để nói về đặng phùng quân

Tác giả Đặng phùng Quân, từ ngày tới Hoa Kỳ vào năm 1981 dường như không tham gia sinh hoạt truyền thông, hiểu như là một sinh hoạt thông tin đại chúng (mass media); mà ông viết dưới hình thức nghiên cứu và sáng tác. Bởi thế tên tuổi ông không được phổ biến trong quần chúng hải ngoại. Tuy nhiên, trong giới nghiên cứu và sáng tác văn học, nghệ thuật thì nhiều người biết ông, không những chỉ ở hải ngoại, mà từ thời cuối thập niên 1960 khi ông còn rất trẻ. Ông sinh năm 1942 tại Thái Bình. Sau khi tốt nghiệp đại học, ông tham gia giảng dậy tại đại học văn khoa Sài Gòn về môn triết tây phương từ 1968 cho tới ngày mất nước. Trong thời gian đó ông cũng làm giáo sư thỉnh giảng tại các trường đại học Công Lập Cần Thơ, Đại học Hoà Hảo (Long Xuyên); Đại học Cao Đài (Tây Ninh).

 

Ông tham gia sáng tác rất sớm từ 1957, lúc đó ông mới 15 tuổi. Cho tới năm 1963, ông lấy bút hiệu Trường Dzi viết trên những tạp chí Sáng Tạo, Thế Hệ, Tiểu Thuyết Tuần San. Không hiểu sao từ 1963 tới 1969 ông không viết. Tới 1969 ông viết trở lại với tên thật trên những tạp chí Văn, Vấn Đề, Khởi Hành, Thời Tập, đó là những tạp chí chuyên về văn nghệ, nghiên cứu và sáng tác. Cũng như hầu hết những người trí thức trẻ làm văn nghệ tại Miền Nam vào hai thập niên 1960-70, ông vừa dậy học, vừa nghiên cứu triết học, văn học, vừa sáng tác. Ông thường có mặt trong hai nhóm sáng tác và nghiên cứu có thể tạm gọi là nhóm “Tiểu thuyết mới” và nhóm “Triết học” với những tên tuổi thường xuất hiện quen thuộc với độc giả như: Huỳnh Phan Anh, Nguyễn Xuân Hoàng, Nguyễn Tử Lộc, Phạm Kiều Tùng, Nguyễn Nhật Duật v..v. và ông thường được bạn bè cho là một con người đàng hoàng, lịch sự và một người “đi trên mây”.

 

Giai đọan này có lẽ sinh hoạt văn học miền Nam nở rộ nhất kể từ sau 1954 trùng hợp với phong trào “Tân Tiểu Thuyết” (New Roman) hay “Văn chương hậu hiện đại” (Post-modern literature) đang từ phương tây, chủ yếu là Pháp lan tràn vào miền Nam. Và cũng như những nhà văn ngoại quốc thuộc trường phái này, những cây viết trí thức trẻ miền Nam lúc đó thường là những người muốn đào sâu và phổ biến những trăn trở, suy-tư của mình qua những tác phẩm nghiên cứu; vừa hăm hở muốn tìm ra một đường hướng sáng tác mới, ngoài truyền thống. Ông Đặng Phùng Quân là một thành phần trong đó và đã miệt mài nghiên cứu xuất bản được một số cuốn biên khảo có giá trị như: L'existence d'autrui et la fidelité dans l'oeuvre de Gabriel Marcel (1967) bản tiếng Pháp. Sách tiếng Việt có: Hiện hữu tha nhân với Gabriel Marcel (1969), Ca Ngợi Triết Học (1970, Triết học và khoa học (1972), Về Tiểu Thuyết Của Khái Hưng (1972), Triết Học Aristote (1972), Chân dung Triết gia (1973), Triết học và Văn Chương (1974).

 

Tới Hoa kỳ vào năm 1981, ông trở lại công việc nghiên cứu và sáng tác và viết cho các tạp chí Văn, Văn Học, Nhân Văn, Thế Kỷ 21, Chủ đề, Gió Văn, và một số tạp chí điện tử như Nhân Văn, Vovinam, Gio-0, Talawas; và đã xuất bản một số tác phẩm nghiên cứu như: Văn Chương và Lưu Đày (1985), Hành trạng tư tưởng giữa hai thế kỷ (2002) (Trong cuốn này có một bài tổng quan về tình hình triết học và văn chương 100 năm qua (tức thế kỷ XX), một bài chuyên khảo về hai tác phẩm viết bằng tiếng Pháp của Trần Đức Thảo), năm 2002 ông cũng cho ra cuốn Phê Phán hệ tư tưởng Mac-xít [ bàn về những vấn đề tha hoá, tư bản, ý thức hệ của Marx và Engels, vấn đề vật hóa (verdinglichung) của Georg Lukács, Vấn đề lịch sử của Louis Athusser v.v...] Tẩu Khúc Văn Chương / Triết lý (2004)

 

Trên lãnh vực sáng tác văn nghệ, ông đã xuất bản Miền Thượng Uyển Xưa (1983, viết chung với Nguyễn Văn Sâm), Một dặm tương thân (1987, viết chung với Hàn Song Tường) và cuốn Tự Truyện (1997).Để có thể hiểu thêm về Đặng Phùng Quân, chúng ta cũng nên biết ông viết về gì và viết như thế nào. Nhận định về tác phẩm Một Dặm Tương Thân, ông Nguyễn Mạnh Trinh đã nhận xét, “Trong văn phong của Đặng Phùng Quân, truyện ngắn là nối tiếp của những chuỗi suy tư, với lối nhìn đời sống qua những gúc mắc, không đơn giản. Văn chương và triết lý, ở Đặng Phùng Quân, đôi khi là một.” Hồ Trường An cũng nhận xét bút pháp của Đặng Phùng Quân phảng phất ngôn từ triết học. Qua nhận xét của hai người viết vừa rồi, người đọc thấy rõ văn chương của Đặng Phùng Quân là loại văn chương chuyển tải tư tưởng. Trả lời một cuộc phỏng vấn của Hồ Trường An, Đặng Phùng Quân đã xác nhận, “Triết học đối với tôi là một hành động trong khi viết. Tư tưởng được cấu trúc trong những cái viết ra, trong bản văn.” Thế hệ người Việt Nam đã trưởng thành vào thập niên 1960, tức là thế hệ có hưởng giáo dục văn hóa Pháp ở nhà trường, có thể hiểu con người ông rõ ràng hơn khi nghe ông tâm sự, “Có thể tôi gần với người Pháp hơn người Mỹ, điều đó cũng dễ hiểu vì ở vào thế hệ chúng tôi, ảnh hưởng của giáo dục và văn hóa Pháp còn sâu đậm; cái truyền thống viết tiểu thuyết và làm triết học.” Chính vì thế ông không thích lối văn tự sự, kể truyện đơn thuần. Cũng tương tự không ít người theo đuổi triết học và văn chương trên thế giới, Đặng Phùng Quân cho biết, “Viết cũng là một hành động để biến đổi thế giới...Viết trước hết là đem lại sự bất ổn cho đời sống. Vận động của văn chương là cách mạng.” Ông chủ trương “Viết không thể đứng lại một chỗ, mà là phóng tới.” Ông cho biết tiếp, “Hành trạng của viết như tôi đã nói vẫn trên con đường tìm kiếm.” Thực sự ra, khi ông viết và phát biểu như vậy, người đọc đã thấy rằng ông muốn nói, “Sống là đi tới, là tìm kiếm, là cần có tự do.” Không thể có tìm kiếm nếu không có tự do và nhà văn không thể sáng tác trong một nền văn chương bị chỉ đạo như ở trong nước, mà trong đó, theo ông người viết chỉ là những cán bộ trong biên chế được lĩnh lương. Cũng như nhiều người cầm bút Việt Nam chân chính khát khao tự do sáng tác khác, ông đã thực hiện một cuộc hành trình đi vào cái chết để tìm cái sống đích thực, sống để kiếm tìm, sống trong tự do. Đặng Phùng Quân quả thực đã sống với điều ông suy tưởng, ông đã sống thực với chính mình, một điều không nhiều người, nhất là những người cầm bút đã từng bị đè bẹp trong cái guồng máy Cộng Sản, thực hiện được. Sống với ông là viết; viết với ông là kiếm tìm. Ông có nhu cầu phải viết. Hay hoặc dở không là điều quan trọng, nhưng đã là một con người suy tưởng thì cần được viết ra, được nói lên những điều nung nấu trong đầu. Trong Triết học và Văn Chương xuất bản năm 1974 ông đã viết, “điều đau đớn không phải là viết ra tác phẩm thất bại, nhưng là không được viết ra.” Chỉ để được viết, được bộc lộ tư tưởng của mình thôi, ông và một bạn đồng hành hôm nay cũng hiện diện nơi đây là nhà phê bình văn học Đào Trung Đạo đã liều lĩnh đi vào một cuộc hành trình đường bộ ít người dám thực hiện, xuyên qua đất nước Cambodia mênh mông, đầy mìn bẫy và những băng nhómvũ trang thảo khấu, đồng thời vẫn còn trong tay Cộng sản, để đến Thái Lan trước khi tới được Hoakỳ vào năm 1981. Cuộc sống của Đặng Phùng Quân là một chuỗi liên tục những suy tưởng và kiếm tìm. Thành quả nghiên cứu của ông khá phong phú bởi vì ông thông thạo cả 3 thứ tiếng Anh, Pháp, và Đức. Mặc dù đã có một số tác phẩm đáng kể, Đặng Phùng Quân vẫn đang xúc tiến nghiên cứu đề án “Phê Phán Lý Trí Văn Chương”.