vài ý kiến sơ khởi

 

Trí Thức VN là vấn đề chưa bao giờ được thảo luận đến nơi đến chốn. Bài của Phạm Thị Hoài (PTH) xứng đáng là phát súng khởi đầu. Tôi chỉ sợ rằng nhiều người đọc chưa tự chuẩn bị cho mình đầy đủ để đọc bài viết này. Có thể tôi cũng ở trong số những người như thế, trong vấn đề Trí Thức VN. Tuy nhiên nếu chúng ta cứ cầu toàn thì bao giờ mới góp ý được với nhau?

Bài của Lê Quốc Đạt (LQĐ) có tính cách gợi mở và outline, vì vậy nó có một giá trị hoàn toàn khác. Theo tôi đây là những suy nghĩ rất sâu xa của một trí thức có cách tiếp cận khác với tác giả PTH. Nhưng vì vậy mà nó đẩy vấn đề đi qua một hướng hơikhác, có thể là hoàn toàn cần thiết, nhưng xem ra không trả lời trực tiếp được những vấn đề nêu ra trong bài PTH, và làm khác đi vẻ đẹp của bài viết ấy.

 

1- Trí thức/ Định nghĩa/ Các thuộc tính:

 

Người trí thức (intellectual) là người thường xuyên tham gia các hoạt động trí tuệ (intelligence) có tính xã hội. Họ và các hoạt động của họ tạo ra một lưc lương xã hội gọi là giới trí thức( intelligensia). Ở VN có những người TT đơn lẻ, nhưng chưa có giới trí thức. Người trí thức như vây có các thuộc tính sau đây:

-  thường tham gia các lao động trí tuệ và tinh thần

-  tự chọn cho mình trách nhiệm xã hội

-  có kiến thức trong một lĩnh vực cụ thể

-  có học thức (1 nhà trường/ hoặc 2 nhà trường và tự học hỏi/hoặc 3 tự học là chính. Tôi rất sợ những người sau cùng này)

-  có thể có hay không có bằng cấp

-  thường tham gia ít nhiều trong các hoạt động sáng tạo, nhưng không bắt buộc

-  thường có tính độc lập trong suy nghĩ và hoạt động tinh thần

-  được kỳ vọng bởi xã hội, như là tiếng nói của trí tuệ và lương tâm của cộng đồng hay/và dân tộc mình.

-  trí thức và văn nghệ sĩ : trí thức không đồng nhất với văn nghệ sĩ, mặc dù thường khi VNS là trí thức /hoặc tự cho mình là TT/ hoặc được người đời gọi lầm là TT. Cũng vậy với những người có bằng cấp/ có bằng cấp không nhất thiết là trí thức

-  Tôi đồng ý với PTH là không thể nào có một định nghĩa hoàn hảo cho các khái niệm nhân văn.

Vả chăng, mỗi định nghĩa đều bao hàm một triết lý được dùng như một trường (field) để tiếp cận. Các quan điểm khác nhau sẽ nảy sinh những định nghĩa khác nhau. Tôi tự hỏi việc phân chia ra các câu hỏi chung và riêng như LQĐ đề nghị có nặng tính hình thức không? Vì bản thân tôi, khi suy luận về TTVN, không thấy phát sinh nhu cầu này.

 

2- Trí thức và trách nhiệm:

 

Trí thức là một khái niệm xã hội. Là trí thức, nghĩa là mặc nhiên có trách nhiệm xã hội, về tinh thần. Cũng như nghề thầy thuốc hay nghề thợ mộc. Thầy thuốc thì chữa bệnh, thợ mộc thì đóng bàn ghế. Dĩ nhiên, trong một hoàn cảnh cụ thể nào đó, cả về pháp luật lẫn đạo lý, người thầy thuốc có quyền từ chối chữa bệnh, và ngườI thợ mộc có quyền đình công.

Cũng vậy, khái niệm trí thức gắn chặt với khái niệm trách nhiệm xã hội (đây là thuộc tính căn bản thứ hai của TT). Và cũng tương tự như vậy, người TT trong một hoàn cảnh nào đó có thể từ chối một trách nhiệm cụ thể nào đó của mình (xưa nay xuất xử thường hai lối). Tuy nhiên điều này thường chỉ xảy ra trong một giai đoạn. Ngoài ra, ngay khi người TT từ chối (tham gia hoạt đông, viết bài, thuyết giảng, chính quyền), cũng có thể là cách họ bày tỏ thái độ củamình.

 

3- Về tư cách phò chính thống:

 

PTH nói như vậy thì không sai, nhưng nó làm chệch hướng suy nghĩ. Cũng như gọi ăn cắp là tham ô, không sai nhưng làm nhẹ tội người có tội. Ở trong nước hiện nay có cái lệ là một ông giám đốc tham nhũng, thì khi bị truy tố ra tòa, họ gọi ông ta là nguyên giám đốc, vì ông ta đã bị cách chức hành chánh trước khi ra tòa. Đây là trò láu cá về chữ nghĩa. Theo tôi nghĩ, trí thức nước ta phù thịnh thì đúng hơn.

 

Phò chính thống là một khái niệm triết lý, phù thịnh thì không. Phù thịnh là vì sợ hãi và hám lợi. Phò chính thống là vì bảo thủ.

 

4.Về Phạm Quỳnh và Nguyễn Tuân như những case studies:

 

Nhân nói về trí thức và chính thống, PTH, LQĐ nhắc đến Phạm Quỳnh. Tôi nghĩ PTH công bằng hơn. Câu chuyện mật thám Pháp Marty (giả sử đúng), không làm thay đổi gì cái nhìn của tôi xưa nay đối vớitư cách trí thức của PQ (có hay, có dở) như từ trước đến nay. Một nhà nghiên cứu Miền Nam gần đây cố sức thuyết phục người khác rằng một nhà văn nổi tiếng trước đây ở Sài gòn nhận tiền CIA để làm báo. Dù đúng hay sai, những người đứng đắn chẳng hơi đâu mà bận tâm đến chuyện này, vào lúc này. Cũng như thể bây giờ có ai bảo với chúng ta rằngHà Sĩ Phu chỉ là con bài của chính quyền, vì ông ấycó nhận tiền trợ cấp của Hội nhà văn chẳng hạn, thì theo thiển nghĩ, chúng ta chẳng cần tin hay chẳng tin, vìnhư vậy là mắc bẫy bọn phương sĩ.

 

 

nguyễn đức tùng

Canada, 27/5 & 3/ 6/ 01

 

 

*Chúng tôi biên soạn lại để phù hợp với bài đăng trên báo (HL)