cao h¡nh kiÎn:
ngơéi ch­y trân

nguyÍn v¯n tu¶n

NhÖn v¡o danh sŸch nhùng ngơéi ½ớc trao gi¨i thơêng Nobel n¯m nay, ngơéi ta ½̀ û th¶y cÜ ½Æn 3 ngơéi gâc Ÿ chµu: GiŸo sơ H. Shirakawa, thuæc Trơéng ‡­i hàc Tsukuba (Nhºt), mæt trong ba nh¡ khoa hàc ½ớc trao gi¨i Nobel vºt lû hàc; Täng thâng Nam H¡n, Kim ‡­i Trung, gi¨i Nobel HƯa bÖnh; v¡ Nh¡ v¯n mang quâc tÙch PhŸp nhơng gâc Trung Quâc, Gao Xingjian (Cao H¡nh KiÎn), gi¨i Nobel V¯n chơçng. Theo tháng bŸo chÏnh thöc cđa H¡n lµm viÎn Tḥy ‡ìn, áng Cao ½ớc trao gi¨i thơêng trÙ giŸ kho¨ng 915,000 ½á-la M₫ n¡y l¡ do "cáng trÖnh v¯n hàc cÜ giŸ trÙ ½­i ½ăng, vèi mæt bît phŸp cay ½°ng sµu s°c v¡ ngán ngù ½æc ½Ÿo, ½¬ mê ra hơèng ½i mèi cho tìu thuyÆt v¡ kÙch nghÎ Trung Quâc" (1). áng Cao l¡ ngơéi Trung Quâc ½·u tiÅn, nhơng l¡ ngơéi Ÿ chµu thö tơ, ½ớc trao gi¨i thơêng cao quÏ n¡y; nhùng ngơéi trơèc áng l¡: Nh¡ thç …n ‡æ, Rabindranath Tagore, 1913; Nh¡ v¯n Nhºt, Yasunari Kawabata, 1968; v¡ Nh¡ v¯n/thç Nhºt, Kenzaburo Oe, 1994.

áng Cao H¡nh KiÎn sinh ng¡y 4 thŸng GiÅng, n¯m 1940 (töc sau khi Nhºt xµm chiÆm Trung Quâc), nguyÅn quŸn t×nh Giang Tµy (Jiangxi), Trung Quâc, trong mæt gia ½Önh m¡ cha l¡ mæt nhµn viÅn ngµn h¡ng v¡ m l¡ mæt t¡i tø kÙch bŸn chuyÅn nghiÎp. áng hàc trung hàc v¡ ½­i hàc dơèi chÆ ½æ cæng s¨n. áng tât nghiÎp ½­i hàc chuyÅn khoa PhŸp v¯n n¯m 1962 t÷ ViÎn Ngo­i ngù ê B°c Kinh.

CÜ lÁ do khuyÆn khÏch v¡ ¨nh hơêng cđa mÂ, áng l¡m quen v¡ t̃ ra cÜ n¯ng khiÆu vèi v¯n chơçng v¡ nghÎ thuºt sµn kh¶u t÷ nh̃. áng ½¬ tºp viÆt hăi kû t÷ lîc mèi lÅn tŸm. Ngay t÷ nhùng ng¡y thŸng sái ½æng trong théi CŸch m­ng V¯n hÜa (1966-1976), mæt giai ½o­n m¡ gièi trÏ thöc bÙ tr¶n Ÿp, áng ½¬ sŸng tŸc mæt sâ tŸc ph¸m, nhơng kháng bao gié ½ớc phä biÆn. Thúc ra, áng ½¬ ph¨i ½ât nhiËu kÏ lá b¨n th¨o vÖ mæt ph·n ś liÅn ḷy gia ½Önh, mæt ph·n kháng muân cŸc b¨n th¨o n¡y làt v¡o tay cđa nhùng ngơéi m¡ áng cho l¡ kháng biÆt tán tràng v¯n hÜa. Dï biÆt r±ng kháng th̀ cáng bâ tŸc ph¸m mÖnh sŸng tŸc, nhơng áng v¹n viÆt, vÖ theo áng, viÆt v¯n l¡m cho con ngơéi bèt ½au khä, trÏ Üc sâng l­i, v¡ l¡ mæt phơçng cŸch kh²ng ½Ùnh sú hiÎn hùu cđa mÖnh.

N¯m 1982, bŸc sØ ch¸n ½oŸn áng mang bÎnh ung thơ phäi, mæt c¯n bÎnh m¡ cha áng m°c ph¨i v¡ chÆt trơèc ½Ü v¡i n¯m. VÖ nghØ mÖnh sÁ chÆt, sŸu tu·n sau ½Ü, áng b°t ½·u mæt cuæc sâng xa hoa m¡ ½ăng tiËn cÜ th̀ mua ½ớc. áng thơêng thöc t¶t c¨ nhùng mÜn ngon vºt l­, v¡ cïng lîc ... ½àc sŸch. Nhơng mæt ch¸n ½oŸn thö hai cho th¶y áng kháng bÙ ung thơ phäi! áng nhơ ngơéi ½ang chÆt sâng l­i. Tuy nhiÅn, ½ơçng ½·u vèi mæt bæ mŸy cđa nh¡ c·m quyËn suât ng¡y suât thŸng ch× trÏch, phÅ bÖnh ½æc ½Ùa vË mÖnh, áng quyÆt ½Ùnh trân kh̃i B°c Kinh, ½i ngao du kh°p miËn trung Trung Quâc. Trong vƯng 5 thŸng, trong cuæc h¡nh trÖnh hçn 15,000 cµy sâ, áng ½i qua 8 t×nh lÿ v¡ 7 khu r÷ng thiÅn nhiÅn cä kÏnh. KÆt qu¨ cđa cuæc h¡nh trÖnh n¡y l¡ cuân tìu thuyÆt tú thuºt Lingshan hay Linh sçn hay Hăn nîi (b¨n tiÆng Anh dÙch l¡ Soul Mountain) m¡ áng ho¡n t¶t ê Paris v¡o n¯m 1989, v¡ xu¶t b¨n v¡o n¯m 1990 (3).

Trong théi gian chơa bÙ Nh¡ c·m quyËn theo dßi, áng cñng th×nh tho¨ng ½ớc cø ½i hàp hæi nghÙ cŸc nh¡ v¯n ê PhŸp (1979) v¡ û (1980). Qua cŸc hæi nghÙ n¡y, áng ½¬ thiÆt lºp ½ớc mâi quan hÎ vèi ½ăng nghiÎp ê „u chµu. N¯m 1987, áng ½ớc bä nhiÎm l¡m NghiÅn cöu sinh (Fellow) ê ‡öc kho¨ng 6 thŸng. Trong théi gian l¡m viÎc ê ‡öc, áng ½¬ cÜ û ½Ùnh réi b̃ ½¶t nơèc v¡ sâng lơu vong. Do ½Ü, sau khi m¨n h­n nhiÎm sê, áng quyÆt ½Ùnh xin tÿ n­n chÏnh trÙ v¡ ½ớc ch¶p nhºn ê l­i PhŸp t÷ ½Ü (4).

Vèi mæt lai lÙch v¡ h¡nh trÖnh cŸ nhµn nhơ thÆ, kháng ai ng­c nhiÅn khi th¶y áng Cao l¡ mæt ngơéi r¶t nh­y c¨m vèi chÏnh trÙ. CÜ th̀ nÜi, áng l¡ mæt ngơéi ch­y trân. áng ch­y trân tºp th̀, cæng ½ăng. áng ½i tÖm cŸi b¨n ng¬ cŸ nhµn. CŸi û niÎm ½¡o t¸u n¡y thơéng xu¶t hiÎn trong cŸc tŸc ph¸m cđa áng. ‡Ü l¡ mæt gi¨i phŸp cđa áng cho cŸ nhµn trơèc sú hiÎn hùu cŸ nhµn bÙ x¬ hæi hÜa (socialised existence), ngay c¨ trong mæt cæng ½ăng r¶t nh̃ nhơ ch× cÜ hai ngơéi. áng dïng cuân tìu thuyÆt mang tÏnh tú thuºt Hăn nîi v¡ vê kÙch Ch­y trân (Absconding) (5) ½̀ phµn tÏch nhiËu khÏa c­nh vË û nghØa cđa x¬-hæi-hÜa hiÎn hùu n¡y.

Måi cŸ nhµn, vÖ nhu c·u sâng, c·n sú cÜ m´t cđa ngơéi khŸc chung quanh mÖnh. CŸ nhµn c·n mæt cæng ½ăng m¡ trong ½Ü h°n l¡ mæt th¡nh viÅn. CÜ cæng ½ăng, h°n c¨m th¶y ¶m Ÿp, an to¡n, v¡ bèt cá ½çn; nhơng cñng chÏnh cŸi cæng ½ăng ½Ü ½ăng théi mang l­i nåi lo l°ng cho cŸ nhµn. ‡µy l¡ mæt nghÙch lû m¡ cŸ nhµn con ngơéi ph¨i ½ơçng ½·u. LÙch sø nhµn lo­i ½¬ ghi ch¾p nhiËu trơéng h́p m¡ trong ½Ü cŸ nhµn bÙ xui khiÆn - ho´c b±ng vñ lúc, ho´c b±ng û thöc hÎ - ½̀ th·n pḥc quyËn lúc cđa mæt nhÜm ngơéi. Sú ½·u h¡ng cđa cŸ nhµn trơèc tºp th̀ trê th¡nh mæt thÜi quen, tháng lÎ, tºp quŸn, truyËn thâng, v¡ hiÎn tớng n¡y kháng ph¨i l¡ ½´c trơng cho mæt v¯n hÜa n¡o. ê Trung Quâc ng¡y xơa, triÆt lû Khäng Tø ½¬ ½ớc phŸt trìn th¡nh mæt lo­i û thöc hÎ chuyÅn quyËn. Cïng vèi cŸc cç sê tinh th·n khŸc, triÆt lû n¡y ½¬ thµm nhºp v¡o mài t·ng lèp x¬ hæi mæt cŸch thµm c¯ng câ ½Æ. Mæt cŸ nhµn, khi mèi sinh ra, ½¬ ½ớc d­y ph¨i trung th¡nh vèi mæt nhÜm ngơéi cai trÙ, theo mæt hÎ thâng ½²ng c¶p r¶t rß rÎt. NÆu mæt cŸ nhµn kháng cÜ û ½Ùnh thŸch thöc l­i hÎ thâng n¡y [v¡ chuâc l¶y hºu qu¨], cŸ nhµn trê th¡nh tḥ ½æng: ho´c ½i tu, ho´c tÖm nçi ¸n dºt, v¡ tÖm ½Æn v¯n chơçng ½̀ b¡y t̃ quan ½ìm mÖnh. Nhơng trong chÆ ½æ Cæng s¨n, sú lúa chàn n¡y cñng kháng cƯn. Trong théi kü CŸch m­ng V¯n hÜa, mài th¡nh viÅn trong x¬ hæi lîc b¶y gié bÙ cuân theo phong tr¡o hi sinh cŸ nhµn cho tºp th̀, nhµn danh chđ nghØa yÅu nơèc v¡ cŸch m­ng cæng s¨n.

Hăn nîi l¡ mæt ph¨n öng v¯n chơçng trơèc phong tr¡o hđy ho­i cŸ nhµn trong cuæc cŸch m­ng cæng s¨n, v¡ cñng l¡ cµu chuyÎn cđa mæt ngơéi ½i tÖm sú yÅn tØnh v¡ tú do cho cŸ nhµn. Trong tŸc ph¸m, tŸc gi¨ sø ḍng k₫ thuºt k̀ chuyÎn ½̀ xua ½uäi nåi cá ½çn cđa mÖnh, v¡ cïng lîc, dúng l­i quŸ khö cđa chÏnh mÖnh, cñng nhơ ghi l­i ¨nh hơêng cđa cuæc CŸch m­ng V¯n hÜa ½Æn con ngơéi v¡ mái sinh cđa Trung Quâc. Trong hçn 500 trang gi¶y, tŸc gi¨ khai thŸc nhiËu khÏa c­nh vË quan hÎ giùa con ngơéi v¡ û nghØa cđa nÜ vèi mæt cŸ nhµn. CÜ lÁ do ¨nh hơêng cŸch viÆt kÙch, trong Hăn nîi, dï l¡ tú thuºt, nhơng tŸc gi¨ dïng nhiËu ½­i danh t÷ nhơ tái, anh, áng, h°n, ch¡ng, v¡ n¡ng ½̀ ch× chÏnh mÖnh, v¡ qua ½Ü, áng cÜ cç hæi tú phµn tÏch mÖnh. Trong mæt h¡nh trÖnh hiu qu­nh, nhµn vºt chÏnh tÖm cŸch xoŸ b̃ sú cá ½çn b±ng cŸch t­o ra mæt ngơéi ½ăng h¡nh mèi anh/áng ½̀ qua ½Ü nhµn vºt chÏnh cÜ th̀ nÜi chuyÎn. ê ½µy, cŸi anh/áng ph¨n Ÿnh cŸi tái, v¡ dØ nhiÅn cñng tr¨i qua nåi cá ½çn, nÅn tŸc gi¨ l­i t­o ra mæt n¡ng ½̀ cÜ thÅm mæt ngơéi ½ăng h¡nh. Vèi n¡ng, tŸc gi¨ cÜ mæt ½âi tớng ½̀ khai thŸc tinh th·n cđa nù gièi. Qua nhùng nhµn vºt ph¨n chiÆu cŸi b¨n ng¬ cđa mæt cŸ nhµn, tŸc gi¨ phiÅu lơu v¡o nhùng cuæc ½âi tho­i vèi nhùng nhµn vºt vá danh khŸc ½̀ k̀ chuyÎn vË nhùng nhÜm ngơéi khŸc nhau cơ trî trÅn m¨nh ½¶t ræng lèn Trung Quâc, m¡ trong phµn tÏch cuâi cïng, ngơéi ½àc cÜ th̀ tÖm th¶y hà ê b¶t cö x¬ hæi n¡o.

Hăn nîi cƯn cÜ mæt sâ cµu chuyÎn m¡ ngơéi ½àc sÁ c¨m th¶y vÀ xên tÜc gŸy khi theo dßi. áng thuºt l­i trong théi kü CŸch m­ng V¯n hÜa (1966-1976), mæt nhÜm ngơéi "c¶p tiÆn" trÜi mæt sâ ½âi thđ chÏnh trÙ cđa hà l­i th¡nh t÷ng nhÜm 3 ngơéi, bÅn c­nh bé sáng, v¡ dïng sîng mŸy b°n nhơ mơa v¡o nhùng con ngơéi kháng cŸch gÖ cúa quºy v¡o ½µu ½ớc cho tèi khi hà chÆt vÖ ½­n, vÖ nhùng vÆt thơçng ½·y mÖnh, ho´c bÙ t¾ xuâng sáng v¡ chÆt ½uâi. Ngo¡i ra, cƯn cÜ nhùng cµu chuyÎn vË b¯ng ½¨ng, h¬m hiÆp pḥ nù, v¡ tú tø, cñng nhơ nhùng cµu chuyÎn vË sú hđy ho­i mái trơéng sâng mæt cŸch khđng khiÆp m¡ chîng ta khÜ tơêng tớng näi. V¡ cƯn cÜ chuyÎn mæt anh ch¡ng nh¡ bŸo nà nh¶t ½Ùnh ½Ưi ám núng con g¶u tr°ng Panda ½̀ răi cuâi cïng bÙ con g¶u c°n x¾ l¡m anh m¶t bæ phºn sinh ḍc!

Mæt v¡i ½o­n trong cuân tìu thuyÆt cho th¶y áng cÜ vÀ bÙ Ÿm ¨nh bêi ḍc tÏnh. Trong Hăn nîi, áng sŸng chÆ ra mæt mæt pḥ nù ½ăng h¡nh, v¡ qua nhùng cµu ½âi tho­i giùa áng v¡ ngơéi yÅu tơêng tớng n¡y cÜ th̀ l¡m cho ½æc gi¨ cÜ ¶n tớng l¡ áng r¶t gh¾t ½¡n b¡. Trong mæt ½o­n, áng t¨ ngơéi b­n ½ăng h¡nh n¡y l¡ "mæt con thî hoang vïng v¹y, ơçng ng­nh", nhơng rât cuæc ½¬ bÙ áng b°t ½ớc v¡ c¨i hÜa th¡nh mæt ngơéi ½¡n b¡ dÍ b¨o trong vƯng tay cđa áng. áng cƯn cho ½æc gi¨ biÆt r±ng áng l¡ ngơéi ½¡n áng ½·u tiÅn ½¬ ½em l­i cho cá ta niËm vui trong cŸi bao t¨i! áng tú h¡o tuyÅn bâ r±ng áng kháng bao gié quü ḷy vèi, hay l¡ kÀ ná lÎ cđa, ½¡n b¡.

ê mæt v¡i ½o­n v¯n, áng câ g°ng t̃ ra triÆt lû sµu s°c. áng tú tâ cŸo mÖnh l¡ mæt HiÎn ½­i nhµn th¶t b­i (failed modernist). Sau ½Ü, áng dïng g·n hai trang gi¶y ½̀ thuyÆt trÖnh vË b¨n ch¶t v¡ ṃc ½Ïch cđa tìu thuyÆt. áng viÆt: "Anh xÆp ½´t mæt sâ cµu chuyÎn du lÙch, mæt mè cµu v¯n ½­o ½öc, v¡i c¨m nhºn vu vç, v¡i léi ghi chî lan man, v¡i th¨o luºn vá lû thuyÆt, sao ch¾p l­i v¡i b¨n dµn ca, v¡ thÅm v¡i cµu chuyÎn huyËn tho­i vá duyÅn do chÏnh anh dúng nÅn, v¡ anh gài ½Ü l¡ tìu thuyÆt!" ‡Ü cñng cÜ th̀ ½ớc hìu nhơ l¡ mæt léi gi¨i thÏch vË tÏnh ch¶t cđa cuân tìu thuyÆt Hăn nîi. CÜ v¡i cµu tuyÅn ngán m¡ ngơéi ½àc cÜ th̀ c¨m th¶y khái h¡i hay buăn ngđ, nhơ : "Nhùng mŸi ngÜi cÜ kh¨ n¯ng l¡m cho tái yÆu ½uâi v¡ kháng châng tr¨ näi quŸn tÏnh," v¡ "thúc tÆ kháng th̀, v¡ kháng c·n ph¨i, kìm chöng, m¡ nÅn ½̀ cho cŸc chuyÅn viÅn vË cuæc sâng thúc tÆ tranh luºn. ‡iËu quan tràng l¡ cuæc sâng." Mæt v¡i cµu phŸt bìu vË nhùng khŸc nhau giùa tìu thuyÆt v¡ triÆt lû cÜ vÀ r¶t tâi nghØa l¡m cho ngơéi ½àc nhiËu khi ph¨i g¬i ½·u, nhơ: "If a futile self-made signifier is saturated in a solution of lust and at a particular time transforms into a living cell capable of multiplying and growing, it is much more interesting than games of the intellect. Furthermore, it is the same as life and does not have an ultimate goal." Hy vàng ½µy l¡ mæt v¶n ½Ë trong chuỳn ngù t÷ tiÆng Trung Quâc sang tiÆng Anh. T­m dÙch: "NÆu mæt tÏn hiÎu vá tÏch sú tú phŸt ½ớc b¬o hƯa trong mæt dung dÙch th¿m khŸt, v¡ ½Æn mæt lîc n¡o ½Ü, chuỳn hÜa th¡nh mæt tÆ b¡o sâng cÜ kh¨ n¯ng sinh sái n¸y nê, nÜ cƯn thî vÙ hçn nhùng trƯ chçi tri thöc. Hçn nùa, ½iËu ½Ü giâng nhơ mæt cuæc sâng kháng cÜ chđ ½Ïch cuâi cïng." Mæt nh¡ ½ìm sŸch ngơéi ˜c, Linda Jaivin, nhºn x¾t r±ng cÜ nhiËu ½o­n v¯n hay thÖ r¶t hay, nhùng ½o­n dê thÖ cñng cúc kü dê.

Vê kÙch ng°n n¡y ½ớc viÆt xong v¡o n¯m 1990; trong ½Ü, áng lăng bâi c¨nh cđa biÆn câ ThiÅn An Mán (x¨y ra n¯m 1989) v¡o hai m¡n trÖnh diÍn. Trong tŸc ph¸m n¡y, áng sø ḍng mæt ngán ngù l­nh lïng, yÆm thÆ, v¡ ho¡i nghi. áng kháng t̃ ra hay d¡nh mæt thiÎn c¨m n¡o cho nhùng ngơéi bìu tÖnh cñng nhơ nhùng ngơéi c·m quyËn. Trong vê kÙch, cÜ hai ngơéi thanh niÅn (mæt nam v¡ mæt nù) t­m lŸnh n­n trong mæt nh¡ kho b̃ hoang. VÖ ho¡n c¨nh sâng cƯn v¡ trúc diÎn vèi cŸi chÆt, trong bÜng tâi, hà trê nÅn g·n g̣i nhau vË th̀ xŸc, dï hà ho¡n to¡n kháng quen biÆt nhau trơèc ½Ü. Mái trơéng lŸnh n­n cđa hà bÙ khu¶y ½æng khi mæt ngơéi ½¡n áng trung niÅn cñng ½ang ch­y trân nh¡ chöc trŸch xu¶t hiÎn trong c¯n nh¡ hoang ½Ü. áng Cao b¡y t̃ quan ½ìm cđa mÖnh qua léi nÜi cÜ tÏnh yÆm thÆ cđa ngơéi trung niÅn.

CŸi ho­t c¨nh trÅn v¡ tÏnh chÏnh trÙ cđa vê kÙch d¹n ½Æn mæt nh¡ phÅ bÖnh ê trong nơèc (Trung Quâc) nhºn x¾t r±ng vê kÙch n¡y l¡ mæt tŸc ph¸m khiÅu dµm cđa mæt nh¡ v¯n ngo­i quâc kháng cÜ kinh nghiÎm thúc tÆ gÖ trong biÆn câ ng¡y 4 thŸng SŸu (töc biÆn câ ThiÅn An Mán). TÎ hçn nùa, nhÜm ngơéi M₫ t¡i tŕ cho áng viÆt vê kÙch n¡y cñng kháng h¡i lƯng, vÖ trong vê kÙch kháng cÜ mæt "anh hïng" n¡o t÷ nhÜm sinh viÅn bìu tÖnh nhơ hà muân ph¨i cÜ. Hà yÅu c·u áng søa ½äi. áng Cao ch²ng nhùng nh¶t ½Ùnh kháng chÙu søa, m¡ cƯn tr¨ l­i tiËn ½´t càc, tiËn dÙch thuºt, v¡ l¶y l­i b¨n th¨o. ‡âi vèi áng, v¯n hàc v¡ chÏnh trÙ ph¨i tŸch réi nhau, v¯n hàc ph¨n Ÿnh nåi b¯n kho¯n cđa cŸ nhµn, cđa b¨n ng¬; chÏnh trÙ cÜ liÅn ½èi ½Æn cæng ½ăng v¡ t÷ châi b¨n ng¬. áng cho r±ng nÆu v¯n hàc chÙu sú ¨nh hơêng cđa chÏnh trÙ thÖ ½Ü qu¨ l¡ mæt nåi b¶t h­nh cđa v¯n hàc. áng viÆt: "V¯n hàc chđ yÆu l¡ mæt sú kiÎn riÅng tơ cđa cŸ nhµn. ‡iËu quan tràng l¡ nÜ kháng nÅn bÙ b°t buæc v¡ dØ nhiÅn kháng nÅn Ÿp ½´t c¶m ½oŸn, b¶t k̀ nhµn danh ½¨ng, quâc gia, hay dµn tæc. Ÿp ½´t nhùng û tơêng tr÷u tớng n¡y sÁ l¡m cho v¯n hàc chÆt ½i."

Tuy nhiÅn, áng kháng châng ½âi viÎc nh¡ v¯n tham gia v¡o chÏnh trÙ, nhơng áng cho r±ng viÎc tham gia chÏnh trÙ l¡ mæt quyËn lúa chàn cŸ nhµn. NÆu t¶t c¨ mài ngơéi trÏ thöc ½Ëu tham gia v¡o chÏnh trơéng thÖ vºn mÎnh cđa nhùng ngơéi trÏ thöc n¡y cÜ khŸc gÖ vèi mæt cuæc tú sŸt tºp th̀. áng viÆt: "V¯n hàc qu¨ kháng may m°n khi cÜ mæt nh¡ v¯n Lå T¶n [Lu Xun] bÙ bâp chÆt bêi mæt nh¡ chÏnh trÙ Lå T¶n. Qu¨ vºy, ½âi vèi Lå T¶n, ½iËu ½Ü kháng h²n l¡ mæt b¶t h­nh, nhơng l¡ nguăn gâc cđa nåi µn hºn." Qua sú kiÎn n¡y, áng ½i ½Æn mæt quyÆt ½Ùnh l¡ áng ch× phŸt bìu û tơêng vË v¯n hàc cđa mÖnh qua nhùng tìu luºn nhơ Ghi ch¾p t÷ Paris, HuyËn tho­i vË quâc gia v¡ sú ½iÅn d­i cđa cŸ nhµn, Vá chđ nghØa, v.v...

Sú xung ½æt giùa û muân cŸ nhµn v¡ û muân tºp th̀, cñng nhơ û nghØa cđa sú xung ½æt n¡y cƯn ½ớc áng lû gi¨i khŸ chi tiÆt trong tìu luºn "Vá chđ nghØa" (Without Isms) m¡ áng trÖnh b¡y trong "Hæi nghÙ vË Bân mơçi n¯m V¯n hàc Trung Quâc" tä chöc t­i ‡¡i B°c. ‡öng trơèc cŸc thÆ lúc chÏnh trÙ, dơ luºn cáng chîng, thuyÆt giŸo ½­o ½öc, quyËn ĺi cđa ‡¨ng v¡ tºp th̀, áng c¨m th¶y cŸ nhµn con ngơéi kháng cƯn lúa chàn n¡o khŸc hçn l¡ ch­y trân. Ch­y trân ½̀ duy trÖ nhùng giŸ trÙ cŸ nhµn, nhơ nhµn cŸch v¡ sú ½æc lºp tơ tơêng. áng tÖm th¶y ê v¯n hàc mæt nçi trî ¸n an to¡n nh¶t cho cŸ nhµn.

V¯n hàc, theo áng, ph¨i khai sŸng, phÅ phŸn, thŸch thöc, ½Ÿnh ½ä, vớt qua cŸc û thöc hÎ. Tuy nhiÅn, h­n chÆ v¯n hàc trong khuán khä cđa mæt û thöc hÎ chÏnh trÙ hay hÎ thâng ½­o ½öc l¡ ½ăng nghØa vèi viÎc biÆn v¯n hàc th¡nh mæt cáng c̣ tuyÅn truyËn, cáng c̣ ½­o ½öc, v¡ l¡ mæt nåi b¶t h­nh cđa v¯n hàc. Trong chÆ ½æ cæng s¨n, t¶t c¨ cŸc giŸ trÙ cŸ nhµn ½Ëu ph¨i nhơéng cho cŸc giŸ trÙ cæng ½ăng. Ngơéi ta há h¡o v¯n hàc ph¨i pḥc ṿ cho chđ nghØa yÅu nơèc. Trong tìu luºn HuyËn tho­i vË quâc gia v¡ sú ½iÅn d­i cđa cŸ nhµn, áng Cao lû gi¨i r±ng chđ nghØa yÅu nơèc ½¬ l¡m lu mé sú phŸt trìn cđa nËn v¯n hàc hiÎn ½­i Trung Quâc. K̀ t÷ ng¡y cæng s¨n n°m chÏnh quyËn, gièi trÏ thöc Trung Quâc, k̀ c¨ nh¡ v¯n, tú coi mÖnh l¡ nhùng ngơéi phŸt ngán cho dµn tæc, v¡ viÎc ½Ü, tú nÜ, ½¬ t÷ châi quyËn hiÎn hùu cđa cŸ nhµn, t÷ châi b¨n ng¬ cđa cŸ nhµn. Chđ nghØa quâc gia v¡ chđ nghØa yÅu nơèc Trung Quâc ½¬ l¡m cho viÎc thúc thi mæt chÆ ½æ nhµn quyËn, ½´c biÎt l¡ tú do tơ tơêng, cúc kü khÜ kh¯n. TrÏ thöc Trung Quâc cÜ th̀ can ½¨m châng ½âi hÎ thâng ½­o ½öc truyËn thâng v¡ quyËn lúc cđa chÆ ½æ phong kiÆn, nhơng hà l­i t̃ ra b¶t lúc khi ½ơçng ½·u vèi sú mÅ tÏn hiÎn ½­i cđa quâc gia. Sú mÅ tÏn n¡y cÜ cç hæi n¨y nê v¡ phŸt trìn ê Trung Quâc nhé v¡o mæt tºp h́p tiËm thöc cÜ qui má quâc gia, ½ớc nîp dơèi b¨n n¯ng sinh tăn, chö kháng ph¨i dơèi danh nghØa mæt hiÎn tớng ½­o ½öc n¡o c¨. áng viÆt: "Sau khi chđ nghØa phong kiÆn bÙ tan r¬, nhùng giŸ trÙ ½­o ½öc théi phong kiÆn dúa v¡o lƯng trung th¡nh vèi ngơéi cai trÙ trê th¡nh nhùng giŸ trÙ ½­o ½öc théi thớng l¡ yÅu nơèc, yÅu dµn tæc." ViÎc th̀ hiÎn tÖnh c¨m cŸch m­ng v¡ hiÎn thúc x¬ hæi chđ nghØa ½¬ trê th¡nh nhùng cç chÆ b°t buæc cho cŸc ho­t ½æng sŸng tŸc. Trong khi ½Ü, nhùng b¨n n¯ng cç b¨n cđa con ngơéi, sú suy nghØ, nh­y c¨m, nhºn thöc, phŸn ½oŸn cđa cŸ nhµn bÙ kiËm chÆ ho´c l¡m cho cƯi càc ½i. Do ½Ü, v¯n hàc cæng s¨n ½ái lîc ch× cÜ chöc n¯ng th̀ hiÎn nhùng hiÎn thúc gi¨ dâi.

Theo áng Cao v¡ mæt sâ trÏ thöc Trung Quâc, nhùng áng ho¡ng tinh th·n cđa ThÆ kư 20 ê Trung Quâc l¡ nhùng sŸng t­o cđa nơèc ngo¡i, mæt sâ t÷ ‡öc, mæt sâ t÷ Nga. Trong v¯n hàc cñng tơçng tú: t÷ ‡öc, Nga, PhŸp v¡ M₫. ‡iËu n¡y ½¬ cơèp ½i ngơéi Trung Quâc n¯ng lúc sŸng t­o, v¡ hºu qu¨ l¡ cŸc cuæc tranh luºn v¯n hàc thơéng l¡ nhùng c¬i v¬, tranh ch¶p v¶n ½Ë cđa ngơéi khŸc: giùa Plato v¡ Aristotle, Zola v¡ Hugo, hay Chernyshevsky v¡ Freud. ‡Ü kháng ph¨i l¡ nhùng tranh luºn ½Ïch thúc cho Trung Quâc. Ho¡n to¡n kháng cÜ mæt sŸng t­o hay thay ½äi n¡o cho nhùng lû thuyÆt v¯n hàc cđa nơèc ngo¡i, bêi vÖ ngơéi Trung Quâc thiÆu mæt ngán ngù lû thuyÆt cho riÅng hà ½̀ mä xÀ nhùng lû thuyÆt n¡y. Hà thºm chÏ thiÆu ½Ë t¡i ½̀ th¨o luºn! áng viÆt: "NÜi mæt cŸch khŸc, nhùng lû thuyÆt v¯n hàc hiÎn ½­i, g·n c¨ mæt thÆ kư, sâng dơèi bÜng cđa ngơéi khŸc v¡ lang thang mæt cŸch lơëng lú trong cŸc nh¡ tï cđa quan niÎm v¡ tháng sâ cđa ngơéi khŸc."

áng lơu û r±ng viÎc "nhºp c¨ng" cŸc lû thuyÆt v¯n hàc Tµy phơçng tú nÜ kháng ph¨i l¡ mæt ½iËu x¶u xa. V¶n ½Ë chÏnh l¡ cŸc nh¡ v¯n Trung Quâc ½¬ h¯ng hŸi quŸ möc nhºp c¨ng mài chđ nghØa cđa Tµy phơçng. Nhơng mæt khi nh¡ v¯n ½¬ tiÆp thu mæt chđ nghØa, nÜ kháng cƯn nhơ nguyÅn thđy. Do ½Ü, b¡n luºn vË chđ nghØa l¡ mæt ½iËu vá nghØa, vu vç, v¡ l¡ mæt ½iËu vá Ïch ½Ưi h̃i ngơéi ta mang Ÿp phÏch cđa ngơéi khŸc.

NÜi chung, cuæc ½éi cđa áng Cao H¡nh KiÎn cÜ nhiËu ½ìm giâng vèi ph·n lèn, nÆu kháng muân nÜi l¡ t¶t c¨, nh¡ v¯n ngơéi ViÎt h¨i ngo­i. áng cñng tr¨i qua nhùng ng¡y thŸng bÙ chÏnh quyËn cæng s¨n l¡m khÜ, cñng t̃ ra cay ½°ng vèi chÆ ½æ ½Ü, cñng l¡ mæt ngơéi tÿ n­n chÏnh trÙ, v.v... Ngo¡i ra, nhùng nhºn x¾t vË v¯n hàc cđa áng Cao cñng cÜ th̀ nÜi l¡ g·n g̣i vèi chîng ta, v¡ l¡m nhiËu ngơéi trong chîng ta liÅn tơêng ½Æn nhùng tranh luºn trong gièi nghiÅn cöu v¯n hàc ViÎt Nam g·n ½µy. CÜ lÁ ½¬ ½Æn lîc V¯n hàc ViÎt Nam cñng nÅn bơèc ra kh̃i cŸi tr­i tï tơ tơêng cđa ngơéi Tµy phơçng, v¡ tÖm mæt hơèng ½i cho riÅng mÖnh.

4. áng sâng trong mæt c¯n chung cơ nh̃ thuæc mæt khu ngo­i á ngh¿o n¡n ê Th¡nh phâ Paris. Khu chung cơ cđa áng cơ ng̣ l¡ nçi m¡ ngơéi ViÎt Nam bÅn Paris thơéng gài l¡ "l¡ng".