t¨ (v¡ hà kháng ph¨i l¡ thìu sâ), v¡ b±ng cŸch t÷ b̃ truyËn thâng nhơ thÆ hà ½¬ l¡m vçi ½i ho´c hçn thÆ ½¬ bái xÜa ½i tinh th·n dµn tæc trong tŸc ph¸m? Cµu tr¨ léi rß r¡ng l¡ "kháng".

II

ThÆ thÖ ½iËu gÖ l¡ tinh th·n dµn tæc trong v¯n chơçng? Turgenev ½¬ phŸt bìu r¶t hay khi áng cho r±ng "dµn tæc" (3) cđa áng l¡ ngán ngù Nga. Nh¡ v¯n sŸng t­o tháng qua ngán ngù; tinh th·n dµn tæc cđa tŸc ph¸m phŸt xu¶t trơèc tiÅn v¡ quan tràng hçn hÆt t÷ kh¨ n¯ng cđa áng ta trong viÎc khai thŸc tiËm n¯ng nghÎ thuºt cđa ngán ngù ½Ü.

Trung Quâc l¡ mæt quâc gia ½a dµn tæc, nçi HŸn ngù (4) (ngán ngù cđa ngơéi HŸn) ½ớc tháng ḍng. Chîng ta cÜ th̀ nÜi r±ng b¶t cö tŸc ph¸m n¡o viÆt b±ng HŸn ngù, hay b±ng nhùng ngán ngù cđa cŸc nhÜm dµn khŸc, ½Ëu ph¨n ¨nh trong nhiËu möc ½æ khŸc nhau cđa tinh th·n dµn tæc.

Ngán ngù l¡ phơçng tiÎn xuyÅn qua ½Ü chîng ta tơ duy v¡ chuyÅn chê tơ tơêng. Mæt tŸc ph¸m v¯n chơçng viÆt b±ng tiÆng m ½À cđa dµn tæc sÁ tú nhiÅn ph¨n ¨nh truyËn thâng v¯n hÜa, lâi sâng v¡ cŸch suy nghØ cđa dµn tæc. Kháng c·n biÆt mæt nh¡ v¯n Trung Quâc cÜ th̀ vay mớn nhùng k₫ x¨o nơèc ngơéi, miÍn l¡ h°n viÆt b±ng chù Trung Quâc chu¸n t°c v¡ tiÅu bìu, tŸc ph¸m cđa h°n sÁ tuyÎt nhiÅn cÜ phong vÙ dµn tæc. H°n c¡ng n°m vùng b¨n th̀ cđa v¯n hÜa dµn tæc, tinh th·n dµn tæc trong tŸc ph¸m h°n c¡ng læ rß. Nơèc û m¡ Gorky má t¨ sÁ v¹n l¡ nơèc û trong v¯n chơçng Nga. ‡iËu n¡y cñng ½îng trong trơéng h́p nơèc M₫ dơèi cŸi nhÖn cđa cŸc nh¡ v¯n Trung Quâc lơu vong. CŸch má t¨ cđa hà khŸc trÅn c¯n b¨n vèi má t¨ cđa cŸc nh¡ v¯n Hoa Kü.

III

Ch÷ng n¡o mæt nh¡ v¯n cƯn má t¨ ½éi sâng dµn tæc b±ng tiÆng m ½À, h°n c¡ng má t¨ sâng ½æng, tinh th·n dµn tæc c¡ng hìn læ phong phî trong tŸc ph¸m h°n. K₫ x¨o n¡o ½ớc dïng n±m ngo¡i v¶n ½Ë n¡y.

The Goddess, mæt tuỳn tºp nhùng b¡i thç ½·u tiÅn cđa QuŸch M­t Nhớc (5), rß r¡ng ½¬ ½ớc sŸng tŸc t÷ nguăn c¨m höng cđa Walt Whitman. Tuy nhiÅn kháng ai nghØ ½µy l¡ nhùng b¡i thç cđa ngơéi ngo­i quâc. CŸi phong cŸch thç ½çn gi¨n, tú do cđa Ng¨i Thanh (6) ch²ng nhùng ½ớc nuái dơëng t÷ trơéng phŸi ¶n tớng v¡ bìu tớng, nÜ cƯn ph¨n ¨nh nå lúc cÜ û thöc cđa nh¡ thç nh±m phŸ vë hÖnh thöc thi ca v¡ µm ½iÎu dµn gian Trung Quâc. Lå T¶n cƯn quŸ khÏch hçn nùa chđ xơèng "nguyÅn t°c vay mớn t¶t c¨ nhùng gÖ c·n thiÆt" (n¬ lai chđ nghØa) (7). V¯n v¡ thç cđa áng l¡ sú pha træn cđa k₫ x¨o cđa hiÎn thúc chđ nghØa, l¬ng m­n chđ nghØa, ¶n tớng chđ nghØa, bìu tớng chđ nghØa v¡ ngay c¨ siÅu thúc chđ nghØa.

Trong "The diary of a madman," (8) Lå T¶n ½¬ ½i trơèc Kafka; áng vay mớn t÷ Gogol k₫ x¨o pha træn giùa thúc v¡ hơ (9). B¡i thç xuái "The Passer-By" cÜ khŸc biÎt chît Ït vË m´t hÖnh th̀ vèi kÙch b¨n cđa Piradello v¡ ½ớc viÆt v¡i n¯m trơèc cŸc vê kÙch cđa Ionesco v¡ Beckett. áng ½¬ dïng k₫ x¨o cđa chđ nghØa bìu tớng trong tŸc ph¸m "Medecine" v¡ "Revenge"; cđa chđ nghØa ¶n tớng trong tŸc ph¸m "The story of the good," "Snow," "The beggar," v¡ "Autumn Night"; cđa chđ nghØa siÅu thúc (lîc ½Ü v÷a mèi näi lÅn ê Tµy phơçng) trong "Dead fire," "The epitaph" v¡ "Vibration." Ngay c¨ trong phơçng cŸch viÆt tŸc ph¸m "‚ Q chÏnh truyÎn" cñng ½¬ kháng giâng vèi b¶t cö tŸc ph¸m cä ½ìn n¡o cđa Trung Quâc. Bêi vÖ Lå T¶n tºp trung v¡o nåi ½au khä v¡ tinh th·n ½Ë khŸng trong dµn chîng Trung Quâc, sú chao ½æng v¡ than khÜc cđa hà trơèc nghÙch c¨nh v¡ bêi vÖ áng l¡ bºc th·y cao siÅu trong viÎc sø ḍng ngán ngù, tŸc ph¸m cđa áng ½¬ t̃a sŸng ra tinh th·n hiÎn ½­i - tinh th·n cŸch m­ng cđa dµn tæc v÷a thöc t×nh, toan tÏnh gi¨i phÜng chÏnh mÖnh ra kh̃i xiËng xÏch cđa chđ nghØa ½Æ quâc v¡ phong kiÆn.

IV

CŸc nh¡ viÆt tìu thuyÆt Trung Quâc hiÎn ½­i näi tiÆng nhơ Mµu Thu¹n, Ba Kim, L¬o XŸ v¡ ‡inh Linh, (10) ½Ëu pha træn cŸc k₫ x¨o trong tìu thuyÆt Tµy phơçng ½̀ t­o ra phong cŸch cho riÅng mÖnh. ChiËu sµu v¡ ræng cđa thúc tiÍn ½¬ ph¨n ¨nh trong tŸc ph¸m cđa hà, v¡ cŸch má t¨ sâng ½æng cđa cŸc nhµn vºt t÷ nhùng giai t·ng khŸc nhau cđa x¬ hæi ½¬ vớt khŸ xa lâi viÆt truyËn thâng. Trong quŸ trÖnh sŸng t­o nghÎ thuºt, ch÷ng n¡o nh¡ v¯n cƯn má t¨ thúc tiÍn x¬ hæi v¡ nhµn vºt mæt cŸch sâng thúc, h°n sÁ tú kh°c l¡ ½­i bìu cho tºp quŸn x¬ hæi, thÆ gièi tinh th·n v¡ phơçng thöc tơ duy cđa dµn tæc h°n. TŸc ph¸m cđa h°n sÁ cÜ tinh th·n dµn tæc hay b¨n ½Ùa riÅng biÎt. K₫ x¨o n¡o ½ớc dïng n±m ngo¡i v¶n ½Ë n¡y.

B¨n ½Ùa hÜa kháng nÅn ½çn thu·n rºp khuán theo mæt tiÅu chu¸n n¡o nh¶t ½Ùnh, cñng tơçng tú nhơ ngán ngù dµn tæc kháng bÙ gièi h­n theo mæt kìu cŸch duy nh¶t n¡o. Ngán ngù dµn tæc phŸt sinh t÷ ngán ngù v¯n chơçng cđa nhùng nh¡ v¯n cÜ t¯m tiÆng v¡ t·m vÜc nh¶t. Mæt khi nh¡ v¯n ½¬ hÖnh th¡nh mæt phong cŸch riÅng cho mÖnh, h°n sÁ l¡ ngơéi ½Üng gÜp v¡o v¯n chơçng dµn tæc.

V

Khi Lå T¶n viÆt "‚ Q chÏnh truyÎn" cÜ th̀ áng ½¬ kháng cÜ û thöc tÖm kiÆm mæt hÖnh thöc tìu thuyÆt dµn tæc. Tuy nhiÅn, giàng ½iÎu án hƯa cđa áng, pha træn giùa c¨m tháng v¡ phîng thÏch, ½¬ giîp áng ch²ng nhùng k̀ l­i ½éi sâng v¡ tµm hăn cđa gièi náng dµn b¶t h­nh m¡ cƯn ph¨n ¨nh ½éi sâng v¡ tinh th·n phä biÆn trong x¬ hæi nøa thuæc ½Ùa v¡ nøa phong kiÆn cđa théi ½­i. Khi Romain Rolland, mæt ngơéi vân th¶m nhu·n v¯n hÜa La-tinh v¡ ê trong mæt x¬ hæi ho¡n to¡n khŸc biÎt vèi x¬ hæi cđa Lå T¶n, ½àc ½ớc tŸc ph¸m n¡y, áng ½¬ bºt khÜc. TŸc ph¸m "Family" cđa Ba Kim, xoŸy v¡o sâ m­ng v¡ ơèc mç cđa tuäi trÀ Trung Quâc trơèc v¡ sau Phong Tr¡o Ngñ Tö, cñng ½¬ l¡m xîc ½æng nhiËu ½àc gi¨ Tµy phơçng. ‡iËu n¡y cho th¶y nÆu nh¡ v¯n th¡nh cáng trong viÎc thúc sú má t¨ ½éi sâng cđa dµn chîng, ½æc gi¨ t÷ cŸc ½¶t nơèc khŸc cÜ th̀ ½ăng tháng v¡ ½ăng c¨m ½ớc.

Sú lái cuân cđa mæt nËn v¯n chơçng dµn tæc n±m ê kh¨ n¯ng má t¨ ½éi sâng cđa dµn chîng nhơ mæt chöng thúc. Chîng ta h¬y hy vàng r±ng viÎc truy tÖm mæt hÖnh thöc dµn tæc sÁ kháng thay thÆ cho viÎc truy tÖm sú thºt n¡y.

(Ph·n VI, VII v¡ ½o­n ½·u cđa Ph·n VIII kháng n±m trong b¨n dÙch)

VIII

K₫ x¨o nghÎ thuºt vớt qua mài biÅn gièi quâc gia. NÜ kháng l¡ ½æc quyËn cđa b¶t cö dµn tæc n¡o. Tinh th·n cđa mæt dµn tæc cÜ riÅng mæt lÙch sø lµu d¡i v¡ ½æc nh¶t, m­nh hçn v¡ sâng lµu hçn cŸi ½éi sâng tơçng ½âi ng°n ngđi cđa k₫ x¨o. NÜ l¡ täng h́p cđa truyËn thâng v¯n hÜa, tºp quŸn x¬ hæi, thÜi quen tµm lû, sê thÏch m₫ thuºt v¡ lâi suy nghØ cđa mæt dµn tæc (cñng nhơ ½ớc hÖnh th¡nh bêi ngán ngù dµn tæc). ViÎc theo ½uäi v¡ h¶p tḥ nhùng k₫ x¨o mèi kháng bao gié l¡ trê ng­i cho viÎc phŸt trìn l¡nh m­nh cđa v¯n chơçng mæt dµn tæc.

ViÎc truy tÖm cáng c̣ v¡ phơçng phŸp nghÎ thuºt kháng ph¨i lîc n¡o cñng th¡nh cáng. NÆu chîng ta bÙ ng¯n trê trong viÎc tÖm kiÆm n¡y, h¬y ch¶p nhºn th¶t b­i. H·u hÆt cŸc nh¡ v¯n v¡ nghÎ sØ lèn ½Ëu tr¨i qua kinh nghiÎm th¶t b­i cay ½°ng n¡y. Hà kháng nghØ ½Æn viÎc mài tŸc ph¸m răi sÁ trê th¡nh cä ½ìn v¡ ½ớc trao tay l­i cho hºu thÆ. Thúc sú, cÜ nhùng tŸc ph¸m lèn, khi mèi v÷a xu¶t b¨n, ½¬ kháng ½ớc nhÖn nhºn bêi x¬ hæi. Tuy nhiÅn lÙch sø luán giù cŸn cµn th¯ng b±ng. Ngay c¨ khi mæt tŸc ph¸m trê th¡nh cä ½ìn, tât hçn hÆt, nÜ nÅn pḥc ṿ nhơ mæt viÅn ½Ÿ lÜt ½ơéng thay vÖ l¡ mæt gŸnh n´ng trÅn vai hºu thÆ. ‡µy l¡ thŸi ½æ ngơéi ta nÅn cÜ ½âi vèi truyËn thâng v¡ sŸng t­o.

Cao H¡nh KiÎn

Thớng V¯n chuỳn ngù

Chî thÏch: