Lời tòa soạn: Dưới đây là một bài viết đã cũ cho một đề tài vẫn còn quá mới. Bài viết được đăng tải trên tuần báo Việt Mercury ở San Jose, vào tháng Chín năm 1999. Ðối với một đề tài khoa học, kỹ thuật, khoảng cách hai năm đã là xưa lắm rồi. Ðiều may mắn là không phải mọi thứ được trình bày ở đây đều xưa như trái đất. Ngành xuất bản và việc đọc sách điện tử cho tới nay vẫn còn là chuyện trong tương lai, tuy không còn xa lắm.

Sự tiến bộ không ngừng của khoa học và kỹ thuật đặt con người trước nhiều đổi thay trong đó có cả đổi thay về thói quen hàng ngày của mình. Dù muốn dù không, điều này đã và sẽ không thể tránh khỏi. Nói riêng trong lãnh vực chữ nghĩa, cho đến cách đây khoảng hơn mười năm, không ai nghĩ rằng người viết sẽ sử dụng đến những gì khác hơn là giấy và bút, cho dù có người trước đây đã lo ngại "bút mực tôi ai cướp giật đi," và nhất thời nghĩ đến việc "tôi sẽ dùng dao viết văn trên đá." Sự phát minh ra bàn máy đánh chữ dường như đã chẳng làm thay đổi mấy cái thói quen viết tay. Với bàn máy đánh chữ, người viết đã không còn dùng đến bút nhưng vẫn phải đối diện với trang giấy trắng "mênh mông." Máy điện toán ra đời đã đem đến một đổi thay toàn diện hơn. Thay cho trang giấy trắng, người viết ngày nay phải đối diện với màn ảnh trắng (hay màu) cũng mênh mông không thua gì trang giấy. Với sự toàn thắng của máy điện toán trong lãnh vực viết lách, cái thói quen duy nhất còn sót lại có lẽ là cách gọi người viết là "người cầm bút," dù rằng ngày nay người viết đã không còn thật sự cầm bút để viết và mối lo ngại của họ là những gì khác hơn chuyện bị tướt đoạt bút mực của thời trước.

Sự xuất hiện và trở thành phổ thông của "e-mail" cũng đã thật sự tướt đoạt của con người một thói quen khác có dính líu đến giấy mực. Cũng từ đó, chữ "e" đặt ghép với một danh từ chung trở thành một vấn đề thời thượng. Nó tạo ra một số từ ngữ mới trong tự điển, chẳng hạn như trong Microsoft Bookshelf, ấn bản 1999, người ta thấy các chữ ghép mới này như: e-form, e-money, e-commerce, e-cash, e-credit, e-text... Nhưng vấn đề không phải chỉ có như thế. Bên dưới những chữ "e" viết tắt của chữ "electronic" (điện tử), là cả một cuộc cách mạng mới đang làm thay đổi đời sống và thói quen của con người.

Một trong số những chữ mới ghép với "e" phía trước hiện đang được nói đến nhiều hơn trong những ngày gần đây là "e-book," sách điện tử.

Một nhu cầu mới: đọc trên máy điện toán

Cho đến nay người ta vẫn có thói quen đọc sách trên giấy trắng mực đen. Và cũng cho đến nay việc làm này đã không tạo ra bất cứ một trở ngại nào. Người ta chỉ đọc, như một bắt buộc (chẳng hạn như trong việc mưu sinh hàng ngày), những gì trên màn ảnh máy điện toán như "e-mail," trang mạng, các hồ sơ, văn kiện... khi không có lựa chọn nào khác. Người ta có thể viện dẫn ra nhiều lý do trong đó có những thực tế như chữ trên máy điện toán không rõ ràng như chữ in ra trên giấy, hay sự phản chiếu của ánh đèn bên ngoài trên màn ảnh làm lóa mắt. Ngay cả việc đọc trên máy điện tử loại xách tay cũng không thể nào thoải mái như đọc một quyển sách trên chiếc ghế bành êm ái hay thậm chí trong tư thế nằm. Nhưng một số các nhà tiền phong trong ngành xuất bản sách tại Hoa Kỳ như Everybook, Librius.com, NuvoMedia, SoftBook Press... đã không nghĩ như vậy. Tại sao?

Nghiên cứu của Interquest và đại học Virginia đúc kết trong ấn bản "Network, Screen and Page: The Future of Reading in a Digital Age" năm 1997 đã mở ra một số thực tế mới. Việc phát hành văn kiện hiện chuyển hướng từ in-và-phân-phối sang phân-phối-và-in. Điều này có nghĩa là người đọc được đặt trước lựa chọn tự do giữa việc đọc trên máy điện toán và in ra để đọc. Nhà phát hành chỉ cung cấp văn kiện qua một hồ sơ điện toán. Qua nghiên cứu và thăm dò của hai cơ quan nói trên người ta còn biết thêm những điều thế này. Sự kiện ngày càng có nhiều gia đình Mỹ ghi tên vào liên mạng (Internet) có nghĩa là càng có nhiều người đọc trên màn ảnh máy điện toán hơn là trên giấy mực. Và kiểu mẫu chung là cá nhân thường có khuynh hướng đọc nhiều hơn khi về già và người sử dụng máy điện toán đọc nhiều hơn người không sử dụng máy này.

Trong lãnh vực kinh doanh, các hãng xưởng, xí nghiệp ngày càng sử dụng nhiều hơn phương tiện điện toán để thông tin, liên lạc với nhân viên và khách hàng. Các tài liệu trước kia phải in để phân phối đến tay nhân viên hay khách hàng nay đều sẵn sàng trên hệ thống mạng để đọc hay in ra tùy theo nhu cầu.

Báo và tạp chí ngày nay coi ấn bản trên liên mạng là một bộ phận không thể thiếu. Cho đến tháng Sáu năm 1977, đã có 832 nhật báo trong số 1,533 tờ xuất bản tại Hoa Kỳ có ấn bản trên liên mạng. Trên thế giới cũng đã có hàng trăm tạp chí đi vào liên mạng.

Nghiên cứu nói trên còn cho biết trên toàn thế giới, sự phát triển hệ thống thư viện "digital" đã gia tăng đến mức độ đáng kinh ngạc. Việc giáo dục cũng đặt trên nền tảng máy điện toán ngày một nhiều hơn.

Từ máy điện toán đến sách điện tử

Việc xuất bản sách dùng đọc trên máy điện toán không phải là điều chỉ mới xảy ra. Khi máy Apple PowerBook mới được giới thiệu, cơ sở Voyager đã xuất bản các quyển sách như "Alice in Wonderland," và "Jurassic Park" trên thẻ HyperCard dùng cho máy này. Và trong buổi đầu sơ khai của hệ thống liên mạng, cơ sở Project? Gutenberg cũng khởi đầu chuyển các sách vở thuộc loại tự do phổ biến vào hệ thống điện toán. Nhà xuất bản Peanut Press là cơ sở cung cấp văn bản cho máy Palm Computing PDA của hãng 3Com. Glassbook là một cơ sở khác tìm cách xuất bản văn liệu cho các máy dùng Windows và Windows CE. Tuy thế, tất cả vẫn chưa giải quyết được những trở ngại phát xuất từ việc đọc sách trên màn ảnh của máy điện toán.

Giải quyết những trở ngại này là cố gắng gần đây nhất nhằm tạo ra loại máy chuyên biệt dành cho việc đọc mà thôi. Hai hãng SoftBook Press và NuvoMedia đã tung ra loại sách điện tử cầm tay này vào mùa thu năm rồi. Everybook và Librius.com sẽ tung ra sản phẩm của họ vào cuối năm nay.

1/ Rocket eBook của hãng NuvoMedia là quyển sách điện tử có kích thước 5x7.5x1.5 inches, với màn ảnh 106 dpi trắng đen LCD, nặng 1.25 pounds, pin dùng được từ 17 đến 33 giờ, giá $499. Sách này có khả năng chứa 4,000 trang. Sách có thể mua, chuyển xuống máy điện toán dùng Windows, sau đó chuyển vào sách qua một "serial port."

Nhìn chung, trong đợt đầu tiên xuất hiện loại sách điện tử này, độ sắc sảo của chữ trên màn ảnh là trở ngại chính. Màn ảnh 72 dpi thật sự tạo vấn đề cho việc đọc của Softbook Reader. Màn ảnh 106 dpi của Rocket eBook có khá hơn nhưng khuôn khổ 5x7.5 (bằng với một trang loại sách bìa giấy) lại quá nhỏ.

Hai quyển sách điện tử khác sẽ lần lượt xuất hiện trên thị trường trong năm nay là:

3/ Millennium E-Reader của Librius.com có kích thước 7x4.875x1.625 inches, màn ảnh 72 dpi trắng đen LCD, có đèn điều chỉnh độ sáng của màn ảnh, nặng 12.5 ounces, pin dùng được từ 17 đến 33 giờ, giá chưa được ấn định nhưng có thể dưới $200. Millennium E-Reader có khả năng chứa 8,000 trang. Sách có thể chuyển xuống bằng một "serial port" qua máy Mac hay PC dùng Windows.

4/ EB Dedicated Reader (loại nhà nghề) của Everybook có kích thước 12x9x1.75 inches cho mỗi trang, màn ảnh là hai trang 450 dpi màu LCD, nặng 4.5 pounds, pin dùng được từ 4 đến 6 giờ, giá $1,600. EB Dedicated Reader có khả năng chứa 500,000 trang cho mỗi thẻ bộ nhớ 5 MB. Sách có trang bị sẵn "modem."

Với giá thấp nhất $200, sách điện tử vẫn là một món hàng đắc tiền. Chủ tịch của Everybook, ông Daniel Munyan hy vọng có thể hạ thấp được giá thành để mang EB Dedicated Reader xuống còn $1,000. Trước mắt, hãng cũng dự định tung ra loại EB Dedicated Reader dùng cho cá nhân trong năm tới. Loại này có kích thước nhỏ hơn 9x6 inches và bán với giá $500.

Cứu cánh có biện minh cho phương tiện?

Câu hỏi mà nhiều người sẽ phải hỏi là tại sao lại bỏ vài trăm bạc đến hơn cả ngàn đồng để mua loại sách điện tử này trong khi ai cũng có thể bỏ ra ít hơn mười đồng cho một quyển sách loại bìa giấy?

Nhiều lý do đã được đưa ra trong số này có:

2/ Xuất bản ít tốn kém: Nhà xuất bản sách cho đến nay vẫn phải tính toán đến mọi thứ phí tổn trước khi quyết định in một tác phẩm nào đó. Phí tổn này bao gồm in, tồn trữ và chuyển vận sách đến các nơi. Tính toán này đôi khi chỉ dựa vào một nhu cầu có tính cách ước tính, giả định. Lời hay lỗ của một quyển sách cũng bắt đầu ở đấy. Với ngành xuất bản điện tử (e-publishing), mọi phí tổn này sẽ không còn nữa. Điều này còn có nghĩa là việc xuất bản sẽ không chỉ tập trung vào trong tay các nhà xuất bản lớn nữa mà mở rộng ra, nằm trong quyết định của tác giả. Việc phát hành cũng không còn là vấn đề trọng đại. Phát hành trên liên mạng không còn nghi ngờ gì nữa là một hệ thống phát hành rộng rãi nhất và ít tốn kém nhất bây giờ.

3/ Ghi chú dễ dàng: Người đọc có thể ghi chú ngay trên sách điện tử trong khi đọc, có thể khoanh tròn chữ, gạch đít chữ hay câu, tìm kiếm chữ, đánh dấu trang... , nghĩa là có thể làm những gì người đọc có thể làm khi đọc một quyển sách trên giấy. Nhưng sách điện tử có thể làm thêm nhiều thứ khác ngoài tiêu chuẩn bình thường của việc đọc. Nó giúp người ta đọc nhanh hơn.? Chẳng hạn, nó có thể được cách trình bày trên trang giấy một số chữ hay câu in đậm để nếu cần người ta có thể chỉ cần nhìn lướt qua cũng có thể biết được nội dung chính của trang sách đó. Chẳng hạn, nó có thể sắp xếp tất cả các ghi chú (đủ loại) của người đọc trên trang giấy riêng, kể cả đoạn văn trích ra trong sách. Các ghi chú này được xếp theo thứ tự số trang của sách hay màu mực lúc ghi chú. Dĩ nhiên trên danh sách ghi chú này người đọc có thể quay về trang sách có ghi chú dễ dàng nếu muốn đọc lại toàn bộ trang sách đã ghi chú.

4/ Giá thành của sách giảm: Vì không cần phải in ra, không cần phải tồn trữ, không nhất thiết phải tốn tiền chuyển giao, giá thành của một quyển sách điện tử phải có giá thành thấp. Chưa kể đến một số sách văn chương cổ điển và các văn bản khác nằm trong lãnh vực công cộng (public domain) có thể lấy được trên liên mạng miễn phí.

5/ Bảo vệ được môi sinh: Đây là chuyện được nói rất nhiều, ai cũng hiểu, cũng biết. Số lượng sách báo xuất hiện trên thị trường tỷ lệ nghịch với số cây trên rừng. Con người không thể sống trong tình trạng sách báo phát hành ngày một nhiều lên trong khi số lượng cây trên quả đất này ngày một ít đi. Người ta càng không thể sống với số lượng sách báo ngày một giảm đi để cho cây rừng tiếp tục sống mạnh và sống vững. Cách đây không lâu người ta đã nghĩ đến một văn phòng không dùng giấy (paperless office). Tình trạng tuy có khả quan nhưng hình như cũng chẳng đến đâu. Người ta tiếp tục hy vọng rằng các quyển sách điện tử trong tương lai sẽ góp phần tích cực hơn trong việc bảo vệ môi sinh một cách hữu hiệu hơn.

Trở ngại trước mắt

Khó khăn hiện tại là cho tới nay người ta vẫn chưa thống nhất sách xuất bản để đọc trên các máy sách điện tử nói trên sẽ theo dạng thức nào. Các hãng Librius.com, NuvoMedia và Softbook Press hỗ trợ cho dạng HTML (là dạng trình bày văn bản trên liên mạng) với một số biến đổi thích hợp cho máy của mình. Everybook lại hỗ trợ cho dạng PDF (của Adobe và được ngành ấn loát tán thưởng). Với dạng PDF, sách xuất hiện trên máy giống y như ấn bản in. Với dạng này các nhà xuất bản sẽ không cần phải bỏ thêm tiền ra để tạo ra ấn bản dùng trên sách điện tử. Các nhu liệu trình bày sách như QuarkXpress hay PageMaker đều có thể chuyển sang dạng PDF dễ dàng. Phần còn lại là Everybook sẽ thêm vào đó các nối kết cần thiết cho sách mở ra trên máy của họ.

Tuy mọi chuyện vẫn còn tranh cãi, chiều hướng đi đến một thỏa thuận chung hiện đang phát triển. Nỗ lực để đi đến một "Open eBook" đặt trên dạng XML, dựa trên căn bản HTML đang được nhiều cơ sở lớn hỗ trợ như Microsoft, Adobe, National Institute of Standards and Technology và các nhà sản xuất máy đọc sách chính như Librius.com, NuvoMedia, Softbook Press, và Everybook. Một khi mọi thứ được tiêu chuẩn hóa, sách theo như tiêu chuẩn này có thể được mở ra và đọc trên mọi máy. Hiện bản sơ thảo của tiêu chuẩn "Open eBook" mới nhất, ấn bản 0.9c đã được phổ biến trên liên mạng.

Tương lai của việc xuất bản và đọc sách sẽ đi về đâu?

Mọi người đều tin rằng loại sách in trên giấy trắng mực đen sẽ còn tồn tại song song với hình thức xuất bản và đọc sách theo lối mới. Ông Bill Schilit, nhà khoa học nghiên cứu máy điện toán, quan niệm rằng chúng ta sống trong hai thế giới: thế giới của văn kiện trên giấy và thế giới văn kiện điện tử. Ông cho rằng, sách điện tử và máy dùng để đọc sẽ chẳng thay thế giấy cũng sẽ không thay thế máy điện toán nhưng lại đóng vai trò quan trọng trong việc mang hai thế giới giấy và máy điện toán đến gần với nhau hơn.

Loại sách mới sẽ nhẹ bớt đi. Theo như tiên đoán của Daniel Munyan, chủ tịch của Everybook, loại màn ảnh LCD trên nhựa sẽ thay thế cho loại trên kính và sẽ cho sách điện tử nhẹ đi trong vòng ba năm tới đây. Và cũng nhờ thế giá thành của máy cũng sẽ thấp hơn.

Sách đọc trên các máy này cũng sẽ đổi thay. Bây giờ máy chỉ có thể đọc văn bản nhưng một khi được chuyển vào hệ thống điện tử, mọi thứ đề có thể xảy ra cho quyển sách tiếp theo sau. Hình hoạt họa sẽ được mang vào để diễn tả các tiến trình phức tạp. Hay mở một quyển sách ra biết đâu chừng người đọc sẽ nhìn thấy tác giả nói lên đôi lời chào đón hay nói qua đôi điều về tác phẩm của mình. Và tại sao người ta không mở một quyển sách ra để xem phim?

Với đà tiến bộ về khoa học và kỹ thuật hiện nay mọi thứ đều có thể. Người ta chỉ bị hạn chế vì trí tưởng tượng của mình mà thôi, có phải?

Văn Ðông Dương