ngc dng,
ting ht ca mt tri *

inh cng

L ra, cc anh Thi Tun v Duy Thanh ni nhng li ny trc linh cu anh v qu v  tin anh v vi ci vnh hng. Nhng cc anh  xa, ti ngi nh tui nhng cng v tranh, c gia nh cho ln ni v anh trong ci nghip ngh thut. L mt xc ng. Ni tip nhng bng hong, xc ng sut t thng qua. Khi c  bn anh nhng ngy cui cng, cng vi gia nh v nhng bn thn thit nht cu anh .

Ti  nm cht bn tay anh t khi cn hi m, t khi anh cn vit ra ch, n pht cui cng bn tay  lnh. Ti  im sng.  bn tay ln trn anh. Pht cui khi ch L bt khc. V ti khng cm c nc mt.

C gia nh ti u qi trng , thng yu anh ch nh nhng ngi anh, ngi ch rut tht cu mnh. Chng ti qua li vi nhau khng bng vn chng ngh thut, m qua ci tnh gia nh chn cht, bn lu .

Ti v cc bn v tranh cu ti l la sau anh.  n chi vi anh t nhng nm 60  Saigon. Nh l Nguyn Trung v ti thng n thm anh  cn nh c cy bng gn trc sn, trong con hm nh ng Trng Minh Ging. Lc anh ang chun b cho cuc trin lm mt mnh, vi 50 bc tranh sn du u tin  Saigon (khai mc ngy 1 thng Nm, 1961 ti phng Thng Tin  Thnh 165 ng T Do, Saigon) trong 10 ngy. Sau , anh ra trin lm  Hu, cng ti phng Thng Tin v  nh Quch Thoi bn b sng An Cu. Thi im , mt phng tranh v mi m nh vy l mt lun gi l cho ngh thut cu min Nam. Chng ti ang  nhng nm cui cu trng cao ng M Thut, nhng cng  tham d tranh trong cc cuc trin lm ma Xun vi cch tm ti mi l .

Nhc qua v anh nhng g ti  bit:

- nm 1953 anh cng Duy Thanh v mt ngi bn trin lm ln th nht ti H Ni

- nm 1956 anh cng vi Duy Thanh trin lm ti Saigon v thnh thong tham d nhng trin lm khc.

- 1959 trin lm chung vi Thi Tun, Duy Thanh, V , L Th Quang, o S Chu, Phm th Khnh ti phng Thng Tin  Thnh.

Anh cng Duy Thanh hc  lp dy v t trn lu trng t thc Tr Tri, ph Hng Qut, H Ni, gm cc thy dy v gii v ni ting  tt nghip t trng Cao ng M Thut ng Dng, nh Lng Xun Nh (1913 -- cn sng  H Ni) v Nguyn Tin Chung (1914-1976). Cc anh hc nhm do ng Chung hng dn. Anh k, anh cng i v ngoi tri, v cnh trong Vn Miu, cha Lng, n Voi Phc, ph H Ni, v nht l k ha.  l phng php cn bn nht. V xong, cui tun, c khi mi nhng ho s gii khc n xem v cho  kin, nh Bi Xun Phi, . . . nn sau ny anh thng thch xem li tranh cu cc ng Chung, ng Phi . . . Anh rt qi nhng ngi thy. Anh thng ni, ch L l quan trng. Anh chi vi bn, d nh tui hn, vn lun hin ha m thm l vy.

T bc cn bn u tin y, cng vi cch nhn trong ngh thut. Hi ha l nhn, v nhn thy, ch khng l sao chp nh tht. Nhng  kin chnh xc cu cc bc thy cng vi ci ti hoa ring v nht l tm hn  a nhng dessins, nhng tc phm hi ha cu anh c mt du n ring, khng nhm ln c.

"Thi Tun, cng vi Duy Thanh v Ngc Dng  to nn mt du mc quan trng i vi sinh hot hi ha  min Nam, l mt chuyn tip gia nhng xung t, va chm t ngh thut trc v sau im ta lch s 1954 ... "

(Hunh H y, mt ngi bn vit nghin cu ph bnh hi ha su sc v nghim tc  vit nh vy trong phn hi ha Min Nam / B Lch S Hi Ha Vit Nam s xut bn.)

Ni n im ta, ti li nh anh. Anh thng trang tr trn cc chung chim (anh lm thnh ph chim quanh vn , mi chung chim nh do anh t ng ly, trang tr, v rt nhiu chung chim thy anh ghi 54 - 75 hoc Ph Hin - Hng Yn 20.7.54, H Ni - Saigon 30.4.75. ng l nhng du mc ng ghi nh nht).

Anh thng cy c v chim chc nh vy, anh ni trng nhng khm bng nh v mt bc tranh vy . V nhng by chim c hay ngi xy nn thnh ph th mng cho chim  b d dang mt cng trnh cu Hong T B. Anh lun th mng nh tranh anh vy:

Ting Ht Cu Mt Tri

Hy g u cho si tc dy

Cng mt ln vi ting ht nhn thp xung

Vi ging sng nc cun chy mn

Nc chy cun mn x ti chn em

Tng d khc

V ting khc nh theo tng cht mt

Tng cht em tng git ma mau.

 l bi ct trm mnh l ting ng

Cu mt loi ru mun

T nh thp

Bn tay xe ht khng gian

Ri p mt nhn cng sut thn th

 l s hu dit cu mt chiu nh sng

Khi mt tri sp mc khi mt tri ln xung

Bin x nhanh tng lp c di

 l sn ni c n v b mt.

Ngc Dng
(Vn Ngh 30.4.1961)

Anh  lm nhiu th, v ti  su tp cho anh vi chc bi ng ri rc  cc bo Vn Ngh, Th K 20  Saigon nhng nm 60. Anh cn c giao ton quyn chm sc tp ch Th K 20 do Trn Hng Chu ch bin, l mt tp ch ti cho l p v sang trng nht lc , m anh cng ni l rt hi lng, v sa tng li nh mt.

Anh cn l mt ngi v bim ha ni ting vi tn Tut, cng l mt nt ring, cng l mt th mng trong bim ha . M chnh tr th kh th mng . Nhng nm bn ny, nhiu ngi  ngh, anh khng v na ... Anh cng thch tranh ct giy dn (collage).

Tr li hi ha v th cu Ngc Dng. Cn in trong tr ti l nhng thiu n mt trn to, nhng tranh ph mu xanh sm, nhng tnh vt bnh hoa trn chic khn ca-r. L th gii ring cu anh. Khng nhm vo u c . Mt bc tranh ln, ti m v m nh ti nht , l bc "Nu Campuchia" cu anh. Bn anh thng gi a l "Kho thn Mi". Anh v thi k qua lm c vn Vn Ha Thng Tin ti Campuchia. Thiu n nm di thai gc cho cu tm toile vi gam mu nu sm, vng sm v , khng gian mu trng ng, vi chiu x rng cu c gi Campuchia lng l . Lm nh Gauguin vi nhng thiu n  o Tahiti , nhng vi anh l mt rung ng gn gi. Bc tranh ny gn y, nghe ni bn rt t gi cho mt ngi su tp (thuc mt su tp khc  Si Gn bn li.)

Anh cng ang ni cng mt tm toile ln  v, nhng ln nh vy ti thng n ph anh  cng . Tm tranh ln gn y cu anh l b cc nhng thiu n. Nhng thiu n trong tranh anh vn thm ti mt ma xun hnh phc. Anh thch dng mu trong. Khi n ti, thy nhng tranh mu sm en anh thng hi: lng cu khng yn? ng l c nhng lc bun b.

"Ngh Thut L S C n Cng Tn" , nh Samuel Beckett  ni. Trong tranh c nhng lc tm khng ra nhng  tng v gam mu ng vi tm trng. Anh  tinh t thy nh vy .

Trong hi ha, anh l con ngi nui ngun sng to mnh lit, kh tnh. Anh  tng nh Rouault, t ht c chc bc tranh khi mt cn khng va  , m khi ni th anh c cho "v l bi y m !", mt th nh - nguyn - dualisme m khng phi ai cng nhn ra ci cn nguyn y.

V quan nim hi ha anh  tng pht biu:

"Ngi lm hi ha nh mt cc nc y, t n trn ra, mun thnh hnh th g khng bit. Ci quyt nh cui cng ca tc gi l xc nhn nhng hnh th . Hi ha c s tnh c (s tnh c c xc nh) v cng c nhng ci ng ca ng nt, mu sc. Nu  mt bc tranh tt c mu sc, ng nt u va vn, hp l , bc tranh s bin thnh cng trnh ca mt ngi th kho ta Ti th ght s kho tay. Danh t ny t n  loi b tnh cht ngh thut."

(Tho Lun, ngn ng mi trong hi ha , trang 49 Sng To xut bn 1965 Saigon)

V anh ghi trong phn tiu s quyn Ngh Thut Vit Nam Hin i do Nguyn Vn Phng bin son nm 1962, anh thuc trng phi D Th (Fauvisme) v Biu Hin (Expressionisme) . Trong hi ha hin i, ngh thut biu hin d t c nhiu chia x nht vi mi ngi , ni nh Hunh H y, v cng l th gii hi ha ca anh,  nh hnh. Khng thay i , in m chng tch Ngc Dng. Cng nh u ai yu thch ngh thut m khng nhn ra tranh ca Picasso, Matisse, Chagall, Van Gogh, Modigliani ... kho tng ngh thut ca nhn loi .

Mt on ghi ca ti nhng ngy cui vi anh:

Sau cn ma , khi mt ng bc ln

Tra ma h bun b

Ti tr v , sau khi n thm ngi ha s nm bnh

Anh ni khng ra ting

My ngn tay ti hoa mit trn mt bn

Nam m a di  Pht

Bc tranh cui cng ca anh, "Tuyt - Virginia V Thi S" (ghi ngy 1 thng Mi, 1999), l i tnh nhn th mng np vo nhau i di tuyt. Ma tuyt cui sau hn 25 nm anh  M.

Anh  i lm,  va mi gn 3 nm v hu. ang bt u hng phn, v nhiu tranh, th li bung tay .. .

C phi hai cu th ca bn anh, Thanh Tm Tuyn, m anh yu thch , anh  tng c nh ,  tng ghi ra:

" S cht nh sao ri vo bt tn

S yu nh git nc hn hoan"

(Lin m Mt Tri Tm Thy , Sng To xut bn 1964, trang 123) l mt im bo, m v sao ri vo bt tn l anh.

Anh Ngc Dng. Thi. Ht ri. Anh  ri tht ri . Nhng "Sng l Gi, Thc l V" m. Anh  v vi ci vnh hng. V vi Mai Tho, ngi bn my, tao thit thn ca anh. V  mi trong tnh thng yu ca ch , ca cc chu v ca bn b.

inh Cng

Virgnia 09 thng By, 2000

(trch Vn, s 45)

Ngc Dng (Nguyn Ngc Dng)
Sinh ngy 16.10.1932 Hng Yn , Bc Vit
Mt lc 3 gi 25 chiu ngy 7.7.2000 Springfield, Virginia.

* Ta 1 bi th ca Ngc Dng.

ngc dng, ting ht ca mt tri *

inh cng

inh Cng

Virgnia 09 thng By, 2000

(trch Vn, s 45)

ngc dng,
ting ht ca mt tri *