½àc "mµy mæt ng¡y"
h́p µm trong vïng sµn khu¶t
cđa mai ninh

thơéng quŸn

‡ái khi tái tú h̃i kháng biÆt b¨n thµn v¯n chơçng cÜ ph¨i ½¬ khêi ½i tú mæt nåi trâng v°ng th¶t l­c? Nåi th¶t l­c cđa con ngơéi mang mang niËm gÖ mæt chuyÆn ½i xa kháng th̀ quay trê l­i. ViÆt nhơ thÆ l¡ mæt câ g°ng triÎu hăi mæt nçi chân ½¬ m¶t? Ph¨i thÆ kháng? T÷ Homer, t÷ Milton Paradise Lost, t÷ Lû B­ch ½Å ½·u tơ câ hơçng. T÷ Dante - l­c v¡o ½ơéng tâi th²m: "H¡nh trÖnh nøa ch´ng nhµn sinh, tái l­c bơèc/ chÏnh læ kháng cƯn, t×nh gi¶c, tÖm th¶y mÖnh/ mæt mÖnh trong r÷ng tâi th²m" (Inferno). Nhùng Thomas Wolfe, Ungaretti, Ekelof, Bïi GiŸng, Lorca, S.Yizhar... lang b­t ruäi rong, ½i vèi mæt chân khêi ½·u ½¯m ½°m ½¬ m¶t. ‡µu l¡ chân khêi ½·u vơ¡ chŸy lÅn

Chân khêi ½·u, ½·u tiÅn, ½·u tiÅn

Chân khêi ½·u kháng chöng cè

L¡ m¡u v¡ng cam to¡n th̀ v¡ng cam

V¡ng cam v¡ng cam rúc rë
S. Yizhar, " Mikdamot" (re-arranged by Amos Oz)

‡µu l¡ thç thiÆu, nhÖn t÷ mæt ch´ng ½éi mæt th¡nh phâ khŸc:

Thç thiÆu cđa ngơéi:

bµy gié mæt truyÎn tÏch cä cđa nhùng băn phun nơèc

Lorca, "Your childhood in Menton" (Poems in New York, 1929)

‡µu l¡ nçi ngơéi t÷ng mæt l·n cÜ m´t

"CŸnh cøa ra hiÅn v¹n mê suât ½Åm, hám qua tréi vá cïng nÜng böc v¡ m¬i vË ½Åm, mơa xuâng."

Mµy Mæt Ng¡y. CŸnh cøa ra hiÅn tú bao gié m¡ v¹n suât ½Åm. Mæt suât ½Åm r¶t l¡ b¶t ½Ùnh. Hám qua hay mæt ng¡y cñng l¡ b¶t ½Ùnh. CŸnh cøa, mæt len v¡o. Mæt ngơéi làt v¡o bÅn trong. Làt v¡o mæt khÏ hºu, mæt c¨nh thä, mæt kháng gian. Nhơng chiÆc cøa mê ½¬ r¶t l¡ b¶t ngé, ngo¡i chå biÆt, vÖ lîc ¶y ta ½ang cƯn bÙ ḍ ho´c trong vang µm m¶y tiÆng chuáng mê ½·u v¡o truyÎn. " Ba hăi chuáng ngµn d¡i ½Ÿnh thöc tái v¡o n¯m gié sŸng. Mµy v¹n ngđ say, n±m nghiÅng ngơéi, ½·u gâi lÅn cŸnh tay tái kháng biÆt tú lîc n¡o. ‡ë nh ½·u Mµy ½´t xuâng nÎm, tái tÖm chiÆc Ÿo rçi trÅn s¡n m´c v¡o, răi bơèc kh̃i giơéng. "

Ba hăi chuáng. N¯m gié sŸng. N±m nghiÅng. Gâi lÅn cŸnh taÿ Kháng biÆt tú lîc n¡o. ‡ë nh ½·u Mµy tái tÖm chiÆc Ÿo rçÙ Nhùng m¨nh thç réi, l­, gâi lÅn nhau. Cµu v¯n trái näi qu·n quyÆn m¡u gÖ giùa m°t chơa ho¡n to¡n mê, v¡ mæt gi¶c mæng cƯn ½àng, chơa tan. Ta rèt ngay v¡o mæt c¯n phƯng mê ng̃, nhÖn xuâng mæt khuán viÅn chïa, trÅu nghÙch, phŸ-hƯa-½iÎu "chiÆc ban cáng ngang nhiÅn vá lÍ nhÖn xuâng cŸc tớng Phºt tr·m tơ." Ta rçi v¡o cŸi gÖ ½ang ½ớc bŸo trơèc s°p søa m¶t biÆn. TiÆng rao h¡ng, tiÆng honda s°p u¡ tèi. M¡u non bæ l¶p sau "th×nh tho¨ng mèi h¾ ra v¡i Ÿnh sö " ½¬ vân mong manh. V¡ trong kháng gian cƯn xanh tâi ¶y, nhÙp thê mæt con ngơéi "hçi thê Mµy ½Ëu ½Ëu sau t¶m m¡n the phç ph¶t". Răi ta chơa phŸ ½ớc vïng Ÿnh sŸng chơa thúc sŸng lÅn kia thÖ ½¬ l­i rçi v¡o hơçng hoa, hơçng théi gian, hÖnh ¨nh kháng biÆt l¡m nÅn t÷ kû öc hay t÷ mæt gi¶c mç mæt kháng gian hám qua.

Mïi hoa sö nh¿ nh dµng lÅn cïng c¨m giŸc mÎt m̃i, tái ½Ùnh trê v¡o vèi Mµy, bång cŸnh cøa nh̃ phÏa trŸi g·n gâc cµy b¡ng k¿n kÂt. Mæt ni cá v°t chiÆc kh¯n tr°ng trÅn vai, tay xŸch cŸi chºu ½i ½Æn vƯi nơèc c­nh hƯn non bæ Tái nhÖn sùng v¡o m¡u Ÿo v¨i nµu näi bºt c·n cä tr°ng, m°t tú nhiÅn hoa lÅn, tái ngo¨nh v¡o phƯng, hçi thê nghÂn. Mµy ½¬ n±m ngøa l­i, mæt cŸnh tay th¨ l̃ng bÅn th¡nh giơéng, ngúc n¡ng thÅnh thang tâc ra kh̃i t¶m ra xanh ½ºm. Mµy, Mµy çi, ra coi cá Ba, cá Ba ½¬ ngđ dºy ½ang gi´t ½ă trong sµn. Tái gài Mµy râi rÏt, hÖnh nhơ cÜ tiÆng xe g°n mŸy cđa ngơéi ½¡n áng v÷a ra kh̃i nh¡ cá Ba b±ng ngß sau, khu¶t h²n t·m nhÖn t÷ chiÆc ban cáng n¡y. Cµy gƯn s÷ng sùng trơèc ngß nh¡ cá tèi kü nê hoa, nhùng ½Ÿm báng tr°ng bay lïng bïng theo giÜ, làt v¡o tºn c¯n phƯng tái, bŸm trÅn bÎ cøa. Ṇ báng to, tr°ng trƯn ½ìm hæt gƯn nhơ ngúc Mµy vèi nîm vî ½ang phçi b¡y bung mê. Mµy kháng dºy ra xem, Mµy î è dïi m´t v¡o gâi, tay qué qu­ng tÖm kiÆm. Mµy kháng ra nhÖn cá Ba vƯ qu·n Ÿo trong cŸi chºu nhám ½·y bàt x¡ phƯng, mŸi tÜc cá v÷a gæi ơèt rớt den nhŸnh. Mµy v¹n thÏch ngÜ cá Ba nhùng lîc ¶y, Mµy cơéi nhŸy m°t, hai lîm ½ăng tiËn xoŸy h²n v¡o, v¡nh mái trÍ xuâng. Sao ch× mæt ng¡y m¡ cä x¡i nhiËu qu·n lÜt thÆ hê m¡y? ÷, ph¨i trÅn giµy phçi, tái v¡ Mµy cïng ½Æm ba bân sŸu b¨y chiÆc qu·n nh̃ ½đ m¡u ren rua ½ong ½ơa. Cá Ba döng dºy rñ rñ mè Ÿo qu·n v÷a v°t. Ni cá røa m´t xong lÅ tiÆng guâc, cŸnh cøa nh̃ l­i k¿n kÂt kh¾p. Cá Ba ½¬ v¡o nh¡ v¡ s°p søa trang ½ìm...

Mæt ½o­n v¯n linh ½æng kü ho´c n¾n ½´c, ½ung ½ơa. Nhùng tâ ch¶t ½·u ng¡y cƯn r¶t m̃ng. Sú ½ung ½ơa cđa chù mang µm tiÆt trơèc khi ngù nghØa thúc tèi. V¡ vÖ ngù nghØa chơa chÆ ngú nÅn t¶t c¨ cƯn ½ớc näi trái, giùa sú thiÅng v¡ ch¶t ǵi tÖnh, ngøa s¶p ½an bÎn, giao thoa. TiÆng gài râi rÏt Mµy, Mµy çi (trÀ trung tÖnh cé vang vàng TriÅu Vµn TriÅu Vµn cđa Tá ‡áng Pha) cƯn ½ang ḍ dú ê chå "ngúc n¡ng thÅnh thang tâc ra kh̃i t¶m ra xanh ½ºm" thÖ ta bÙ k¾o tèi trơèc mæt thµn gƯn, tèi kü... "ṇ báng to, tr°ng trƯn ½ìm hæt gƯn nhơ ngúc ...". Cµy v¡ thµn, hai ¸n ḍ mËm m­i m¡ c̣ th̀, c¨m quan cÜ th̀ b°t ½ớc ngay, r¶t tràn vÂn. Nhµn sinh thu l­i trong mæt ê thµn ngơéi. ThiÅn nhiÅn ṭ l­i ê mæt trong cµy. Cµy baobab n±m giùa ½¶t khá Phi Chµu ¸n ḍ nçi sinh ra con ngơéi ban ½·u tâi t¯m nguyÅn sç nguyÅn thuư. Cµy gƯn cđa 'Mµy Mæt Ng¡y bung nê dúng l­i c¨ mæt S¡i GƯn thç thiÆu, mæt quÅ hơçng thiÆu nù mơéi b¨y, cđa r¶t riÅng tơ m¡ r¶t ræng mê. (¸n ḍ cđa thç ca vân thÆ, nÜ khêi ½i t÷ mæt thÆ gièi riÅng, răi ½ớc ch¶p nhºn, bêi sâ ½áng, ½̀ kháng nÜi, v¹n l¡ ¸n ḍ m¡ û nghØa thÖ m¶p mÅnh hìn læ) . Trong kháng gian chïng chºp ½·u ng¡y ¶y nhùng thç mæng nhŸy m°t tinh nghÙch theo dßi nhùng sinh ho­t nhơ cÜ ½Ü, nhơ ½¬ r¶t xơa, ½¬ m¶t. Hçi thê cđa Mµy nhµn vºt l¡ hçi thê ngơéi nghe bµy gié ½ang nÏu l¶y ½̀ kiÆm tÖm giùa nhùng biÅn gièi cŸi gÖ huyÍn ḍ giùa ¸n Ÿo tÖnh v¡ tÏnh, thiÅng v¡ ḍc, kh¾p v¡ mê. T¶t c¨ ¶y trong mæt sµn vơén chïa, cÜ m´t nhơ mæt ¸n ḍ khŸc vË mæt âc ½¨o xa xái, sÁ m¶t, khi mai ng¡y trơa lÅn.

TÖnh yÅu, tÖnh yÅu chuyÆn ½i xa cđa mæt thµn hơu

Qua vïng ngúc tr°ng mÅnh máng kháng tèi ½ớc

Lorca, "Your childhood in Menton"

Lµu lµu l°m tái mèi ½àc ½ớc mæt ½o­n v¯n thç mæng, l­, h¡m chöa lung linh nhùng thÆ gièi c¨nh thä nhơ vºy. L­i l¡ mæt mê truyÎn, l¡ khµu gay go nh¶t trong nghÎ thuºt truyÎn ng°n. Thç mæng vÖ xîc tÏch nhùng bìu tớng, ¸n ḍ, hÖnh ¨nh mang tÏnh thç (mæt ni cá v°t chiÆc kh¯n tr°ng trÅn vai ǵi Xuµn û cđa H¡n; t¶m ra xanh ½ºm, ǵi buäi chiËu mïa xuµn xu¶t viÎn cđa Boris Pasternak) . Thç mæng trong µm thanh v¡ hơçng s°c cđa ngán ngù: cö xao ½æng liÅn ṭc trong kiÆn trîc nhùng cµu v¯n gâi lÅn nhau ch­y ½uäi, t÷ mæt c¯n phƯng mê ra mæt vuáng sµn (mæt vïng kháng gian, nhùng ½Åm théi gian), trÅn cao mæt kho¨ng v÷a ½đ ½̀ nhÖn xuâng. TÏnh thç mæng cƯn tèi t÷ nhùng h¡m ¸n cđa sú m¶t, phï du, bÜng, théi gian m¶t bÜng. NÜ bŸo trơèc sú ½ä vë.

TiÆng chuáng n¯m gié sŸng nhơ tiÆng chuáng chïa DiÎu ‡Æ (hay Linh Ṃ nh× ?) mæt Nh¬ Ca ½Åm ½́i sŸng ra ½i kh̃i mæt th¡nh phâ théi nhùng n¯m 60. TiÆng chuáng nghe l­i trong mæt buäi sŸng Vµn trê vË, hºu chiÆn. Sú trïng h́p thái. Nhơng Mµy v¡ nhùng ½au thơçng m¶t trÏ thÖ 'ram rŸm' hiÎn thúc nhơ ½ái tay ½an lŸt nhùng śi nöa cđa Mµy m¡ cçn m¶t trÏ ½iÅn lo­n ½ái khi tr¡n tèi cö l¡ nhơ t÷ mæt D¬i Kh¯n Sá khi Mµy v¹n cƯn thanh xuµn ½Ưi gài nhơ nhùng ca khîc trù tÖnh h¡ng quŸn trong trơa năng ngæt muâi n°ng chiÆn tranh. ChiÆn tranh bµy gié cñng ½¬ l¡ xa. NÜ ½¬ thuæc v¡o quŸ khö, thuæc v¡o lÙch sø. Nhơng ½au thơçng kháng ph¨i ch× trong chiÆn tranh. Hºu chiÆn mèi l¡ ½ìm ngºm nguÖ. Cđa nhùng ngơéi cƯn l­i, sâng sÜt. Nhùng kÀ lang b­t ngo¡i quÅ hơçng hºu chiÆn ¶y cñng l¡ nhùng kÀ sâng sÜt. T÷ ngºm ngïi ¶y, tÙch mÙch ½au ½èn ¶y, thç ca, truyÎn ng°n, tìu thuyÆt. LÙch sø thúc ra cƯn r·m ræ vºn h¡nh. Nhơng nÜ bÅn ngo¡i thÆ gièi hºu chiÆn cđa Mµÿ NÜ kháng cƯn ½̀ û tèi n¡ng. LÙch sø cÜ m´t ngo¡i phƯng t°m:

V÷a v´n vƯi nơèc, Mµy ra d¶u ch× vË phÏa cøa xua tay, û ½uäi tái. Mµy t°m mæt mÖnh ½ớc chö ? N¡ng gºt gºt v¡ ½¸y m­nh tái ra. LƯng ch²ng yÅn, tái bºt truyËn hÖnh, ½¬ tèi gié tin töc. BÅn kia thÆ gièi cđa tái ½ang b÷ng b÷ng sái ½æng, Gorbatchev tuyÅn bâ perestroika,...

LÙch sø nhơ thÆ b̃ rçi nhùng con ngơéi théi hºu chiÆn cđa mæt ½¶t nơèc. Bµy gié hà, nhùng ngơéi sâng sÜt sau chiÆn tranh, ch× cÜ nhùng quang gŸnh quŸ khö. Hà cÜ nhùng kû öc nhơ bÜng ma: mæt ½öa con ½¬ chÆt, m¡ v¹n h̃i: nÜ ½¬ chÆt chơa? sao nÜ kháng cÜ m´t trong th¡nh phâ n¡y? Mæt ngơéi mÂ, mæt ngơéi ½¡n b¡ "cŸch ½µy hçn hai mơçi n¯m ½iÎu h­nh duyÅn dŸng, bµy gié khuán m´t l­c th·n gi¡ nua." Nhùng con ngơéi trong mæt sµn kh¶u ră d­i, kháng cƯn bi hïng, kháng c¨ bi thơçng, l­nh hçn Bretch, "Mµy ½i tÜc d¡i mê tung qu·n Ÿo ph¶t phèi, ½Æm mæt hai ba. H¡ng xÜm hai bÅn ½ä ra , m¶y ngơéi ½¡n b¡ xîm l­i ám Mµy, k¾o Ÿo qu·n cho n¡ng. Bàn ½¡n áng hai bÅn chß m°t răi nhÖn nhau tđm t×m. Lñ trÀ vå tay reo hƯ." Mæt c¨nh tuăng absurd trÅn mæt sµn kh¶u cruel, cđa Artaud, Craig (chîng ta h¬y ½̀ û tèi ngán ngù tr·n tṛi cđa Mai Ninh nçi ½µy tơçng ph¨n l¡m sao vèi ½o­n khêi ½·u) . Ngơéi ½iÅn l¡ mæt ngơéi linh hăn bÙ thơçng tÏch (damaged soul). CƯn nhùng ngơéi sâng t×nh tŸo tđm t×m cơéi trơèc ngơéi ½iÅn l¡ gÖ? Nhùng linh hăn ½¬ vong thµn hay ch× l¡ sú døng dơng kháng linh hăn? Ngơéi ta l¡m gÖ? Nhơ trong tranh tán giŸo. Nhùng ngơéi ½¡n b¡ mang tÅn Maria, Magdalina,... m´c l­i Ÿo cho JÅsu, trong khi ½Ÿm binh lÏnh ½¡n áng nhÖn trç v¡o lo­n hơèng.

Mæt nåi xîc ½æng dµng lÅn nghÂn ngúc, tái luăn nhùng ngÜn tay v¡o mŸi tÜc ng°n cƯn hçi ¸m, thçm mïi d·u tái ½¬ gæi cho Mµy. Ng¡y xơa Mµy ½̀ tÜc d¡i giâng cá Ba, tÜc mæt dƯng ch¨y mớt sau lơng. Tái hay nghÙch cuân quanh tay, bîi th¡nh làn. Mµy gh¾t ai sé tÜc mÖnh nhơng vèi tái Mµy l¡m nǵ. Tái th·m thÖ. Tæi Mµy quŸ Mµy çi. N¡ng nhơ nghe th¶y, quay sang, hai tay cho¡ng qua cä tái t÷ t÷ th¨ xuâng ré r¹m bé vai răi luăn v¡o sau l¡n Ÿo. Mµy bµy gié ½¹m mïi quen thuæc, mïi cđa chÏnh tái.

Ngơéi ta tèi vèi nhau, nhùng con ngơéi tÖm l­i. TÖm l­i linh hăn ½¬ rçi m¶t, nhơ mæt cŸch nÜi cñ m¡ thúc ra v¹n ½îng. Mæt trê vË vèi-chÏnh-tái, hay mæt giao ho¡ vèi cŸi alter ego vân ½eo ½uäi nhơ hÖnh vèi bÜng. Hay ch× thu·n l¡ mæt cho ½i, vÖ thơçng xÜt. Hay ½i xa hçn nùa: mæt pḥc hăi l­i thÆ gièi linh-hăn tÖnh yÅu. ái con ngơéi! Mi l¡ mæt thµn sºy biÆt tơ duy, hay mæt con vºt chÏnh trÙ, hay mæt hùu th̀ cÜ û thöc ½­o ½öc, hay mæt sinh vºt tÖnh ḷy ½a mang? Mæt sinh vºt biÆt xÜt thơçng v¡ san sÀ . Mæt sinh vºt ½ái khi biÆt nÜi: "tái chàn tÖnh yÅu l¡m bìn tréi" ( Mai Th¨o), hay " I am he that aches with amorous love "/ tái l¡ kÀ ¶y qu´n lÅn vÖ tÖnh yÅu (Walt Whitman) . Love, sympathy/ thơçng c¨m. …y l¡ tÖnh yÅu cđa linh hăn trÅn nhùng con læ mê

Con ‡ơéng Mê. QuÅ hơçng lèn ræng cđa Linh Hăn l¡ con ½ơéng mê. Kháng ph¨i thiÅn ½¡ng, hay thiÅn thai. Kháng 'ê trÅn cao '. Kháng c¨ 'bÅn trong'. Linh hăn thÖ kháng ' ê trÅn cao ' cñng ch²ng ê 'bÅn trong'. NÜ l¡ mæt kÀ tr¸y bæ xuái mæt con ½ơéng mê.

V¡ linh hăn tái ½Ün nhºn con ½ơéng mê. Linh hăn tái g´p gë nhùng linh hăn ½ang ½i b¯ng qua, linh hăn ¶y ½i cïng nhùng linh hăn trÅn ½ơéng. V¡ cho mæt v¡ cho t¶t c¨, linh hăn ¶y cÜ thơçng c¨m. Thơçng c¨m cđa tÖnh yÅu, thơçng c¨m cđa gh¾t b̃, thơçng c¨m cđa lµn m¹n cºn k˽çn sç; t¶t c¨ nhùng h¡nh vi thơçng c¨m tinh tÆ cđa linh hăn vá lớng, t÷ gh¾t b̃ xÜt xa nh¶t ½Æn tÖnh yÅu năng chŸy nh¶t.

The Open Road. The great home of the Soul is the open road. Not heaven, not paradise. Not 'above'. Not even 'within'. The soul is neither 'above' nor 'within'. It is a wayfarer down the open road.

And my soul takes the open road. She meets the souls that are passing, she goes along with the souls that are going her waÿ And for one and all, she has sympathÿ The sympathy of love, the sympathy of hate, the sympathy of simple proximity; all the subtle sympathizings of the incalculable soul, from the bitterest hate to passionate love.
D. H. Lawrence ('Whitman', Studies in Classic American Literature)

CÜ lÁ ngo¡i Whitman ch× cƯn Simone Weil ½̀ nÜi chuyÎn linh hăn v¡ tÖnh yÅu con ngơéi mÅnh máng tréi bìn, tÖnh yÅu nhơ mæt hìn læ trung thúc cđa Sympathy. Tái cö nghØ nhơ vºy, cho tèi khi ½àc H́p „m trong vïng sµn khu¶t.

‡àc v¡ tÖm ra, ê truyÎn ½·u tiÅn n¡y cđa cuân sŸch, mæt bìn tréi khŸc. Mæt whitmanesque love trong truyÎn ng°n ViÎt Nam.

Trong "Mµy Mæt Ng¡y", mæt rçi v¡o c¨nh thä quÅ hơçng hºu chiÆn ho¨ng l­c sÁ dÍ d¡ng ½ơa ngơéi ½àc tèi mæt sú ½ăng hoŸ mÖnh vèi ngơéi-k̀, nhµn vºt mang tÅn Vµn. Vµn chö kháng ph¨i l¡ Mµy. Mµy l¡ ph·n kia, nøa kia, nøa mÅnh máng. Mµy l¡ nøa ta chơa nhºp ½ớc v¡o. Dï ta cÜ th̀ kÅu lÅn râi rÏt "Mµy Mµy çi", răi ½̀ xÜt thơçng "Tæi Mµy quŸ Mµy çi"; hay kháng kÅu gÖ hÆt, ch× nghe thái. Nhơ nghe "t÷ ḅng Mµy mæt thö mïi năng ngŸi kháng ½Ùnh ½ớc, mïi c̃, mïi x¡ phƯng rÀ tiËn, mïi mµy tre hay cđa ½¶t bïn n°ng giÜ ngo­i á ." Sú ½ăng hoŸ (vân ½¬ t­m théi), sÁ d÷ng l­i ê mæt thơçng c¨m, hay kháng tèi c¨ mæt thơçng c¨m. V¡ ê c¨ hai d÷ng l­i ¶y, dï tái cÜ ½¬ b°t ½ớc nhùng hÖnh ¨nh tinh tÆ năng th°m, ½au ½èn, bÙ khu¶y ½æng, bÙ ½´t v¶n ½Ë (c¨ l¡ nhơ thÆ) thÖ tái v¹n sÁ chơa th¶y ½ớc mæt cŸi gÖ vá cïng quan yÆu, mæt missing the point. Tái v¹n chơa th¶y - Mµy v¡ Vµn ½Ëu ½ang ½i trÅn con læ mê, vèi linh hăn cđa hà.

Thơéng QuŸn

Melbourne
21 Nov 2000