ngc dng, bnh thn  ni 

nguyn xun ngha

Min ng ti ang , ngy xa c ng Vng gi, c Phm Dng Hin, v c Ngc Dng. C ba u ra i ht ri. Ngc Dng l ngi cui cng. Qua Phm Dng Hin, ti gp ng Vng  nh Ngc Dng. Mt gi mt tr, chng ti ni chuyn v Vit Nam vi ci nhn ca hai th h cch bit: ng Vng nhn v Vit Nam t nhng nm 50, vi trn y kinh nghim  Tam,  T ca ng trong thi chin; ti nhn v Vit Nam t nm 1975 tr v sau, vi kinh nghim ca thi "xy dng x hi ch ngha". Ngc Dng nhn chng ti ni truyn xa v nay m chng ni g. Anh rt ru ung chm ri, t tn, khng kiu cch, v tm tm ngm chng ti, mt gi mt tr, n o ni chuyn v mt th gii khc. Sau ny, ng Vng v anh ch Ngc Dng l thng gia. Ti khng c gp li ng Vng, ng mt khi ti  min Ty, ang i lm vic i .

Vic i  , Ngc Dng c chng kin, v phi ni l... c lin can. Ti gp ng Hong C Minh ln u,  ni y,  min ng. Nm , nhn t chc i hi Chnh ngha, ti c nh Ngc Dng v dm mt tm bch chng c ng. V tr thnh nn nhn u tin ca hin tng m sau ny (v trc , c khi l mi mi) ti ci ci gi l "xung t gia chnh tr v ngh thut, ci g ch o ci g". Ngc Dng v tm bch chng cng hin nh anh: mt cnh ng xanh bt ngt mu qu hng, mt khong tri xanh lam hin ha v mt cnh chim b cu vi l c. Tm bch chng khng c bn tay gn guc ging cao mt nm m ph tri hay mt khu sng, kiu mc bn hin thc kh ph bin vo nhng nm 60-70. ng Minh t  khng hi lng vi tm bch chng thiu cht khch ng v qu hin lnh . Ti th cho l tm bch chng ny t mc tiu, n ni ln tinh thn hiu ha ca dn mnh. Cn Ngc Dng th khng bit rng  c mt cuc tranh lun xy ra... v tc phm ti mn php gi l "dn thn" ca anh.

Lc , ti qu anh qu  i hi anh lm bt c g tri ngc vi tm t ca anh.

Cui cng, ti tm ra gii php dung ha, l vit thm mt cu khch ng ln tm bch chng! Hnh nh l ng Minh, v nht l nhng chin hu khc ca ng, u c v hi lng vi li "b tc" ny. Ti th mng l c c s ng gp ca Ngc Dng, mt ngi ngh s hin ha v tiu biu cho tinh thn sng to phng dt ca ngh thut,  bn ngoi chnh tr m cng gp phn cho i cuc. Ngc Dng hon ton khng ni g v vic ny na, m ti cng khng bit l anh khng vui. Ngy i hi Chnh ngha, gia c ngn ngi ang si ni kh th u tranh, anh vi ti ngi thm lng trong m ng bn di, nh "qun chng" quan tm c lng, th thi. Phi n mi my nm sau, khi ti  gi t gic m i  v tr v i sng bnh thng, Ngc Dng mi nhc li chuyn c. V nh nhng cho ti hiu l anh khng vui vi vic ai  ghi thm mt khu hiu c ng trn tm bch chng nm xa!

Ti tr li, l ti cn thiu anh mt li xin li v vic . Ngc Dng ci xa, v bao dung: " nu l ca bn th thi!"... Nu l bn ca Ngc Dng, th mi vic u c th thi c.

Ngi ta thng ni ti mi giao tnh gia bng hu tht n cng nht nh nc l, chng lm mnh say m cn mi  ni . Ngc Dng c th l tiu biu ca tnh bn nh nhng, n cn v bn b nh vy. Ngi ung ru vi anh, mnh khng th say v ru c, v anh t tn ung chm ri, v say m k truyn v nhng ngi bn khc. Anh l ci gch ni gia chng ti. Ni v ti th ca Thanh Tm Tuyn, tt ung ru xoay ly ca Cung Tin, phong cch nghng ngang ti tuyt vng ca Mai Tho, v lm l nh than bng di lp tro ngui ca Duy Thanh... Ngc Dng l ngi m t hay nht, vi s tru mn v khm phc dnh cho tng ngi,  tng nt m anh bit r nht. Anh cng l ngi nh nh xoa du nhng bc bi nu c ca anh em chng ti vi nhau.

Khi Mai Tho sp mt, Ngc Dng  my ln t min ng bay qua Cali thm bn, v li tr qua tin bn ln cui, bnh thn, khng phn hn, khng n o. Sau khi Hin mt, v nhng ngi bn khc na theo nhau ra i, chng ti than vi nhau l ti mnh b mt ma qu nng. Ngc Dng hn ti ng mt gip, cng vi n, Thip, chng ti l bn con kh tui Thn. V nhng con kh "tr" chng ti hay ni vi nhau, c g khi ln tui cng c nh Ngc Dng. Khng ai ng l anh li b bo bnh v ra i nhanh nh vy. Ti khng c c phn ng bnh thn ca Ngc Dng khi anh thm Mai Tho bn ging bnh. Cm tay anh trong my ngy cui, ti c bung li on trch "Lo Tc Thin", v tic anh v cng. Ti luyn tic mi m 31 thng 12 nm ri, khi chng ti cho mng nm 2000  nh anh. Nh anh v ch L, chng ti c khng kh ngy Tt, bm hnh k nim lia chia bn cnh ng Nguyn T u tc bc ph, nhng tm hnh ca ba th h ti ngh l sau ny chng ti kh dm nhn li m khng ri nc mt.

Mi hi thng Nm, ti c nh anh v mu tm dust jacket cho cun Gng Km Lch S sp in ca ng Bi Dim. Anh cn c lm vic, gi ti c chc ln  bn v tng esquisses u tin ca anh. Th ri, anh bung tt c khi bit mnh b au. Trong nh v bng hu u nhc li, l anh bn khon mi v vic d rt nh cng b d dang...... Anh chu o v ch tnh cho ti lc cui.

Khi Ngc Dng i ri, ti mi  thc c s liu lnh ca mnh: hai ln nh anh dng ngh thut  t im cho mt ti liu thc ra anh khng thch, v lin h ti chnh tr. Trong khi , d  bao ln ti phng tranh anh va thit tr khi v hu v chun b v tht nhiu, ti chng mt ln ni chuyn v hi ha, v ti nay, chng c mt k nim no ca Ngc Dng  trong nh, v lun ngh rng Ngc Dng s cn mi  ni . Gi y, k nim ca anh  nm su trong k c, v ti t nh, mt mt ngi bn nh Ngc Dng th qu l mt mt mt ln. Mi nm trc, khi Phm nh Chng ra i, chng ti bit l mnh mt thm Sigon mt ln na. Ln ny, ti lt Ngc Dng, chng ti  thc c l mt thi ang qua i v chng ti chng cn g. Nguyn Xun Hong gi ti my ln: "cu Hong y, cu Ngha phi vit g cho Ngc Dng i ch!"... Ti bit l vit g cng chng ni cho ht ni phn hn ca mnh.

Ti khng cn a min ng ny na; m li sp qua mt ma ng na, khi khng cn ngi trm ngm ung ru bn Ngc Dng, hin ha m vng chi nh tri ni.

Nguyn Xun Ngha

(trch Vn, s 45)