bản sao của Che

 

Thập niên 1960 còn để lại trong lịch sử nhiều vết tích kinh hoàng trên thế giới. Đó là thập niên người ta say sưa nói đến hai chữ cách mạng và hăm hở làm cách mạng. Những chấn động lớn về chính trị, văn hóa, xã hội đã xảy ra trong thập niên này. Chiến tranh lạnh ở vào thời điểm có thể trở thành chiến tranh nóng bất cứ lúc nào. Hai chữ “Việt Nam” được nhắc đến khắp nơi. Phong trào phản chiến chống chiến tranh Việt Nam bùng vỡ và lan rộng ở Hoa Kỳ. Học sinh và sinh viên Pháp xuống đường năm 1968. Cũng năm đó, chiến tranh Việt Nam đi vào thành phố. Cũng năm đó, cuộc nổi mùa Xuân ở Tiệp Khắc xảy ra. Cuba thời đó là một điểm nóng khác trên thế giới, tìm cách xuất cảng cách mạng ra khắp nơi. Khuôn mặt nổi tiếng đương thời bên cạnh Fidel Castro là Che Guevara lúc đó có mặt ở Bolivia trong mưu toan lật đổ chính quyền biến nơi này thành một Cuba thứ hai ở châu Mỹ La tinh.

 

Nhưng, thập niên qua đi không có đổi thay nào quan trọng về tương quan lực lượng giữa hai khối đối đầu. Phong trào đấu tranh ở Pháp xẹp xuống. Chiến tranh Việt Nam còn tiếp tục thêm vài năm nữa. Mùa Xuân Tiệp Khắc bị Hồng quân Liên Sô trấn dẹp. Và Che Guevara bị mang ra xử bắn (tháng Mười, 1967) ở Bolivia.

 

Những đổi thay lớn làm đổi thay toàn bộ cục diện thế giới chỉ đến khoảng 3 thập niên sau đó bằng sự kết thúc của Chiến tranh lạnh. Trong thế giới dễ dàng lãng quên này, mọi người đều có lý do để quan tâm đến những gì gần gũi hơn của thế kỷ này, thay vì phải lục lọi trí nhớ cho những gì xảy ra của thế kỷ trước. Phong trào phản chiến, chiến tranh Việt Nam, mùa Xuân Prague, Paris năm 1968..., tất cả đều qua đi, và hơn thế nữa, không trở lại.

 

Ngoại trừ tấm hình chân dung của Che Guevara.

 

Tại sao lại chỉ là chân dung của Che mà không là chân dung của Lenin, Stalin, Mao, Trotsky hay các lãnh tụ cộng sản khác?

 

Và có phải chỉ cần nói hình chân dung của Che, không cần phải mô tả, nói thêm, mọi người đều biết đó là hình nào?

 

Tháng Mười năm nay là một dịp để cho cái chân dung bất hủ đó sống lại, một lần nữa. 2007 là dịp kỷ niệm 40 năm ngày chết của Che.

 

Theo Alvaro Vargas Llosa, tác giả của The Che Guevara Myth, con của nhà văn Péru nổi tiếng Mario Vargas Llosa, Che sống lại từ năm 1997, 30 năm sau ngày ông mất, là năm có tổng cộng 5 quyển tiểu sử của ông xuất hiện ngoài tiệm sách và cũng là năm hài cốt ông được tìm thấy ở gần sân bay Bolivias Vallegrande nhờ một vị tướng hồi hưu của Bolivia cho biết địa điểm chôn. Hài cốt đó được mang về Cuba và cải táng trong lăng (còn ở đâu hơn?) để từ đó hằng năm chứng kiến mọi lễ kỷ niệm long trọng nhất cho một thế giới cộng sản không còn nữa.

Buổi lễ đó ở Cuba năm nay, lần thứ 40, có sự hiện diện của Aleida Guevara March, 46 tuổi, con gái của Che, ngồi ở hàng ghế đầu. Raúl Castro, trong vai trò nguyên thủ quốc gia tạm kể từ tháng Tám năm 2006, trong khi Fidel Castro còn dưỡng bệnh, cũng có mặt. Ảnh chân dung của Che Guevara đặc biệt hiện diện khắp nơi ở đấy là chuyện đương nhiên bình thường, từ những poster lớn cho đến những chiếc áo T-shirt, gạt tàn thuốc, dây khóa, bưu thiếp, tranh, hoặc xâm ngay trên da thịt... nghĩa là ở mọi thứ con người có thể tưởng tượng ra và mọi nơi có thể vừa vặn cho chân dung đó. Nhưng năm nay, chân dung đó lần đầu tiên đi vào bikini. Đó là điều duy nhất làm phiền lòng cô Aleida Guevara March vì tính chất thiếu tôn kính của việc làm kém suy nghĩ này. Gia đình Che cho biết đã liên lạc với luật sư ở New York để thưa các nhà sản xuất nhưng không phải để đòi thiệt hại mà yêu cầu họ ngưng lại việc “sử dụng không đúng chỗ hình ảnh của Che.” Từ biểu tượng của cách mạng biến thành món hàng bán chạy trên thị trường, đó là cái giá phải trả.

 

Cũng trong dịp này, con cái của Che còn được mời đến Đại học Tehran ở Iran vừa làm lễ tưởng niệm 40 năm vừa ăn mừng cho tình liên đới đang phát triển giữa “phe tả và Hồi giáo cách mạng.” Một phần chi phí của hội nghị này được tổng thống Venezuela, Hugo Chavez, đài thọ. Giữa hội nghị, một trong số diễn giả, Hajj Saeed Qassemi, điều hợp viên của tổ chức Association of Volunteers for Suicide-Martyrdom, lên tiếng như một khám phá mới về Che Guevara: ông là “một người thật sự sùng đạo tin tưởng vào Thượng Đế, thù ghét chủ nghĩa cộng sản và Liên sô.” Huyền thoại về Che đi vào một ngõ khác. Aleida Guevara March không chịu như vậy. Tuy không chắc có nghe lầm hay không qua lời thông dịch, cô lớn tiếng phản đối, “Cha tôi chưa bao giờ nhắc đến Thượng Đế.” Trong sự náo động của hội nghị, cô và em trai đã được hộ tống trở về khách sạn. Theo ghi nhận của nhà văn Iran Amir Taheri, cho đến cuối ngày, hai người con của Che trở thành người chưa bao giờ có mặt ở hội nghị, “Giới truyền thông dưới quyền điều khiển của nhà nước bỗng dưng quên ngang sự hiện hữu của họ.”

 

Sau khi con của Che đi rồi, Qassemi tiếp tục với khám phá mới hơn. Fidel Castro, “chỉ đạo tối cao” của Che, cũng là người của Thượng Đế. “Liên sô nay không còn nữa. Quyền lãnh đạo những người cùng khổ nay về tay cộng hòa Hồi giáo chúng ta. Những ai muốn tiêu diệt Mỹ cần phải hiểu thực tế và đừng trông cậy vào hiểu biết qua chữ nghĩa.”

 

Hai câu chuyện nhân cái chết 40 năm trước của Che Guevara có cùng một diện mạo: con người thật được thay thế bằng con người không thật, vượt khỏi tầm tay của bằng chứng, ở ngoài mọi lý lẽ tự nhiên, và đến nơi ý thức nhường chỗ cho vô thức. Một cách nào đó, hiển nhiên, Che Guevara không sống lại mà là một con người khác qua hình ảnh của Che.

 

Bài viết của Alvaro Vargas Llosa trên tờ The New Republic được đặt tên “The Killing Machine: Che Guevara, from Communist Firebrand to Capitalist Brand.” Người viết gọi Che là “cái máy giết người” với lý do chính đáng. Ông không thêm bớt, hay cường điệu của một người tuyên truyền hay ở phía hữu để tấn công phía tả. Ông chỉ trích dẫn điều Che đã nói bằng kinh nghiệm bản thân vào tháng Tư, năm 1967, trong Message to the Tricontinental: lòng thù hận như là một yếu tố của đấu tranh; lòng thù hận không khuất phục đối với kẻ thù thúc đẩy con người vượt qua những giới hạn tự nhiên của hắn, biến hắn trở thành một cái máy giết người hữu hiệu, tàn bạo, có chọn lọc và không gớm tay. Trong một bức thư gửi cho vợ, lúc Che vẫn còn kháng chiến chống chính quyền Cuba Batista, sau này được in lại trong cuốn Ernesto: A Memoir of Che Guevara in Sierra Maestra, có câu: Hiện ở đây trong rừng Cuba, vẫn còn sống và khát máu.

 

Sau khi lật đổ được Batista, Fidel Castro giao cho Che Guevara trọng trách cai quản ngục Cabaña. Trong nhiều chứng nhân của thời này có linh mục Javier Arzuaga, người mang niềm an ủi tinh thần đến với người mang án tử hình trước pháp trường, cho biết ông “số người bị tử hình có thể nhiều hơn, nhưng tôi chứng kiến có tất cả 55 vụ.” Ông cho biết trong nhiều trường hợp ông yêu cầu Che và cả Castro cho ân xá nhưng đều bị từ chối. Cuối cùng ông được lệnh phải rời bỏ giáo xứ Casa Blanca, nơi có ngục Cabaña, vào tháng Năm, 1959. Ngày ông lên đường đi Mexico, Che nói với ông: “Cả hai chúng ta đều cố gắng thuyết phục lẫn nhau và thất bại.” Và câu cuối cùng của Che: “Khi tháo bỏ mặt nạ, chúng ta sẽ là kẻ thù.”

 

Nhiều con số khác được đưa ra, không giống nhau, từ 200 cho đến 2000. Con số lớn sau cùng là của Félix Rodríguez, người có tiếp xúc với Che sau khi Che bị bắt ở Bolivia.

 

Che Guevara sau đó được giao phó nhiệm vụ nắm giữ Ngân hàng Quốc gia. Theo Ernesto Betancourt, phụ tá của Che, ông chẳng biết tí gì về những nguyên tắc sơ đẳng về kinh tế. Trong hội nghị ở Uruguay, Che không ngần ngại tiên đoán mức phán triển kinh tế của Cuba hằng năm là 10% và như thế đến năm 1980 thì lợi tức đầu người ở Cuba sẽ vượt qua mặt cả Hoa Kỳ ngày nay. Thực tế, vào năm 1997, ba mươi năm sau ngày Che mất, người Cuba vẫn còn sống theo chế độ khẩu phần: 5 cân gạo, một cân đậu mỗi tháng; 4 ounces thịt hai lần mỗi năm; 4 ounces bột đậu nành mỗi tuần; và 4 cái trứng mỗi tháng.

 

Cuộc cải cách ruộng đất trong thời Che nắm quyền hành kinh tế đã tịch thu ruộng đất của địa chủ nhưng không giao lại cho nông dân nghèo mà cho giới thư lại. Đến năm 1963, khi mọi hy vọng kỹ nghệ hóa không còn nữa, Cuba phải chấp nhận vai trò cung cấp sản phẩm nông nghiệp (mía, đường) cho khối cộng sản để trao đổi lấy xăng dầu cho nhu cầu trong nước và bán phần thặng dư cho các nước khác.

 

Che Guevara còn lại gì? Một thiên tài về chiến tranh du kích chăng? Che tìm cách xuất cảng cách mạng qua Congo là một thất bại hoàn toàn. Che đứng về phía hai lực lượng nổi dậy của Pierre Mulele ở miền Tây và Laurent Kabila ở miền Đông. Nhà văn V. S. Naipaul mô tả Mulele là người “thanh toán bất cứ ai biết đọc và đeo cà vạt.” Mulele bị đánh bại, Che quay sang giúp Kabila, một nhân vật nổi tiếng lười biếng và tham nhũng và sau này vào thập niên 1990 thế giới mới khám phá ra hắn cũng là một cái máy giết người khác. Che đã bí mật chuồn khỏi Congo sau mọi nỗ lực không thành công.

 

Bolivia là nỗ lực sau cùng của Che Guevara. Ông phán đoán tình hình không đúng và chỉ khám phá ra điều quá trễ khi ông ghi lại điều này trong nhật ký: quần chúng nông dân chẳng ủng hộ chúng tôi gì cả. Lãnh tụ cộng sản của nước này là Mario Monje sau khi ra tranh cử thất bại đã không dám tham gia vào phong trào kháng chiến. Một mình với một lực lượng nhỏ, không được tiếp tế lương thực, đạn dược, bị thường xuyên truy đuổi và bụng đói, Che bị bắt sau khi cuộc tiếp xúc với Régis Debray, một tên tuổi tả phái nổi tiếng của Pháp lúc bấy giờ.

 

Che Guevara còn lại gì? Hài cốt ông gửi lại trong lăng tẩm ở Cuba? Mười năm qua, bộ máy tuyên truyền ở nước này không ngừng tuyên bố đó là hài cốt thực của Che. Nhà báo Pháp Bertrand de la Grange cũng đã từng thu thập tài liệu cho biết hài cốt đó không phải của Che. Bài viết đó gần đây được in trên tờ El Pais của Tây Ban Nha. Phái đoàn khai quật của Cuba cho biết đã tìm được hài cốt của Che trong cùng một mộ huyệt của với sáu du kích quân khác. Trong khi đó theo tướng hồi hưu Mario Vargas thì Che được chôn riêng. Điều này được bà quả phụ của trung tá Andres Selich, người chính tay chôn Che vào năm 1967, xác nhận sự kiện này.

 

Cuba cho biết họ tìm thấy hài cốt của Che với cả áo khoác và thắt lưng. Nhưng, theo bác sĩ Moises Abraham, người thực hiện việc khám nghiệm tử thi Che năm 1967, cho biết Che được chôn trần truồng. Ông là người cởi bỏ cái áo khoác ngoài đó và còn giữ cho tới nay. Ông hiện sống ở Mexico và Cuba có gửi người đến liên lạc với ông đòi mua lại chiếc áo khoác này.

 

Sau cùng, theo ba bác sĩ Âu châu, gồm hai người Tây Ban Nha và một người Pháp, sau khi so sánh hai bản giảo nghiệm của năm 1967 và 1997, cho biết hai văn bản này không giống nhau và không phải cùng một người. Ngoài sự khác biệt giữa những chỗ xương bị gãy, bản giảo nghiệm của năm 1997 không đề cập đến việc bàn tay của Che bị cắt rời để xem xét lại dấu chỉ tay thật với tài liệu của cảnh sát ở Argentina.

 

Vậy thì Che Guevara còn lại là gì? Một tấm hình chân dung.

 

Hình được chụp vào ngày 5, tháng Ba, 1960 nhân buổi lễ an táng nạn nhân của vụ nổ trên tàu La Coubre của Pháp đậu ở cảng Havana làm 81 người thiệt mạng. Nhà cầm quyền Cuba lúc đó nghi ngờ là CIA của Hoa Kỳ đã chủ trương vụ nổ bom này. Lễ an táng dĩ nhiên là dịp để biểu tình chống Mỹ. Jean-Paul Sartre và Simone de Beauvoir có mặt ở đó. Sartre là người sau này ngợi khen Che là “một con người toàn diện nhất trong thời đại chúng ta.” Người chụp tấm hình đó, trong dịp này, là nhiếp ảnh gia Cuba Alberto Diaz Gutierrez, thường được gọi tắt là Korda. Korda khởi nghiệp là nhiếp ảnh gia thời trang, thời đó, ông làm việc cho Fidel Castro. Che tham dự lễ an táng nhưng không phát biểu. Korda dùng máy Leica chụp liền hai tấm trước khi Che biến dạng. Hình không được mang ra dùng nhưng Korda vẫn rửa ra và giữ tại phòng ảnh của ông ở Havana. Năm 1967, ông gửi hai tấm hình này cho Giangiacomo Feltrinelli ở Ý vì ông này dự định xuất bản quyển hồi ký ở Bolivia của Che. Sáu tháng sau, Che bị giết. Cả Feltrinelli và chính quyền Cuba đều tung ra cùng lúc hai cái poster đầu tiên hình ảnh của Che. Tấm hình của Korda chụp đã đi vào lịch sử như thế.

 

Nhưng, đó có phải là chân dung đích thực của Che Guevara? Nghĩa là hình không bị sửa đổi theo kỹ thuật nhiếp ảnh trong phòng tối lúc bấy giờ. Năm 1968, nhiếp ảnh gia Don Honeyman thử dùng kỹ thuật cho thêm ánh sáng (solarisation) vào bức hình gốc của Korda theo cách ứng dụng khá ăn khách dành cho ảnh thời trang bấy giờ. Sau vài ngày thử nghiệm thất bại, ông chợt nhận ra có sự khác biệt của bức hình gốc in trên báo với bản in từ nhà xuất bản ở Ý. Người Ý đã làm cho Che ốm hơn và mặt Che dài ra chút ít vào khoảng 1/6. Và như thế, hình ảnh không quá mập đó của Che dường như thể hiện đúng hơn chân dung của một nhà cách mạng trong trí tưởng tượng (lãng mạn) của con người. Đó là hình ảnh Che thấy bây giờ ở khắp nơi.

 

Như thế, từ con người thật, Che Guevara đã không còn là Che trong huyền thoại, như một biểu tượng của Che, khác với Che. Từ con người thật bằng da, bằng thịt, Che chỉ còn được thấy qua hình ảnh của Che, một biểu tượng khác nữa của Che. Và từ chân dung đích thực trong ảnh của Korda chụp năm 1960, Che trên ảnh poster (như mọi phương tiện khác để đi vào thị trường) sau này cũng không còn là biểu tượng đích thực, trực tiếp của Che, hay nói đúng hơn là một biểu tượng của biểu tượng.

 

Chúng ta có bao giờ tiếp xúc trực tiếp với hiện thực? Một số triết gia tin rằng chúng ta chỉ tiếp xúc qua biểu tượng của thế giới hiện thực đó mà thôi. Hay, theo cách nói của Jean-François Lyotard, nhân (human) đã trở thành phi nhân (inhuman).

 

Che Guevara ngày nay không còn hiện hữu ngoài bảo sao nhiều lần, lem luốc của Che Guevara của nhiều thập niên trước, của một thế kỷ đã khép lại, vĩnh viễn.