trí thức và độc tài

 

 

 

Báo chí các nơi trên thế giới đều đăng tải tin về đợt bắt bớ và giam cầm mới nhất xảy ra ở Cuba vào tháng Ba năm nay. Không phải chỉ riêng giới truyền thông, các tổ chức Nhân Quyền trên thế giới - độc lập hoặc phụ thuộc vào Liên Hiệp Quốc - (Hội Ấn Xá Quốc Tế, Human Rights Watch...) đã rất nhanh chóng lên tiếng về vụ này.

Qua tin tức, người ta biết những người bị bắt sau đó đã được mang ra xử án vội vàng và trong hoàn toàn bí mật. Tất cả 75 người đều bị kết án từ 6 đến 28 năm tù - tính trung bình là cỡ 19 năm trở lên. Phát ngôn viên của chính quyền Cuba lên án họ là "lính đánh thuê" nhận tiền của Hoa Kỳ. Và thay vì chứng minh hành động có tính cách âm mưu của những người này, chính quyền chỉ kết tội họ có tư tưởng phản kháng và phổ biến tài liệu chống nhà nước. Trong khi đó, đài truyền hình của nhà nước lên án những người này tội "khiêu khích" và có "hành động lật đổ."

 

Trong số những người bị kêu án lần này có: Raul Rivero (nhà văn, nhà thơ, nhà báo độc lập) lãnh án 28 năm; Marta Beatriz Roque (kinh tế gia) lãnh án 20 năm; Nelson Molinet Espino và Nelson Alberto Aguiar (người bất đồng chính kiến) lãnh án 12 năm; Hector Palacios (lãnh tụ đối lập) lãnh án 25 năm; Oscar Alfonso Valdes (nhà hoạt động đối lập) lãnh án 18 năm; Marcelo Lopez và Marcelo Cano (nhà hoạt động nhân quyền) lãnh án 18 và 15 năm...

 

Ba người khác cùng bị bắt cùng dịp này trong mưu toan cướp tàu để vượt biên đã bị kết án tử hình và mang ra xử bắn ngay sau đó.

 

Tuyên ngôn và phản tuyên ngôn

 

Tin tức loan ra đã khiến cho hơn 100 trí thức châu Mỹ la-tinh tung ra một tuyên ngôn phản kháng với lời lẽ mạnh mẽ kêu gọi đến "lương tâm thế giới nhằm ngăn ngừa việc chà đạp lên những nguyên tắc dẫn đạo" cho văn minh. Trong số những chữ ký bên dưới tuyên ngôn này có Gabriel García Márquez, Rigoberta Menchu, Adolfo Perez Esquivel, Nadine Gordimer, Ariel Forfman, Eduardo Galeano, Luisa Valenzuela... đã không phản đối hành động của Fidel Castro ở Cuba. Viện dẫn đến "quyền lực đạo đức của chúng ta" tuyên ngôn ủng hộ lập luận của Castro cho rằng Cuba cũng như Iraq "là mục tiêu của sự quấy nhiễu có thể tạo nên cái cớ cho một cuộc xâm lăng" của Hoa Kỳ.

 

Tuyên ngôn nói trên đã dẫn đến một phản tuyên ngôn của một nhóm trí thức khác, trong số này có nhà đạo diễn Tây ban nha Pedro Almódovar, nhà văn Tây ban nha Fernando Savater, nhạc sĩ Ba tây Caetano Veloso và nhà văn Peru Mario Vargas Llosa, nhà văn Đức Gunter Grass, sử gia Pháp François Maspero, nhà báo Ba Lan Adam Michnik... Tung ra ở Madrid, phản tuyên ngôn viết, "Bất công và tội ác chống lại nhân loại phải bị tố cáo, bất kể chúng phát xuất từ đâu hay ai phạm tội."

Lên tiếng tập thể bằng thư ngỏ hay tuyên ngôn với Fidel Castro là chuyện mà nhiều thế hệ cầm bút, và trí thức đã làm và đã được quá khứ chứng minh là không hiệu quả lắm.

 

Năm 1971, nhân vụ Herberto Padilla của Cuba bị bắt và cầm tù, một bức thư ngỏ đã thân thiện yêu cầu phóng thích nhà thơ này gửi đến cho Castro, xác nhận "sự hỗ trợ của chúng tôi với những nguyên tắc đã dẫn đạo cuộc đấu tranh ở Sierra Maestre vàcũng như đã nhiều lần được chính quyền cách mạng của Cuba bày tỏ bằng lời nói cũng như bằng hành động của Thủ tướng, của Thiếu tá Che Guevara và của nhiều lãnh tụ cách mạng khác." Bên dưới thư là tên tuổi của Simone de Beauvoir, Jean-Paul Sartre, Alberto Moravia, Carlos Fuentes, Italo Calvino, Marguerite Duras, Octavio Paz, Gabriel García Márquez, Mario Vargas Llosa...

 

Herberto Padilla chỉ được trả tự do sau khi bị buộc phải thú nhận mọi tội lỗi rồi mới được rời Cuba vào năm 1980.

 

Vào một dịp khác, năm 1978, một bức thư cậy đăng gửi đến cho ban biên tập của báo The New York Review of Books đòi Cuba trả tự do cho nữ bác sĩ Martha Frayde, một cộng tác viên đắc lực với Fidel Castro, một thời từng là đại diện cho Cuba tại UNESCO, bị kết án 29 năm tù tội "gián điệp." Người gửi có tên bên dưới là Jean-Paul Sartre, Michel Foucault, Simone de Beauvoir, Phillippe Sollers, Octavio Paz, Norman Mailer, William Styron...

 

Bác sĩ Martha Frayde được trả tự do 3 năm sau đó nhưng thật khó biết sự nhượng bộ nhanh chóng này của Fidel Castro bắt nguồn từ thư ngỏ nói trên hay từ sự vận động mạnh mẽ của Comité Cubano Pro Derechos Humanos (CCPDH, Ủy ban Nhân quyền Cuba).

 

Đến năm 1989, một bức thư ngỏ khác gửi đến cho Fidel Castro nhân dịp Chí Lợi vừa thoát ra khỏi ách độc tài 15 năm với lời yêu cầu cho người dân Cuba tham gia trưng cầu dân ý với 4 điều kiện sau đây: một, cho phép người Cuba lưu vong trở về nước cho phép họ cùng với những thành phần chống đối khác tham gia chiến dịch này bằng cách sử dụng mọi phương tiện truyền thônng; hai, phóng thích mọi tù nhân chính trị và bãi bỏ mọi luật lệ giới hạn quyền tự do phát biểu; ba, hợp pháp hóa các ủy ban nhân quyền ở Cuba; tư, đặt ra một tổ chức quốc tế trung lập giám sát cuộc trưng cầu dân ý. Người ký tên bên dưới là Saul Bellow, Camilo Jose Cela, Eugene Ionesco, Czelaw Milosz, Octvavio Paz, Susan Sontag, Elie Wiesel, Mario Vargas Llosa...

 

Điều quan trọng ở đây, bên ngoài sự ngây thơ chính trị, là chuyển biến tư tưởng đi từ việc ủng hộ Castro ban đầu trong cách mạng ở Cuba đến việc coi Castro như một nhà độc tài như mọi nhà độc tài khác. Chuyển biến từ tả sang hữu hay từ tả cộng sản sang tả xã hội chủ nghĩa, tả không cộng sản gần đây được thấy rõ hơn trong giới trí thức. Nhà văn Jose Saramago (Nobel 1999) cuối cùng gần đây đã phải nhìn nhận là Fidel Castro "đã làm tôi mất tin tưởng, đã phá hoại niềm hy vọng trong tôi và đã đánh lừa ảo tưởng của tôi." (1)

 

Đứng về phía tả, Marc Cooper trên báo LA Weekly cho rằng bằng hành động mới đây nhất "nhà nước Cuba tuyên bố họ không còn là một chính quyền tả phái... mà chỉ là một chính thể độc tài, quan tâm đến việc nắm giữ quyền hành trên hết." (2)

 

Nhà báo tả phái Uruguay, người cùng ký tên với Márquez trong tuyên ngôn nói trên, Eduardo Galeano, tác giả của The Open Veins of Latin America và Memory of Fire, đã phê phán mạnh mẽ hành vi mới nhất của chính quyền Cuba. Mượn lời của nhà văn Uruguay khác, Carlos Quijano, ông gọi hành vi đó là "tội lỗi chống lại hy vọng." Lập trường tả phái của ông có gốc sâu xa hơn những gì khởi đi từ Lenin. Trích dẫn Rosa Luxembourg, người mà ông ca ngợi đã tiên tri về hình ảnh đích thực của xã hội mới theo quan niệm của Lenin và85 năm sau ngày bị ám sát ở Đức, bà vẫn còn đúng, "Tự do chỉ riêng cho kẻ ủng hộ chính quyền, cho dù là gì đi nữa, không thể gọi là tự do. Tự do thực sự là tự do dành cho những ai biết suy nghĩ khác biệt" và "Không có các cuộc tổng tuyển cử, không có tự do báo chí, và tự do hội họp vô giới hạn, không có cuộc tranh luận giữa các ý kiến tự do, đời sống sẽ trì trệ và tan biến đi trong mọi cơ chế công cộng và guồng máy thư lại sẽ trở thành yếu tố duy nhất hoạt động."

 

Nhìn lại lịch sử Cuba, Eduardo Geleano coi "cuộc cách mạng đã có khả năng sống còn qua cơn thịnh nộ của mười Tổng thống Hoa Kỳ và hai mươi giám đốc của CIA, cần có năng lượng đến từ sự tham dự vàsự đa dạng để đối diện với thời tăm tối chắc chắn đang chờ đợi ở phía trước." Ông quan niệm vấn đề của Cuba phải được giải quyết bởi người Cuba, không có sự can thiệp từ bên ngoài, trong công cuộc xây dựng dân chủ. (3)

 

Theo Larry Rohter, nếu tả phải của châu Mỹ la-tinh ngày nay còn một thần tượng để tôn thờ, người đó là tân tổng thống của Ba Tây, Luiz Inácio Lula da Silva. Ông này xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo, từng là công nhân xí nghiệp, và lãnh tụ lao động. Với sự giúp đỡ của các nhà văn, và giáo sư ở São Paulo, ông đã lập ra Đảng Công Nhân hơn 20 năm qua và đề xướng chủ trương đi tìm "con đường thứ ba" giữa tư bản và cộng sản. (1).

 

Đó cũng là chủ trương của Castro ban đầu cũng như của nhiều điều chân và ngụy khác của con đường thứ ba phát sinh từ thập niên 1950 nhưng lần này, con đường đó, chủ trương kia sẽ không đủ khả năng, sẽ không còn cơ hội mở đường cho chủ nghĩa cộng sản.

 

Trường hợp Gabriel García Márquez

 

Bên dưới của thư ngỏ yêu cầu phóng thích nhà thơ Cuba Heberto Padilla bên trên vào năm 1971 có họ tên của Márquez và Llosa cùng nhiều nhà cầm bút tên tuổi khác. Vào giờ phút chót, Márquez đã không chịu ký và rút tên ra khỏi thư ngỏ này. Márquez từ lâu vốn là bạn thân của Fidel Castro và hẳn nhiên không muốn ông này bị mất uy tín.

 

Tình bạn đó bắt đầu từ thập niên 1970 theo nhà văn Cuba lưu vong Norberto Fuentes, có một thời rất thân cận với Castro, (4) và kéo dài cho đến nay. Bằng chứng, quyển hồi ký Vivir Para Contarla mới nhất của Márquez được tung ra vào năm rồi, sau 3 năm trời đóng cửa làm việc, đã được chính Fildel Castro viết cho một bài điểm sách. Bằng một giọng thân tình, Castro viết, "Gabo [tên gọi thân mật của Márquez] vẫn gửi cho tôi bản sao của bản thảo chưa hoàn tất của ông... như một dấu hiệu của tình bạn xa xưa và sâu đậm." Qua hồi ký, Castro chợt nhận ra cả hai đều có mặt tại thành phố Bogotá trong ngày 9 tháng Tư của năm 1948, ngày mà lãnh tụ chính trị Colombia Jorge Gaitan bị giết chết. Họ trạc tuổi nhau, cùng chứng kiến một biến cố nhưng cả hai đều không biết gì về nhau. Trong cái hoạt cảnh náo nhiệt trong ngày hôm đó, Castro nhớ lại hình ảnh một người loay hoay tìm cách đập vỡ một bàn máy đánh chữ. Ông giúp người này một tay bằng cách tung bàn máy đánh chữ đó lên trời. Castro tò mò hỏi lại Márquez trong ngày đó làm gì, ở đâu và nhận được câu trả lời đầy ẩn dụ, "Fidel, tôi là người đàn ông với chiếc máy đánh chữ." (5)

 

Chuyện gần hơn xảy ra tại hội chợ sách Bogotá. Nhà văn nữ Hoa Kỳ Susan Sontag tại hội chợ lên tiếng phê phán García Márquez về sự im lặng của ông trước vụ đàn áp và xử tử mới nhất ở Cuba.

 

Nhà văn Mario Vargas Llosa cũng có mặt tại hội chợ sách này. Ông đòi hỏi Márquez một sự giải thích "trí thức" về lý do ông này ủng hộ nhà độc tài cộng sản Fidel Castro và nói thêm, "Tôi không tin lắm là ông ta sẽ trả lời."

 

Márquez buộc lòng phải lên tiếng. Ông trả lời Susan Sontag trên El Tiempo, tờ báo chính ở Bogotá, "theo thông lệ tôi không trả lời cho những câu hỏi không cần thiết hay khiêu khích bất cứ chúng đến từ nơi đâu, ngay cả khi chúng - như trong trường hợp này - đến từ một người thật xứng đáng và khả kính." Ông nói ông chống án tử hình "bất cứ ở đâu và vì bất cứ lý do nào, dưới bất cứ hoàn cảnh nào."

 

Sontag và Llosa không phải là hai người duy nhất đặt vấn đề với Márquez. Thái độ chính trị của Marquez như một câu chuyện đã cũ chỉ chờ dịp bộc phát, sống lại. Từ Mễ Tây Cơ, Enrique Krauze bằng sự chính xác của một sử gia đã viết một bài dài ghi lại tất cả những lời ca ngợi phi lý của Márquez dành cho Castro. Nhà văn Peru Alfredo Bryce Echenique, tuy không có cảm tình với Castro, nhảy ra bênh vực Márquez, đặt vấn đề nhờ có sự quen biết giữa Márquez với Castro đã cứu được hàng ngàn người bị cầm tù hay nhiều người Cuba được phép lưu vong. Điều này lại khiến cho nhà văn Cuba Nicolás Pérez, từng là tù nhân chính trị nhiều năm trong nước, phải đi thu thập 1000 chữ ký của các tù chính trị khác để hỗ trợ cho lập luận là García Márquez và Bryce Echenique đã dối trá một cách nhục nhã...

 

Carlos Alberto Montaner trên một bài báo trên tờ The Miami Herald công bằng ghi nhận rằng có hai trường hợp Castro đã thuận theo lời yêu cầu của Márquez (một lãnh tụ lao động và một nhà văn) nhưng trong trường hợp khác, ông đã để cho bạn ông (Tony de la Guardia) bị xử bắn. Người viết cũng không quên nhắc là Castro hay có thói quen "tặng quà" tù nhân "theo cái cách người ta chìa ra chai rượu rum" cho bất cứ ai tỏ ra thân thiện với ông, như trường hợp của Felipe González, Fraga Iribarne và Jesse Jackson. (6)

 

Mario Vargas Llosa là người nặng lời nhất đối với Márquez. Llosa gọi Márquez là "triều thần" (cortesano) của Castro. Tại Hội Chợ Sách Bogotá, Llosa nói, "Tôi không biết García Márquez đến Cuba làm gì ngoại trừ để chụp hình chung với Fidel Castro; có lẽ ông muốn chứng tỏ chế độ có được một nhà văn quan trọng cần phô trương." Trên một bài báo cũ của năm 1998 viết nhân dịp nhà độc tài Pinochet bị lật đổ, Llosa đã đặt ngay vấn đề về trường hợp của Castro. Ông tỏ ra cay đắng trong nhận định có nhiều người tin rằng có nhà độc tài tốt và có nhà độc tài xấu. Ông đặt câu hỏi "Có ai giao nhiệm vụ cho ông ta [Castro] giam giữ, tra tấn hay ám toán hàng ngàn người Cuba, hay lưu đày một triệu rưỡi người Cuba khác? Có ai dám nói ra là ở Cuba, không có điều gọi là tuyển cử tự do, tự do ngôn luận, đa nguyên, quyền phê phán, tự do du lịch hay tự do tư tưởng hay nhờ ở chính sách kinh tế tai hại, người Cuba bây giờ bị chết đói và toàn đảo trở thành thiên đàng của đĩ điếm cho khách du lịch ngoại quốc?" Ông than phiền luôn cả Giáo hoàng John Paul II vì ngài đã đặt chân tới Havana. "Castro cảm ơn ngài bằng cách phóng thích một số tù nhân chính trị (và nhanh chóng thay những người này bằng một số người khác)." (7)

 

Năm 2003, cái con số nhiều của năm 1998, theo như Vargas Llosa nói, rõ ràng đã nhỏ lại. Một trong những lý do của đợt đàn áp lần này ở Cuba dường như trong đó có cả lý do Fidel Castro chợt nhận ra rằng sự nghiệp cách mạng của ông sẽ không còn kéo dài bao lâu nữa.

 

Thượng Văn

 

 

Chú thích:

(1) Larry Rohter, "In Latin America, the Cult of Revolution Wanes." The New York Times, May 18, 2003. <http://www.nytimes.com/2003/05/18/weekinreview/18ROHT.html> (May 24, 2003)

(2) Marc Cooper, "Savaga Justice." LA Weekly, April, 18-24, 2003. <http://www.laweekly.com/ink/printme.php?eid=43476> (May 24, 2003)

(3) Eduardo Galeano, "Cuba Hurts." The Progressive, June 2003 Issue. <http://www.progressive.org/june03/gal0503.html> (May 24, 2003)

(4) Mark Falcoff, "Typing for Castro: The awful Gabriel Garcia Marquez." The National Review, May 1, 2000 Issue. <http://www.findarticles.com/cf_0/m1282/8_52/61591332/p1/article.jhtml?term=garcia+marquez+%> (May 26, 2003)

(5) Fidel Castro, "Chronicle of a frienship foretold." Foreign Policy, March-April, 2003 Issue. <http://www.findarticles.com/cf_0/m1181/2003_March-April/98368873/p1/article.jhtml?term=garcia> (May 26, 2003)

(6) Carlos Alberto Montaner, "No Moral Coherence." The Miami Herald, May 26, 2003. <http://www.miami.com/mld/miamiherald/news/opinion/5906875.htm> (May 26, 2003)

(7) Mario Vargas Llosa, "What about the 'good dictator' (Cuba's Fidel Castro)." New Stateman, Oct 23, 1998. <http://www.findarticles.com/cf_0/m0FQP/n4408_v127/21262289/p1/article.jhtml?term=vargas+llosa> (May 26, 2003)