Cách đây khoảng hai năm, trên Việt Mercury, bài "Việc Xuất Bản và Đọc Sách Trong Tương Lai" (tháng Chín, 1999) đã đặt vấn đề, "Sự tiến bộ không ngừng của khoa học và kỹ thuật đặt con người trước nhiều đổi thay trong đó có cả đổi thay về thói quen hàng ngày của mình. Dù muốn dù không, điều này đã và sẽ không thể tránh khỏi. Nói riêng trong lãnh vực chữ nghĩa, cho đến cách đây khoảng hơn mười năm, không ai nghĩ rằng người viết sẽ sử dụng đến những gì khác hơn là giấy và bút, cho dù có người trước đây đã lo ngại "bút mực tôi ai cướp giật đi," và nhất thời nghĩ đến việc "tôi sẽ dùng dao viết văn trên đá." Sự phát minh ra bàn máy đánh chữ dường như đã chẳng làm thay đổi mấy cái thói quen viết tay. Với bàn máy đánh chữ, người viết đã không còn dùng đến bút nhưng vẫn phải đối diện với trang giấy trắng "mênh mông." Máy điện toán ra đời đã đem đến một đổi thay toàn diện hơn. Thay cho trang giấy trắng, người viết ngày nay phải đối diện với màn ảnh trắng (hay màu) cũng mênh mông không thua gì trang giấy. Với sự toàn thắng của máy điện toán trong lãnh vực viết lách, cái thói quen duy nhất còn sót lại có lẽ là cách gọi người viết là "người cầm bút," dù rằng ngày nay người viết đã không còn thật sự cầm bút để viết và mối lo ngại của họ là những gì khác hơn chuyện bị tướt đoạt bút mực của thời trước."

Bài viết ngắn này đã nói đến sự ra đời của một hình thức sách mới, không in trên giấy, gọi là eBook (1) hay sách điện tử. Với phương tiện truyền thông, liên lạc qua liên mạng ngày càng phổ cập hơn, sách điện tử trở thành bộ phận không thể thiếu của các nhà xuất bản sách lớn, nhỏ trên thế giới. Trong hai nhà sách lớn trên liên mạng như Amazon.com hay Barnes and Noble, người ta thấy xuất hiện từ nhiều năm nay một kệ sách điện tử. Hai năm sau bài viết nói trên, nhìn lại ngành xuất bản của người Việt ở hải ngoại, chúng ta vẫn chưa thấy ngành này phát triển theo chiều hướng cung cấp hình thức đọc sách mới này cho độc giả và vẫn phải tiếp tục đương đầu với nhiều vấn đề khác nhau không giải quyết được ngay từ ngày đầu của ngành này ở nước ngoài. 

Một cái nhìn lịch sử

Việc đọc sách, theo lịch sử tiến hóa của loài người, không phải là một thói quen ngàn đời bất biến. Ngày nay, chúng ta tin tưởng rằng có thời những hình ảnh trên các vách đá trong hang động là một hình thức thông tin sơ khai của người tiền sử. Đọc hình ảnh minh họa trên vách đá có lẽ là thói quen lâu đời nhất và kéo dài nhất của con người cho đến khi người ta phát minh ra cách viết chữ hình đinh (cuneiform) trên đất sét và đem nung thành "trang sách." Đất sét sau đó được thay thế bằng da thú rồi bằng chỉ thảo (papyrus). Phải đến thế kỷ thứ IX, một quyển sách thật sự bằng giấy mới ra đời. Và sách trên giấy chỉ thực sự phổ biến kể từ thế kỷ XV khi Johannes Gutenberg sáng chế ra cách in chữ trên giấy. Điều này khiến cho việc in ấn trở nên dễ dàng hơn trước và số lượng sách ấn hành cũng vì vậy gia tăng lên thật nhiều. Sách vở từ đó có thể được phát hành rộng rãi hơn, tạo điều kiện cho một thói quen đọc sách in trên giấy còn tồn tại cho đến nay.

Từ chứng cớ lịch sử của việc đọc sách thay đổi tùy theo kỹ thuật của từng thời đại, sự xuất hiện của sách điện tử vào cuối thế kỷ trước tất nhiên sẽ thay đổi một lần nữa cái thói quen đọc sách của con người.

Thói quen đọc sách mới đó hẳn nhiên cũng không phải hình thành dễ dàng như thói quen đọc sách in trên giấy. Giữa thói quen cũ của 5 thế kỷ, với thói quen mới? xuất hiện chừng hai thập niên vẫn còn nhiều khó khăn không vượt qua được. Giữa thập niên 80 của thế kỷ trước, người ta đã làm quen với thói quen mới này. Các quyển bách khoa tự điển như Encarta và Britannica, ấn bản CD-Rom, là hình thức sách điện tử được chào đón nồng nhiệt và được coi như thành công nhất. Người đọc dường như nhận ra ngay lập tức của cái lợi của hình thức bách khoa tự điển mới này (giá thành rẻ hơn, lưu trữ tiện lợi hơn, và truy tìm nhanh hơn...)

Ngoài các bộ bách khoa tự điển, các loại sách điện tử khác cùng thời đã không được độc giả đáp ứng tương tự vì nhiều lý do khác nhau. Cho đến khi một loạt những phát minh mới, về nhu liệu lẫn cương liệu, làm thay đổi toàn bộ cục diện vấn đề. Các dụng cụ đọc sách cầm tay được chế tạo nhỏ nhắn hơn, tiện lợi hơn. Microsoft phát minh ra kỹ thuật ClearType và Adobe với kỹ thuật CoolType. Cả hai kỹ thuật này nhắm vào việc trình bày chữ sắc nét hơn trên màn ảnh, giúp người đọc đỡ mỏi mắt hơn khi phải đọc quá lâu. Hỗ trợ thêm vào đó, thay vì phải mua dụng cụ đọc cầm tay, người ta có thể dùng nhu liệu như Acrobat eBook Reader (của Adobe) hay Microsoft Reader (của Microsoft) để đọc sách điện tử ngay trên máy điện toán.

Tháng Ba năm 2000, cuộc thí nghiệm đầu tiên về khả năng mở ra một thị trường mới cho sách điện tử được thực hiện. Quyển Riding the Bullet của Stephen King được tung ra miễn phí trên liên mạng. Trong vòng 48 tiếng đồng hồ đã có 500 ngàn bản được "download." Con số đã làm ngạc nhiên nhiều người, nhiều nhà xuất bản dù vẫn còn một số ý kiến không mấy lạc quan lắm về triển vọng của sách điện tử.

Tương lai của sách điện tử

Tuyên bố tại Hội Nghị của Ngành Xuất Bản Seybold, San Francisco, 30 tháng Tám năm 1999, phó chủ tịch về phát triển kỹ thuật của Microsoft, Dick Brass, cho rằng hai mươi năm nữa giấy sẽ là chuyện của quá khứ (2). Ông còn nói trong một tương lai gần hơn, hầu hết mọi ấn phẩm như sách, báo, tạp chí sẽ được xuất bản bằng phương tiện điện tử. Tiên liệu của ông là cho đến năm 2001 sẽ có khoảng một triệu sách điện tử bán ra hoặc biếu không. Năm kế tiếp tổng số sách điện tử bán ra sẽ vượt ra con số 1 tỷ đô-la. Năm 2006, trên các sạp báo sẽ bắt đầu xuất hiện báo và tạp chí điện tử. Năm 2008 các danh mục xuất bản điện tử sẽ vượt qua ấn phẩm trên giấy. Năm 2010 máy đọc điện tử sẽ chỉ còn nặng 8 ounces, có pin dùng được trong 24 giờ đồng hồ, màn ảnh mềm và bộ dự trữ thật lớn. Ông cũng ghi nhận tại chỗ là hãng Hitachi đã có một "chip" mới có khả năng chứa một "terabyte" dữ kiện, hay vào khoảng 4 triệu quyển sách.

Xuất bản không phải là một ngành nghề mới nhưng xuất bản sách điện tử lại là chuyện khác. Một thị trường mới luôn luôn có những cái hỗn loạn thường thấy. Luật lệ là một trong số những câu chuyện lớn được nói đến. Tháng Ba năm nay, nhà xuất bản Random House đã nộp đơn kiện nhà xuất bản sách điện tử RosettaBooks về quyền sở hữu các tác phẩm do RosettaBooks xuất bản dưới dạng sách điện tử. Câu hỏi đặt ra là liệu các tác giả một khi ký kết bản quyền với nhà xuất bản, họ có bán luôn cả quyền xuất bản sách dưới dạng sách điện tử? Random House trả lời "có" và kiện RosettaBooks. Vấn đề nằm ở định nghĩa "sách là gì?" Trước năm 1995, khái niệm về sách không mang ý nghĩa nào khác hơn là sản phẩm in bằng mực trên giấy. Theo định nghĩa này, các tác giả cho rằng bản khế ước bản quyền chỉ không cho phép họ bán sách cho một nhà xuất bản "sách in trên giấy" khác. Sách điện tử là sách không in trên giấy, theo họ, tất nhiên không? nằm trong giới hạn của khế ước. Vấn đề không đơn giản chỉ có liên hệ đến Random House và RosettaBooks và không phải chỉ là chuyện của hiện tại, trước mắt, cũng không phải chuyện riêng của Hoa Kỳ. Tương lai của ngành xuất bản tùy thuộc vào phán quyết chưa có tiền lệ trong luật pháp và dĩ nhiên sẽ ảnh hưởng trên một mức độ nào đó của ngành xuất bản trên toàn thế giới. Các nhà xuất bản lớn như Penguin Putnam Inc., Simon and Schuster Inc., Time Warner Trade Publishing Inc., và The Perseus Books Group nhảy vào vụ kiện, đứng về phía Random House. Trong khi đó, tổ chức The Authors Guild (có 7800 tác giả thành viên) và Association of Authors Representatives (đại diện cho 350 cơ sở văn chương) lại đứng về phía RosettaBooks.? Tháng Bảy, 2001, chánh án Sydney H. Stein từ chối yêu cầu của Random House trong việc ngăn chận RosettaBooks tiếp tục bán tám tác phẩm (của các tác giả William Styron, Kurt Vonnegut và Robert Parker) dưới dạng sách điện tử. Dĩ nhiên chàng khổng lồ Goliah không chịu thua anh David nhỏ con. Random House đã kháng cáo. Và chuyện chưa biết sẽ đi đến đâu. (3)

Điều hỗn loạn kế tiếp còn được thấy trên dạng thức (format) nào sách điện tử được gửi đến độc giả. Luật lệ làm ăn và cạnh tranh đã khiến cho nhiều cơ sở tạo ra loại sách điện tử theo dạng thức độc nhất cho riêng họ và ai cũng nghĩ đến chuyện độc quyền trở thành dạng thức phổ thông cho toàn ngành. Cho đến nay, con số này còn lại là chín dạng thức. Nhưng như thế cũng khá phiền cho người đọc khi chẳng những phải chọn sách đọc, họ còn phải chọn sách ở dạng thức nào nữa. Không ai muốn mình sau một thời gian sưu tập được một số sách ưa chuộng và chỉ trong ít lâu, dạng thức này biến mất trên thị trường! Phổ biến rộng rãi nhất và được nhiều nhà xuất bản cũng như nhiều nhà sản xuất dụng cụ đọc sách hỗ trợ là dạng PDF của Adobe và dạng LIT của Microsoft. Dạng LIT của Microsoft dùng trên các máy điện toán PC, máy Pocket PC (loại cầm tay). Dạng PDF của Adobe dùng được trên cả máy điện toán PC lẫn MAC, trên các Palm Pilot. Trong tháng Tám, 2000, Adobe mua hãng Glassbook là hãng chuyên chế tạo dụng cụ đọc sách và Adobe cũng vừa có ấn bản beta dùng trên máy Pocket PC. Dạng PDF hiện nay được coi như chinh phục hầu hết các tài liệu "digital" dùng ở mọi cơ sở thương mại, sản xuất trên toàn thế giới. Tương lai đứng về phía hai anh khổng lồ về nhu liệu này bởi vì yếu tố an toàn khiến cho các nhà đầu tư, các nhà xuất bản sách điện tử đứng xếp hàng cạnh đó. Và như thế, người đọc sách, sưu tầm sách cũng không nên đứng quá xa.

Những tiên đoán của Dick Brass bên trên nằm trong đường hướng phát triển chung về sách điện tử của các nhà nghiên cứu và phát triển của Microsoft cho đến năm 2020 (4). Một số tiên đoán này đã được thực hiện (chẳng hạn như năm 2000, kỹ thuật ClearType được công bố; năm 2001, sách giáo khoa điện tử sẽ làm nhẹ bớt cặp sách của sinh viên, học sinh) Một số tiên đoán khác khá lý thú: năm 2015, các tổ chức đối thủ trong ngành xuất bản sách điện tử sẽ hợp sức lại để chuyển toàn bộ Thư Viện Quốc Hội Hoa Kỳ thành ra sách điện tử (5); năm 2018, các nhật báo chính sẽ xuất bản ấn bản trên giấy cuối cùng để chỉ xuất bản "ấn bản" điện tử sau đó; năm 2019, sách trên giấy sẽ chỉ còn được dùng làm tặng vật, hay cho các nhà sưu tầm, cho các sách nghệ thuật và nhiếp ảnh và cho những ai muốn tiếp tục kinh nghiệm đọc sách in trên giấy; năm 2020, chín mươi phần trăm danh mục sách sẽ được bán ra dưới hình thức điện tử cũng như trên giấy. Tự điển Webster sẽ đổi thay định nghĩa đầu tiên của từ "sách" theo từ "sách điện tử." Sách được định nghĩa là: bài viết được trình bày trên máy điện tử hay các dụng cụ đọc cá nhân khác.

Thay đổi một thói quen là một chuyện không phải dễ. Những nhà ủng hộ sách điện tử có nhiều lý do để bảo vệ cho chiều hướng phát triển này và một trong lý do đặt vào thế hệ trẻ ngày nay. Thế hệ, theo họ, vừa lớn lên đã làm quen với màn ảnh máy điện toán (qua các trò chơi, những bài học vỡ lòng...) đã quen thuộc với cách sử dụng máy điện toán, đã không còn xa lạ với việc đọc trên máy điện toán. Bởi thế việc làm nhẹ cặp sách của học sinh, sinh viên được nói đến gần đây nhất, được thực hiện trước tiên. Hãy tưởng tượng với một Pocket PC nằm trong lòng bàn tay có tự điển và các sách giáo khoa... Cuộc đầu tư vào thế hệ tương lai có gì sai? Thế hệ có tiếng nói quyết định này đã có mặt, giữa chúng ta, có phải ?

Giải thưởng văn chương sách điện tử.

Tại sao không? Tháng Mười năm nay tại Frankfurt, Đức quốc, giải thưởng Frankfurt eBook Award (FeBA) đã được tổ chức khá long trọng. FeBA được thành lập từ tháng Mười năm 1999 bởi tổ chức International eBook Award Foundation nhằm giới thiệu những tác phẩm sách điện tử xuất sắc trên khắp thế giới. Dự án kế hoạch này đã được sự đáp ứng nồng nhiệt của nhiều nước trong số này có Úc, Ba Tây, Trung Quốc, Pháp, Đức, Ý, Na Uy, Nam Hàn, Anh và Hoa Kỳ. Tại Hội chợ sách Frankfurt, cùng năm, tổ chức đã được Bill Gates, chủ tịch hãng Microsoft ủng hộ 100 ngàn Mỹ kim mỗi năm cho tác phẩm hay nhất xuất bản từ đầu dưới hình thức điện tử.

Giải thưởng được công bố lần đầu tiên trong năm nay được trao cho:

A/ Grand Prize Winners:

• Best Fiction: tác giả Amitav Ghosh, tác phẩm The Glass Palace, nxb. Random House Publishing.

• Best Non-Fiction: tác giả Steven Levy, tác phẩm Crypto: How the Code Rebels, nxb. Penguin Putnam Publishing.

B/ Distinguished EBook Award:

• Best Fiction: tác giả Joyce Carol Oates, tác phẩm Faithless: Tales of Transgression, nxb. PerfectBound Publishing.

• Best Non-Fiction: tác giả Eric Nisenson, tác phẩm The Making of Kind of Blue: Miles Davis and His Masterpiece, nxb. St. Martin's Press.

Một số giải khác như Giải Thành Tựu Kỹ Thuật, Giải Roxanna Frost... cũng được trao trong dịp này. Riêng Giải Sách Nhi Đồng sẽ được công bố vào năm tới. (6)

Ngành xuất bản của người Việt.

Ngành này không có tính cách tập trung như ngành xuất bản của Hoa Kỳ. Trong khi ở Hoa Kỳ việc tập trung vào một vài nhà xuất bản lớn làm phát sinh ra tình trạng nhiều sách vở hay, lạ không đến được người đọc. Sách điện tử có khả năng mở ra một lối thoát cho người viết và cho cả các nhà xuất bản nhỏ, ít vốn. Khi sách không còn cần phải in trên giấy, không cần phải có hệ thống phát hành mạnh bao trùm cả nước Mỹ và thế giới, rõ ràng đây là một cuộc cách mạng lớn trong ngành xuất bản. Sách điện tử đã mở ra cánh cửa vô hạn cho ngành này.

Ngành xuất bản sách của người Việt ở hải ngoại nằm trong tay cá nhân, những người có khả năng viết và có tiền để tự xuất bản. Điều này dường như phù hợp với tình trạng phân tán khá mỏng của người Việt ở khắp nơi thế giới. Tự xuất bản hẳn nhiên có vấn đề của chính nó (phẩm chất của tác phẩm là một trong số những vấn đề). Điều quan trọng hơn, ở đây, bên ngoài sự đánh giả tác phẩm, là việc phát hành. Đã có không ít tác giả than phiền sách in ra và chất đống trong nhà xe. Bên ngoài những lý do khác (từ người viết, từ tác phẩm, từ người đọc), phải chăng đấy là dấu hiệu của sự thiếu sót một hệ thống phát hành hữu hiệu?

Một số tác giả gần đây (trường hợp các ông Trần Hoài Thư, và Nguyễn Mộng Giác và ai nữa?) đã áp dụng kỹ thuật in theo nhu cầu. Sách được in bìa sẵn, nếu có người đặt mua, tác giả mới in ruột bằng máy in "laser" loại để bàn và sau đó tự đóng và gửi đi. Công thức tác giả viết-in-đóng-gửi là trong trường hợp này càng làm lộ rõ hơn cái lỗ hổng phát hành.

Liệu sách điện tử có khả năng giải quyết được vấn đề phát hành nói trên hay không, có tháo gỡ được cái gánh nặng trên vai người viết hay không?

Việc xuất bản sách điện tử sẽ không đòi hỏi đến món tiền phải bỏ ra để in sách. Tiền in sách dù là cái giới hạn của một ngàn ấn bản trở lại cũng là một gánh nặng cho người viết. Đã có biết bao tác giả tự an ủi bằng câu "huề vốn đã là may mắn lắm rồi."? Về phía người đọc, điều than phiền về giá cả cũng được giải quyết. Vì sách không in ra trên giấy nên giá thành không thể nào cao được. Còn về phát hành? Hãy nghĩ đến sự hiện hữu nhỏ nhoi của các nhà sách ở một vài thành phố có đông người Việt cư ngụ và tình trạng phân tán của người Việt ở khắp nơi. Sự hiện hữu nhỏ nhoi của một số nhà sách, chỉ có ở các thành phố lớn, nơi tập trung đông đảo người Việt, cho biết dù hệ thống phát hành có tốt đến mấy sách vở vẫn không đến tay người đọc dễ dàng và đầy đủ. (So với tình trạng người in thơ ngày càng nhiều và kích thước của tiệm sách vẫn không có khả năng mở rộng hơn, mọi tiệm sách đều có chủ trương không bày bán thơ!). Cũng hãy tưởng tượng tình trạng ngày nay, mỗi người đều có cách để vào liên mạng, chỉ một nhà sách như Amazon.com tiếng Việt thôi hay một trang nhà của riêng tác giả, người Việt dù ở những nơi xa không thuận tiện vẫn có thể vào, tìm, mua, chuyển sách vào máy nhà, và đọc liền được. Không thích đọc trên máy điện toán, người đọc có thể tự in sách ra để đọc, nếu muốn. Điều này cũng nằm trong sự phát triển chung của ngành xuất bản từ in-và-phát-hành sang phát-hành-và-in trong tương lai. (Đặt việc in vào tay độc giả). Từ một vài năm trở lại đây, tại cách cơ sở thương mại, sản xuất, việc ấn hành tài liệu cho nhân viên bên trong và khách hàng bên ngoài đã chỉ dựa vào việc phát-hành-và-in. Điều này đã tiết kiệm rất nhiều cho cơ sở thương mại, sản xuất cũng đồng thời làm hài lòng khách hàng vì tài liệu lúc nào cũng có sẵn để chuyển qua email hay "download" được từ liên mạng.

Tìm sách điện tử tiếng Việt ở đâu?

Trên liên mạng, đã có nhiều trang nhà tiếng Việt cung cấp văn bản điện tử (eText) mà độc giả có thể đọc trực tiếp khi vào hay chuyển vào máy nhà để dành đọc về sau, nhưng văn bản điện tử không phải là sách điện tử. Người đọc sẽ không có cảm giác mở ra một quyển sách có bìa, có mục lục, để có thể lật theo thứ tự từng trang hay đi thẳng vào bài hay chương sách muốn đọc hay "highlight" những đoạn (câu) văn quan trọng hoặc bỏ vào thêm những ghi chú cá nhân trên trang sách vừa đọc qua... Chưa kể những cái mới hơn không thể tìm thấy ở sách in trên giấy chẳng hạn như sách điện tử có thể đi kèm với giọng đọc hay ngâm thơ của tác giả (hay bất cứ ai, một hình thức sách đọc trên cassette). Điều nay có nghĩa là nếu đọc mỏi mắt, người ra có thể chọn cách nghe. Và nếu nghe, không chỉ có nghĩa là chỉ giọng đọc mà còn có thể là một giọng hát (một bài viết về nhạc với thí dụ về một đoạn nhạc nào đó chẳng hạn...) Còn gì nữa? Những cái "links" trực tiếp vào nguồn tài liệu ở bất cứ đâu trên liên mạng, những đoạn video với hình ảnh thực sống động... Kinh nghiệm đọc sách đã không còn dừng lại ở chỉ thể cố định (chữ in trên trang giấy, static) mà mở ra những chân trời khác (ngoài trang giấy, dynamic).

Tạp chí văn học nghệ thuật liên mạng Nhân Văn mới đây vừa tung ra bốn tác phẩm điện tử như một mở đầu cho kỷ nguyên mới của ngành xuất bản: một, Trôi Đi Cùng Tháng Chạp (thơ) của Phạm Việt Cường; hai, Yêu yêu (thơ) của Phạm Vũ; ba, Sổ Tay Thường Dân (tạp ghi thời sự) của Tưởng Năng Tiến; bốn, Việt Nam Đất Nước Tôi (nhận định) của Phương Nam. Nhằm giới thiệu một hình thức sách và phương cách đọc sách mới đến với người Việt, tất cả tác phẩm vừa nói đều miễn phí. (7)

 

Thượng Văn

 Chú thích:

(1) Theo định nghĩa của Encarta World English Dictionary 2001, từ eBook là chữ viết tắt của "electronic book," hay sách điện tử. Từ này được dùng trong hai cách: thứ nhất, chỉ dụng cụ điện tử dùng để đọc sách điện tử (electronic reading device); thứ hai, tựa đề, nội dung của sách điện tử. (title, content).

(2) Xem thêm chi tiết [ đọc ]

(3) Xem thêm tài liệu trên trang mạng của RosettaBooks [ đọc ]

(4) Tiên liệu này được công bố trên trang Reader của Microsoft có tên eBook Future ở địa chỉ http://www.microsoft.com/reader/news/future.htm và được cập nhật hóa ngày 19 tháng Tư, 2000. Bài này nay không còn nằm ở địa chỉ cũ nhưng nếu độc giả cần xem, hãy gửi email về cho Nhân Văn.

(5) Đã có thời vì tình trạng sách không thể lưu trữ lâu dài được theo thời gian, người ta đã nghĩ ra việc chuyển sách ra thành vi phim (microfilm). Tiến bộ của khoa học, kỹ thuật ngày nay cho thấy vi phim vẫn không phải là giải pháp tối ưu. Hãy thử vào thư viện và tìm kiếm một tài liệu nào đó bằng vi phim để thấy nỗi khổ này. Mất thì giờ và không hữu hiệu là chuyện đương nhiên.

(6) Xem thêm về Giải thưởng Frankfurt [ đọc ]

(7) Trang eBook của Nhân Văn [ vào ]