trao đổi văn chương

 

Viết văn có hẳn là giải bài toán tối ưu?

Đã lâu nay, những câu hỏi: Văn chương Việt nam có kém cỏi không? Kém như thế nào? Lấy cái gì để so sánh sự hơn kém? Tất cả còn là một vấn đề có nhiều ý kiến khác nhau. Và thật ra, văn học hay các bộ môn khoa học xã hội khác, sự phát triển của nó phụ thuộc nhiều yếu tố. Có những yếu tố tưởng như duy tâm, không tuân theo quy luật tịnh tiến đều mà có những chu kỳ nhất định của phát triển và bùng nổ (1). Không thể sốt ruột, một sớm một chiều, đòi hỏi một dân tộc, một cộng đồng có bước thăng tiến như đường thẳng toán học. Trộm nghĩ, Nga cũng vậy, Mỹ cũng thế và Việt Nam thì tất nhiên rồi.

 

Tác giả Ngô Tự Lập, trong bài Lời Động Viên Của E.A. Poe (2) cho rằng, sự kém cỏi của văn chương Việt Nam "chủ yếu xuất phát từ những sai lầm cho rằng văn chương là tiếng nói của tình cảm, rằng viết văn chính là cách giải tỏa bức xúc" là một cái nhìn chưa rõ ràng nên bất cập, thiếu tổng quát.

 

Trước hết ở nước ta, dòng chảy văn chương chưa hẳn là đa dạng, nhưng về hình thức và nội dung của nhiều tác phẩm đã công bố thì thấy rằng, không phải đa số các nhà văn viết chỉ do nhu cầu tình cảm. Dù là tình cảm thì dứt khoát không thiếu dấu ấn trong các tác phẩm văn chương. Đặc biệt là giới trẻ hôm nay, xu hướng tách rời những vấn đề bức xúc nhạy cảm của xã hội trong văn chương chiếm số đông. Cho nên có thể nói, những tác phẩm văn chương đương đại, có những tác phẩm sáng tác ra bị liệt vào kém cỏi, còn từ những góc chiếu khác, (Không nên dùng từ Chủ yếu gán ghép vào một việc không phải là chung của văn chương.) Và có thể xuất phát từ duy tri thức, ý chí , kỹ thuật mà thiếu hẳn linh hồn cuộc sống. Điều này có thể chứng minh ở ý kiến sơ kết một năm cuộc thi truyện ngắn của nhà văn Khuất Quang Thụy trong bài viết của Kỳ Phong(2), đại ý những người viết trẻ chưa có tác phẩm xuất sắc viết về người lính, thiếu vốn sống của người lính và nặng về tìm tòi kỹ thuật.

 

Viết văn là công việc hết sức cá nhân. Nó có thể xuất thân từ những bức xúc tình cảm dồn nén mà bỗng dưng một người cầm bút và trở thành nhà văn. Nhưng có thể nó từ một là sự tự nhiên như thượng đế sinh ra muôn loài, có người thích nghề nông, cầm cầy; người thích nghề viết, cầm bút.

 

Chuyện sáng tác văn chương hay nghệ thuật nói chung đương nhiên là sản phẩm mang tính trí tuệ. Nhưng Trí Tuệ ở đây không biết NTL hiểu theo nội dung nào mà đưa ra giả thiết giải toán tối ưu thì e rằng đã vô tình đẩy nội dung "trí tuệ" vốn rộng lớn nghiêng về nội dung hạn hẹp của từ tri thức.

 

Một người nông dân bình thường tất nhiên bình thường có tình cảm như một người nghệ sỹ: lòng yêu và ghét trước một hiện tượng thiên nhiên hay xã hội. Nhưng cái khác nhau giữa hai con người là sự rung cảm, cung bậc rung cảm. Trước một hiện tượng cung bậc rung cảm giữa hai con người đã có sự khác nhau rồi. Giữa người nông dân và người nghệ sỹ tính khác biệt lại càng rõ nét, vì vậy một con người đa cảm, ta cũng hay nói: anh ấy (chị ấy) có tâm hồn nghệ sỹ. Điều nữa là, người nghệ sỹ biết cách biểu thị tình cảm bằng ngôn ngữ nghệ thuật hơn người nông dân là cái lẽ đương nhiên vì tính chuyên của họ khác nhau mức độ với công việc cụ thể. Tính thường trực xúc cảm của người nghệ sỹ cũng nổi trội hơn người nông dân là cái chắc. Nhưng không phải vì thế mà cho rằng tri thức là chìa khóa vạn năng mở vào cánh cửa nghệ thuật nói chung và viết văn nói riêng. Nếu như vậy, thì tất cả những người ở các trường tổng hợp văn viết văn hay hơn những người không được học văn. Nhưng thực tế thì số nhà văn nổi tiếng nhất, có phong cách đậm đà nhất hầu như không học trường đại học văn.

 

Đề cao chìa khóa Trí Tuệ (theo cách hiểu nào đó của NTL ), anh viết: "Viết văn thực chất là giải bài toán tối ưu (3). "Đấy là một cách hiểu máy móc và thiếu tính tổng quát khi nhìn vào một nghề nghiệp. (Và thực chất không thể phân định rạch ròi các ảnh hưởng của từng yếu tố vào một công việc sáng tạo trong tư duy trừu tượng như viết văn được, cho là bỏ đi tính ngẫu nhiên có thể có, nhất là vai trò của vô thức tuy hạn hữu nhưng ở vài trường hợp, vài nhà văn lại mang lại những kết quả bất ngờ lớn lao không lường được)

 

Lấy ví dụ, nhà thơ Trần Đăng Khoa viết thơ từ lúc bé tí. Chắc chắn về mặt trí tuệ, hiểu theo cách Ngô Tự Lập, Trần Đăng Khoa khi ấy không có tư duy logich máy móc lập trình bằng một giáo viên toán trung học. Nhưng một ngàn giáo viên trung học dạy toán, có tư duy lập trình, ngàn năm không đẻ ra câu thơ:

 

-Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng.

 

Trần Đăng Khoa sau khi nổi tiếng đi học Nga, được vào trường nổi tiếng nhất khối XHCN đào tạo. Trở về nước, anh đi xuống đơn vị chiến đấu và thực tế sống của người lính tràn trề. Bấy nay anh vẫn làm thơ và thơ anh vẫn hay, nhưng trong tất cả các bài thơ của anh khi đã qua trường, có bài thơ nào với những câu thơ xuất thần như khi thiếu thời? Tôi chắc chắn rằng, TĐK hôm nay, lý thuyết lập trình và vốn sống đầy mình chứ không phải là cậu Khoa ngây thơ, nhìn thế giới quanh cậu cái gì cũng là những con vật ngộ nghĩnh, đáng yêu nữa. Có phải chăng, ở đây chính tính chất trí tuệ sơ cứng, tính lập trình chưa phải quyết định tính sáng tạo cái mới, cái hay của người cầm bút. Điều gì đã giết dần bản năng nghệ sỹ thơ mộng của thần đồng?

 

Nói về nghề viết, quá trình sáng tác một tác phẩm văn xuôi (thơ cũng vậy thôi), thực chất là cấu tạo một văn bản. Xuất phát từ một ý tưởng nào đó, hoặc từ một bức xúc nào đó, nhà văn có thể hoạch định cho mình một phương án tối ưu và đi tìm cách giải bài toán ấy. Nhưng sự thật là, khi cầm lấy bút, do nhiều yếu tố tác động, nhà văn có khi không chủ quan chi phối được ngòi bút của mình. Có điều gì đấy như vô thức, mà thực chất là tiếng nói của tâm hồn kết cấu và hình thành từ nhiều yếu tố đã lái tác phẩm theo những cảm hứng đặc biệt mà có khi không ý thức chủ quan được. Điều này, người ta thường nói là nhập thần. Với thơ thiên hạ hay có câu Làm thơ và Thơ Làm.

 

Một văn bản văn chương khác văn bản toán học ở chỗ nữa là tính người và bản sắc cá nhân của con người. Chính vì thế, khi giải một công trình toán học, người Itali cũng như người Amerika , người Việt cũng như người India , quá trình giải mã không (dấu vết) mang tính người. Văn bản toán học nói chung vô cảm, cho dù tác giả của nó có xuất phát điểm từ một tình cảm vô cùng lớn lao nào đó. Nhưng một văn bản văn chương, ít nhiều bao giờ cũng phản ảnh tính người. Hơn thế nó còn có thể cho biết anh là ai? sống ở đâu, sắc tộc màu da gì? Những điều ấy không phụ thuộc vào tư duy máy móc, lý tính.

 

Công việc viết văn tất nhiên có sự chi phối rất ngặt nghèo của trí tuệ. Đó là tính chất nghề nghiệp khi thao tác biểu đạt. Nhưng cái hồn văn chương, bản ngã, phong cách nhà văn được cấu thành không chỉ là kết quả như tư duy toán học. Tư duy trìu tượng có lối đi riêng của nó và không có thể lập trình giải mã một hay N nghiệm. Nó là kết quả của nhiều tập hợp mà trong đó sự đan trộn giữa trạng thái tình cảm, tâm hồn của nhà văn được kết hợp nhuần nhuyễn với phương pháp biểu đạt. Dù là ngôn ngữ chữ viết hay ngôn ngữ thanh âm, hoặc hình khối, màu sắc.

 

Nhà phê bình văn học Đặng Tiến tại Pháp, gần đây, khi nói về hai thi sỹ Nguyễn Bính và Bùi Giáng có dẫn ra nhiều câu thơ rất độc đáo của hai thi sỹ này và cho rằng đó là những câu thơ lơ ngơ, vô thức. Ông trích những câu thơ hay của hai người nhưng bảo chưa tuyệt phẩm, vì có người khác viết cũng hay như thế. Cũng theo ông, "thiên tài (nghệ thuật) không phải là không bắt chước ai mà là không ai bắt chước được."(4) Điều ấy cũng giống như khi Nguyễn Duy đến Đức, biểu diễn nghệ thuật đánh tiết canh vịt với bạn bè và các fan của mình, nửa đùa nửa thực bảo: "Nghề này thì dạy và học được, nhưng tớ có cái nghề có dạy cũng không học được." Vậy, con đường vào rừng đi săn của Ngô Tự Lập không thể là con đường cứ có trí tuệ là có thể khá hơn, săn thú to và nhiều hơn. Vào rừng, trí tuệ chỉ giúp cho người thợ săn kỹ thuật tiếp cận thú, kỹ thuật bắn thú, kỹ thuật luồn rừng đến nhanh một điểm, còn gặp thú hay không, thú to hay nhỏ đâu phụ thuộc vào trí tuệ của anh thợ săn Ngô Tự Lập?

Đề cao trí tuệ, Ngô Tự Lập nên đặt hãng Microsoft trang bị cho hội nhà văn ở ta mỗi một nhà văn một máy lập trình, chắc nền văn chương Việt nam đỡ di những sáng tác yếu kém(!)

 

Để kết thúc bài viết này, tôi không có ý nghi ngờ câu đã dẫn từ E.A. Poe của NTL . E.A. Poe nói câu ấy trong dãy văn bản như thế nào? Hoặc là trở lại điều tôi suy nghĩ bấy nay, kể cả Lập và Tôi lẫn ông E.A. Poe: "Trong vòm trời này chỉ có hai người đúng tuyệt đối 100% mà thôi. Đó là thượng đế và người điên."

 

Nguyễn văn Thọ

Nước Đức, xuân 2002

 

Chú thích

1. Sự nóng vội của một vài người trước các bước đi của xã hội, không chỉ riêng văn chương, tôi cho rằng, nguyên nhân là chưa ý thức một cách đầy đủ khái niệm ngắn về thời gian giữa kiếp sống của cá nhân với kiếp đời một giai đoạn văn chương và vũ trụ. Điều này tương tự như chưa nhận thức được tiếng vỗ của một bàn tay mà thôi.

 

2. Tia Sáng - Hà Nội. Số xuân năm 2002. Ngô Tự Lập : Lời Động Viên Của E.A.Poe

 

3. Văn Nghệ Trẻ- Sự Tìm Tòi Của Những Người Trẻ Chưa Tới- Số 51/2002- Kỳ Phong thực hiện

 

4. Từ câu lập thuyết này, tôi nghi ngờ sự chuyển dịch do Ngô Tự Lập với câu dẫn của E A Poe . Chữ "Trí Tuệ" của E A Poe ở đây có thể không thể hiểu như tri thức của N T Lập để lập thuyết Giải Toán Tối ưu này chăng. Hay là chữ Trí Tuệ ở đây, bao hàm ý nghĩa như Huệ Năng - Nó rộng lớn hơn nhiều trong nghĩa giải toán mang nội dung hạn hẹp của tri thức?

 

5. Đời Và Nhạc Trịnh Công Sơn- Đặng Tiến - Porum Paris số 107/2001.