trÙnh cáng sçn
½éi v¡ nh­c

½´ng tiÆn

TrÙnh Cáng Sçn chŸnh quŸn HuÆ, l¡ng Minh Hơçng, tä tiÅn gâc Trung Hoa. L¡ng Minh Hơçng nay sŸt nhºp v¡o Bao Vinh th¡nh x¬ Hơçng Vinh. Bao Vinh l¡ thơçng c¨ng cđa HuÆ ng¡y xơa.

Anh sinh ng¡y 28 thŸng Hai n¯m 1939, t­i L­c Giao, t×nh ‡°c L°c, lèn lÅn trong mæt gia ½Önh buán bŸn giùa trung tµm th¡nh phâ HuÆ. Nh¡ ½áng anh chÙ em, ba trai n¯m gŸi, m¡ anh l¡ con trơêng. Tuy cÜ th¯ng tr·m, nhơng nÜi chung l¡ khŸ gi¨.

TrÙnh Cáng Sçn theo hàc chơçng trÖnh PhŸp, t­i Trung hàc PhŸp t­i HuÆ, ½Æn hÆt c¶p hai. N¯m ¶y, 1955, cïng lèp cÜ ca sØ Kim Tơèc (GiŸo sơ Decoux, d­y khoa hàc, th×nh tho¨ng mang ½¡n vØ c·m v¡o lèp, ½¡n ½Îm cho hàc sinh hŸt). Lîc n¡y TrÙnh Cáng Sçn chçi guitare ½¬ hay. Trơéng gi¨i th̀, déi v¡o ‡¡ N³ng, TrÙnh Cáng Sçn cÜ lîc theo hàc trơéng ThiÅn Húu, Providence ê HuÆ. Răi chuỳn v¡o S¡i GƯn, hàc t­i trơéng Jean Jacques Rousseau. Sau ½Ü v¡o hàc trơéng Sơ Ph­m Quy Nhçn, răi ½i d­y hàc v¡i n¯m t­i Lµm ‡ăng.

Anh tú hàc nh­c mæt mÖnh, v¡ ½¬ k̀ l­i:

"Thuê ¶y, tái l¡ mæt ½öa b¾ thÏch ca hŸt. Mơéi tuäi biÆt solf¿ge, ch¾p l­i nhùng b¡i hŸt yÅu thÏch ½Üng th¡nh tºp, chçi ½¡n mandolin v¡ sŸo trîc. Mơéi hai tuäi cÜ cµy ½¡n guitare ½·u tiÅn trong ½éi v¡ t÷ ½Ü sø ḍng guitar nhơ mæt phơçng tiÎn quen thuæc ½̀ ½Îm cho chÏnh mÖnh hŸt.

Tái kháng ½Æn vèi µm nh­c nhơ mæt kÀ chàn nghË. Tái nhè mÖnh ½¬ viÆt nhùng ca khîc ½·u tiÅn t÷ nhùng ½Ưi h̃i tú nhiÅn cđa tÖnh c¨m thái thîc bÅn trong... ‡Ü l¡ nhùng n¯m 56 - 57, théi cđa nhùng gi¶c mæng ngän ngang, cđa nhùng viÍn tơêng phï phiÆm non d­i. CŸi théi tuäi trÀ xanh mơèt nhơ trŸi qu¨ ½·u mïa ¶y, tái r¶t yÅu µm nh­c nhơng tuyÎt nhiÅn trong tái kháng hË ǵi lÅn cŸi ham muân trê th¡nh nh­c sØ... D­o ¶y ba tái ½¬ m¶t..." 1

Nhùng cµu h̃i ngơéi tƯ mƯ cÜ th̀ ½´t ra: mæt ngơéi ch× hàc trơéng PhŸp, giŸo trÖnh ViÎt ngù r¶t h­n chÆ v¡ l̃ng lÀo, khi ½´t léi ca, sao cÜ th̀ sø ḍng tiÆng ViÎt ½iÅu luyÎn ½Æn nhơ thÆ? Th×nh tho¨ng anh viÆt truyÎn ng°n, tham luºn, ½Ëu xu¶t s°c. B­n b¿ nhºn ½ớc thơ riÅng, ½Ëu nhè r±ng Sçn chù ½Âp v¯n hay.

Tú hàc ½¡n hŸt, răi sŸng tŸc mæt mÖnh, TrÙnh Cáng Sçn kháng thuæc mæt nhÜm sŸng tŸc n¡o, nhơ nhùng ngơéi ½i trơèc, nhơ LÅ Thơçng, Ho¡ng Quû trong nhÜm ‡ăng Vàng ê H¨i PhƯng, nhơ Th¸m OŸnh, Dơçng ThiÎu Tơèc trong nhÜm Myosotis t­i H¡ Næi, nhÜm Ho¡ng Mai Lơu t­i Nam Bæ. Cñng nhơ sau n¡y, anh sÁ tú hàc vÁ mæt mÖnh.

Cµu h̃i tƯ mƯ thö hai: tú hàc nh­c, răi t÷ r¶t sèm ½¬ lao mÖnh v¡o ½éi sâng sŸng tŸc v¡ tranh ½¶u, l¡m sao anh cÜ th̀ liÅn ṭc sŸng tŸc kho¨ng 800 ca khîc, ph·n lèn ½ớc yÅu chuæng?

NÜi r±ng TrÙnh Cáng Sçn l¡ thiÅn t¡i, cñng dÍ thái. Nhơng trê th¡nh thiÅn t¡i trÅn mæt ½¶t nơèc nhơ ViÎt Nam, ½ớc th÷a nhºn l¡ thiÅn t¡i trong mæt x¬ hæi nhơ ViÎt Nam - nh¶t l¡ sau cuæc ½äi ½éi 1975 - thºt kháng ½çn gi¨n.

Ṃc ½Ïch cđa b¡i n¡y l¡ gi¨i thÏch sú hÖnh th¡nh cđa thiÅn t¡i TrÙnh Cáng Sçn, gi¨i m¬ hiÎn tớng TrÙnh Cáng Sçn v¡ tÖm hìu vÙ trÏ cđa TrÙnh Cáng Sçn trÅn nhùng tr·m luµn cđa ½¶t nơèc, chđ yÆu l¡ khîc quanh 1975.

Chîng tái cñng muân cung c¶p cho cŸc nh¡ nghiÅn cöu vË sau mæt sâ tơ liÎu r¨i rŸc ½µy ½Ü, e mai ½µy khÜ kiÆm, khi nhùng than khÜc v¡ tung há ½¬ l°ng xuâng.

VË ho¡n c¨nh sŸng tŸc ban ½·u, TrÙnh Cáng Sçn ½¬ tuyÅn bâ vèi VØnh Xơçng, bŸo ‡¶t ViÎt, n¯m 1985: "‡Æn n¯m 1957, tái sŸng tŸc, gài l¡ ½̀ b­n b¿ nghe chçi. Sau ½Ü th¶y cÜ höng thî sŸng tŸc v¡ thø viÆt thÅm mæt sâ b¡i. N¯m 1959, tái viÆt b¡i œèt Mi v¡ ½ớc b­n b¿ khÏch lÎ. Tái mèi tÖm sŸch nghiÅn cöu thÅm vË nh­c, trao ½äi thÅm vË nh­c lû vèi b­n b¿. Sau ½Ü, tái phä nh­c cho kho¨ng mæt cḥc b¡i thç tÖnh yÅu (nhơ NhÖn Nhùng Mïa Thu ‡i ch²ng h­n). N¯m 63, tái cÜ mæt sâ sŸng tŸc khŸ th¡nh cáng nhơ DiÍm Xơa, Bìn Nhè, H­ Tr°ng. T÷ ½Ü, tái ½i v¡o con ½ơéng sŸng tŸc." 2

V¡ t÷ ½Ü, TrÙnh Cáng Sçn näi tiÆng.

I

Khi ½´t cµu h̃i: sao mæt thanh niÅn, r¶t trÀ, ch× hàc "trơéng Tµy" m¡ sø ḍng tiÆng ViÎt t¡i hoa ½Æn vºy, tái kháng cÜ th¡nh kiÆn - vÖ b¨n thµn mÖnh cñng ch× hàc "trơéng Tµy" - m¡ ½̀ tÖm hìu nguăn sŸng t­o trong ngán ngù.

TrÙnh Cáng Sçn, cÜ lÁ - ½µy l¡ gi¨ thuyÆt d¿ d´t - kháng hàc nhiËu v¯n chơçng ViÎt Nam ½ớc gi¨ng d­y ê nh¡ trơéng théi ½Ü, nÅn kháng bÙ ná lÎ v¡o nhùng khuán sŸo trơéng quy, kháng suy nghØ b±ng ½ìn câ s³n cÜ, m¡ t­o ½ớc mæt hÖnh thöc mèi cho léi ca. Léi ca ¶y sø ḍng nhiËu hÖnh ¨nh, bìu tớng bÙ x¾ lÀ, ½i th²ng v¡o tµm tơêng ngơéi nghe, m¡ kháng ½Ưi h̃i hà ph¨i hìu nghØa chÏnh xŸc. VÏ ḍ b¡i TÖnh S·u:

TÖnh xa nhơ tréi / TÖnh g·n nhơ khÜi mµy /

TÖnh tr·m nhơ bÜng cµy / TÖnh reo vui trong n°ng /

TÖnh buăn l¡m cçn say

... Cuæc tÖnh lÅn cao vît / Nhơ chim m̃i cŸnh răi / Nhơ chim xa lÖa b·y / Nhơ chim b̃ ½ơéng bay /

M­ch l­c næi t­i (coh¾rence organique) cđa ca khîc kháng dúa v¡o tơçng quan û nghØa: "tÖnh xa nhơ tréi" thÖ h́p lû, nhơng g·n, sao l­i nhơ "khÜi mµy"? "TÖnh lÅn cao vît", sao l­i "nhơ chim m̃i cŸnh răi"? "TÖnh reo vui trong n°ng", thÖ ph¨i ½âi ng¹u vèi "tÖnh buăn cçn mơa bay" mèi ch×nh, sao l­i say sơa v¡o ½µy?

Thºt ra, m­ch l­c næi t­i ½ớc c¶u trîc trÅn hÖnh thöc ngán ngù: nhùng t÷ l´p l­i: tÖnh, chim, nhơ, nhùng v·n luyÆn lŸy: mµy, cµy, say, bay, nhùng t÷ ½âi lºp: xa/g·n, vui/buăn. HÖnh ¨nh nâi tiÆp nhau, kháng c·n ¯n khèp vèi lû luºn, l­i ½ớc tiÆt ½iÎu, µm giai nµng ½ë, bay bäng, bay th²ng v¡o tµm tơêng ngơéi nghe.

Chîng ta thø so sŸnh, ½̀ tÖm hìu chö kháng phµn ½Ùnh hçn thua, mæt léi nh­c tơçng t́ cđa ‡o¡n Chu¸n-T÷ Linh:

Gøi giÜ cho mµy ng¡n bay

Gøi bơèm muán m¡u vË hoa

Gøi thÅm Ÿnh tr¯ng m¡u xanh lŸ thơ

VË ½µy vèi thu tr·n gian...

Hai ca khîc na nŸ, vÖ ½Ëu l¡ ¸n ḍ xµu chuåi (m¾taphore fil¾e), nhơng cµu sau cđa ‡o¡n Chu¸n v¡ T÷ Linh ½ớc c¶u tö theo ngù nghØa v¡ quy ơèc, theo ½ìn câ: giÜ+mµy, bơèm+hoa, giÜ+tr¯ng, tr¯ng+thu. N¾t mèi l¡ m¡u xanh lŸ thơ bÙ xoŸ nho¿ giùa nhùng ơèc lÎ ½ớc liÅn kÆt th¡nh mæt xµu chuåi kiÅn câ, ch´t chÁ quŸ l¡m m¶t ch¶t thç. ThÅm v¡o ½Ü l¡ nhùng cµu th¶t ngán ½ơéng luºt r¶t ch×nh chu:

LŸ v¡ng t÷ng cŸnh / rçi t÷ng cŸnh

Rçi xuâng µm th·m / trÅn ½¶t xơa

B¡i Gøi GiÜ Cho Mµy Ng¡n Bay r¶t hay, nhơng hay mæt cŸch khŸc, ½úçc yÅu chuæng ê mæt gièi thÏnh gi¨ khŸc.

Ph­m Duy, théi trÀ, ½¬ cÜ nhùng sŸng t­o tµn kü:

Buăm vË dæi n°ng ½ái vai

Bao nhiÅu m¡u hoa ngŸt trÅn ½ái mái

(TiÆng ‡¡n Tái, 1947)

Sau ½Ü, anh trê vË vèi ngán ngù duy lû:

Bao gié em giê l­i vơén dµu (hëi em)

L¡ mæt cµu thç tuyÎt véi: vơén dµu l¡ niËm thơçng nhè muán trïng mæt nËn v¯n minh ½¬ khu¶t bÜng. Nhơng Ph­m Duy l­i băi thÅm cµu sau:

‡̀ anh b°c gå xµy nhÙp c·u (anh) bơèc sang...

(QuÅ Ngh¿o, 1948)

ThÖ cŸi û ½¬ thu hÂp cŸi tö. Cµu hŸt trê th¡nh thá thìn, v¡ gièi h­n µm vang. (Tái ½¬ cÜ dÙp trÖnh lÅn anh Ph­m Duy û n¡y, anh cơéi vui: thÆ ¡?)

TŸc ph¸m LÅ Thơçng uyÅn bŸc c¨ nh­c l¹n léi, ½¬ ½úçc ngơéi ½éi yÅu thÏch. TrÙnh Cáng Sçn sÁ kháng viÆt ½ớc nhùng cµu v¯n vÀ nhơ LÅ Thơçng:

BÅn Man KhÅ cƯn tung giÜ ḅi mÙt mïng,

BÅn TiÅu Tơçng cƯn thơçng tiÆc nçi ng¡n trïng...

(HƯn Vàng Phu)

nhơng ½¬ viÆt:

‡¡n bƯ v¡o th¡nh phâ

Reo buăn tiÆng h­t chuáng

(...)

‡¡n bƯ tÖm dƯng sáng

Nhơng dƯng nơèc c­n khá

‡¡n bƯ bång th¶y buăn,

bång th¶y buăn...

(Du Ṃc)

Nhùng hÖnh ¨nh ngo¡i trÏ tơêng tớng cđa LÅ Thơçng - áng vua ½´t léi ca - theo sú ½Ÿnh giŸ cđa Ph­m Duy.

‡i v¡o nËn tµn nh­c vèi mæt tµm hăn mèi mÀ, TrÙnh Cáng Sçn ½¬ d·n d·n xµy dúng mæt nh­c ngù mèi, phŸ vë nhùng khuán sŸo cđa nËn µm nh­c c¨i cŸch, th¡nh hÖnh ch× hai mơçi n¯m vË trơèc.

I

TrÙnh Cáng Sçn tú hàc nh­c, chö kháng ½ớc ½¡o t­o theo hÎ thâng trơéng quy. Khi b°t ½·u sŸng tŸc, ½ớc khÏch lÎ, mèi "trao ½äi nh­c lû vèi b­n b¿", anh kháng nÜi rß l¡ nhùng ai.

Cµu h̃i thö hai ngơéi tƯ mƯ ½´t ra l¡: hàc nh­c mæt mÖnh, thÖ vân liÆng nh­c thuºt l¶y ½µu ra m¡ sŸng tŸc nhiËu, nhanh v¡ hay nhơ thÆ?

NhiËu ngơéi cho l¡ tŸc ph¸m anh ½çn gi¨n vË m´t nh­c thuºt, nÜi l¡ ngh¿o n¡n cñng ½ớc.

V¯n Cao nhºn x¾t: "Trong µm nh­c cđa Sçn, ta kháng th¶y d¶u vÆt cđa µm nh­c cä ½ìn, theo c¶u trîc bŸc hàc phơçng tµy. Sçn viÆt hăn nhiÅn nhơ th̀ c¨m xîc nh­c thç tú nÜ tr¡o ra."3

Lâi nh­c hăn nhiÅn, dung dÙ n¡y l­i ½Ÿp öng l­i vèi nhu c·u théi ½­i, theo Ph­m Duy:

"VË ph·n nh­c, to¡n th̀ ca khîc TrÙnh Cáng Sçn kháng c·u kü, r°c râi vÖ n±m trong mæt sâ nh­c ½iÎu ½çn gi¨n, r¶t phï h́p vèi tiÆng thê d¡i cđa théi ½­i."

Mæt thÏnh gi¨ bÖnh thơéng, yÅu quû TrÙnh Cáng Sçn, ½¬ viÆt sau khi anh qua ½éi: "X¾t cho cïng, TrÙnh Cáng Sçn l¡ mæt nh¡ thç. Mæt nh¡ thç lèn. Nh­c l¡ cŸi xe t¨i anh l°p l¶y ½̀ chê thç anh ½Æn vèi chîng ta." (Vñ Thơ HiÅn, Varsovie, 4/2001). Nhºn x¾t kháng ½îng nhơng tiÅu bìu.

Dï cho r±ng nh­c thuºt ½çn ½iÎu, thÖ cñng ph¨i th÷a nhºn t¡i n¯ng, cÜ ph·n hàc tºp, cÜ ph·n thiÅn phî. Hoa hăng ½Âp l¡ do cµy hăng, nhơng cñng cƯn nhé v¡o ½¶t ½ai, phµn tro, mơa n°ng, ngơéi ch¯m sÜc, thºm chÏ c·n c¨ ngơéi ng°m, hoa hăng mèi cÜ giŸ trÙ cŸi ½Âp hoa hăng. Dï ê ½µy ch× l¡ mæt ½oŸ vá thơéng.

Ta thø nhè l­i théi ½­i phŸt sinh t¡i n¯ng TrÙnh Cáng Sçn.

N¯m anh 15 tuäi, 1954, HiÎp ‡Ùnh Gen¿ve chia ½ái ½¶t nơèc, c¨ hai miËn Nam B°c ½Ëu hoŸ thµn trong ho¡n c¨nh chÏnh trÙ v¡ v¯n hÜa mèi.

SŸch bŸo, ½Øa nh­c PhŸp du nhºp ă ­t v¡o ViÎt Nam h±ng ng¡y, giŸ thúc tÆ rÀ hçn t­i Paris nhé tŕ c¶p hâi ½oŸi, v¡ ½µy l­i l¡ théi kü phŸt minh v¡ phŸt trìn cđa lo­i sŸch b̃ tîi v¡ ½Øa hŸt r¨nh mÙn (microsillon), phŸt h¡nh ræng r¬i, k¿m theo nhùng phơçng tiÎn truyËn thanh mèi. Théi trơèc, tuy ViÎt Nam l¡ thuæc ½Ùa PhŸp, nhơng v¯n chơçng PhŸp ch× du nhºp qua nh¡ trơéng, giŸo trÖnh d÷ng l­i ê cuâi thÆ kư XIX: uyÅn bŸc nhơ Xuµn DiÎu m¡ kháng biÆt Apollinaire. Sau 1954, v¯n hoŸ PhŸp - v¡ phơçng Tµy - du nhºp th²ng v¡o thÙ trơéng. Cáng chîng ½àc Françoise Sagan t­i S¡i GƯn cïng lîc vèi Paris. TrÅn h¿ phâ, nh¶t l¡ t­i cŸc quŸn c¡ phÅ, ngơéi ta b¡n luºn vË Malraux, Camus, c¨ vË Faulkner, Gorki, Husserl, Heiddeger.

Ngơéi ta th°c m°c vË nhùng tÅn ca khîc TrÙnh Cáng Sçn c·u kü nhơ Mơa Hăng, Tuäi ‡Ÿ Buăn, trong khi Thanh Tµm TuyËn viÆt ‡Åm M¡u Hăng, vË sau trê th¡nh phƯng tr¡ l÷ng danh, l­i viÆt thÅm LÎ ‡Ÿ Xanh, ½ớc danh ho­ ‡inh Cơéng, b­n thµn TrÙnh Cáng Sçn, vÁ th¡nh tranh tr÷u tớng, v...v... .

Song h¡nh vèi sŸch bŸo, cŸc cç quan v¯n hoŸ tµy phơçng mê cøa ho­t ½æng: PhƯng Tháng Tin Hoa Kü, PhŸp, Trung Tµm v¯n hoŸ ‡öc... dØ nhiÅn l¡ vèi nhùng ½æng cç chÏnh trÙ trong théi kü chiÆn tranh l­nh, m¡ chîng tái kháng ½Ë cºp ê ½µy, ch× nh¶n m­nh ê ¨nh hơêng v¯n hoŸ phơçng Tµy théi ½Ü trÅn ½éi sâng trÏ thöc miËn Nam. Nhùng ChiËu Chđ Nhºt Buăn n±m trong c¯n gŸc ½Öu hiu.. á hay mÖnh v¹n cá liÅu, răi ½Æn Ng¡y Chđ Nhºt buăn cƯn ai, cƯn ai:...Tuäi buăn Em mang ½i trong hơ vá, ng¡y qua hùng hé... Kháng th̀ kháng nh°c ½Æn b¡i Chđ Nhºt Buăn, Sombre Dimanche cđa Seress Rejso, nghe nÜi ½¬ cÜ ngơéi tú tø vÖ nÜ. Hay vÖ nhùng hơ vá, cá liÅu, hùng hé, thÙnh h¡nh mæt théi. Trong b¡i viÆt "Nåi lƯng cđa tÅn TuyÎt Vàng" anh ½¬ tiÆt læ "tái vân thÏch triÆt hàc v¡ vÖ thÆ, tái muân ½ơa triÆt hàc v¡o nhùng ca khîc cđa mÖnh." VÏ ḍ nhơ: VÆt l¯n tr·m h±n lÅn phiÆn ½Ÿ m¡ anh gài l¡ di th­ch: roche errante, ngơéi hŸt kháng hìu gÖ, nhơng v¹n thÏch hŸt! Nhơng nÜi l¡ Rolling Stones cñng kháng sai.

Ca khîc TrÙnh Cáng Sçn ǵi suy tơ, ½Ÿp öng l­i nhu c·u trÏ thöc chÏnh ½Ÿng ê mæt thìu sâ v¡ ¨o tơêng trÏ thöc théi thớng ê mæt ½a sâ, trong ½Ü cÜ cŸc cá cºu, ê ṃc TÖm B­n Bân Phơçng trÅn cŸc bŸo, tú gièi thiÎu l¡ "yÅu m¡u tÏm" v¡ "nh­c hà TrÙnh", hay "nh­c TCS" viÆt t°t.

Théi kü n¡y, NguyÍn v¯n Trung ½¬ viÆt b¡i ¨o ¨nh Thanh Thuû. NÜi vË ¨o ¨nh TrÙnh Cáng Sçn, áng ¶y cñng cÜ th̀ viÆt mæt b¡i hay.

Nh­c TrÙnh Cáng Sçn ½çn gi¨n: mæt nhớc ½ìm t­o dúng th¡nh cáng. Ph­m Duy nhºn x¾t vË TrÙnh Cáng Sçn "B¡i hŸt ch× c·n mæt chiÆc ½¡n guitare ½Îm theo, nÆu ho¡ µm phâi khÏ rơém r¡ thÖ kháng h́p vèi nhùng b¡i hŸt so­n theo th̀ ballade n¡y." 4 L­i l¡ mæt yÅu c·u khŸc cđa théi ½­i: nhùng Georges Brassens, Joan Baez l¹y l÷ng vèi cµy ½¡n ghi-ta. Ca khîc TrÙnh Cáng Sçn, cÜ th̀ hŸt cho v¡i ngơéi nghe, cho mæt nhÜm, hay trơèc qu¨ng ½­i qu·n chîng. NÜ ½i v¡o qu·n chîng, nh¶t l¡ gièi thanh niÅn: NÜ khŸc vèi nh­c phƯng tr¡, cÜ gi¡n nh­c v¡ do ca sØ hŸt, v¡ thÏnh gi¨ ½i nghe (v¡ nhÖn) ca sØ nhiËu hçn l¡ nghe ca khîc.

Théi TrÙnh Cáng Sçn cñng l¡ théi cđa cŸc tŸc-gia-so­n-gi¨-trÖnh-diÍn (auteur compositeur interpr¿te) ch²ng bao n¯m m¡ trê th¡nh huyËn ho­i: Jacques Brel, Bob Dylan. BŸo chÏ M₫ gài TrÙnh Cáng Sçn l¡ Bob Dylan ViÎt Nam, vÖ næi dung ph¨n chiÆn, m¡ cƯn vÖ phong cŸch trÖnh diÍn.

Nh­c TrÙnh Cáng Sçn kháng ph¨i l¡ nh­c giao hơêng. Nhùng so­n gi¨ bºc th·y cđa nh­c lû ViÎt Nam théi ½Ü, nhơ Vñ Th¡nh, V¯n Pḥng, NghiÅm Phî Phi kháng cÜ qu·n chîng.

TrÙnh Cáng Sçn cÜ t¡i ½´t nh­c, so­n léi, l­i biÆt b°t m­ch théi ½­i, sâng ½îng thÆ hÎ cđa mÖnh, trong lƯng ½¶t nơèc, trong nh­c c¨nh thÆ gièi. Ng·n ¶y cŸi t¡i dăn l­i, gài l¡ thiÅn t¡i, cñng kháng quŸ ½Ÿng.

I

Phµn ch¶t nhùng lèp phï sa ½¬ t¶p v¡o dƯng nh­c cđa mÖnh qua nhùng giao lơu v¯n hoŸ, TrÙnh Cáng Sçn cÜ nÜi ½Æn nhùng ¨nh hơêng ngo­i lai: "Thơê nh̃ tái r¶t thÏch nh­c tiËn chiÆn v¡ cÜ nghe mæt sâ nh­c nơèc ngo¡i. Nhùng n¯m 60, tái cÜ nghe nh­c Blues nÜi vË thµn phºn cđa ngơéi da ½en ê M₫. Tái r¶t thÏch nh­c cđa Louis Amstrong, D. Ellington... Tái th¶y lo­i nh­c n¡y g·n gñi vèi mÖnh v¡ th¶y cÜ kh¨ n¯ng muân l¶y nh­c n¡y ½̀ nÜi lÅn tµm sú cđa mÖnh." 5

V¡ cñng trÅn sâ bŸo ‡¶t ViÎt ½Ü, anh cho biÆt thÅm vË ¨nh hơêng: "Nhùng n¯m 64-66, sŸng tŸc cÜ ch¶t Blues, nhùng n¯m 67-72, l­i mang nhiËu ch¶t dµn ca."

"Ch¶t dµn ca" ê ½µy, ph¨i hìu theo nghØa folk songs cđa Bob Dylan v¡ Joan Baez thÙnh h¡nh théi ½Ü. C¨ hai danh ca ½Ëu hçn Sçn hai tuäi, cïng mæt thÆ hÎ, cïng mæt lû tơêng châng chiÆn tranh, cïng mæt cµy ghi-ta, cïng mæt ½iÎu hŸt; "Dµn ca" ê ½µy kháng ph¨i l¡ hƯ mŸi nhÖ, hƯ gi¬ g­o cđa quÅ hơçng. Nh­c dµn tæc dơéng nhơ kháng m¶y ¨nh hơêng ½Æn anh. Nhùng b¡i theo chđ ½Ë ru con cđa TrÙnh Cáng Sçn kháng m¶y µm hơêng nhùng b¡i hŸt ru em ViÎt Nam.

Sau n¡y, ngơéi ta thơéng trÏch d¹n cµu n¡y cđa TrÙnh Cáng Sçn:

"Tái ch× l¡ tÅn hŸt rong, ½i qua miËn ½¶t n¡y ½̀ hŸt lÅn nhùng linh c¨m cđa mÖnh vË nhùng gi¶c mç ½éi hơ ¨o."

L­i ph¨i hìu chù "hŸt rong" theo nghØa hiÎn ½­i: kháng ph¨i l¡ áng s¸m ch́, hŸt v¿ Th¶t Thđ Kinh ‡á ê phâ ‡áng Ba m¡ Huy Cºn ½¬ má t¨, m¡ hÖnh ¨nh ngơéi du ca hiÎn ½­i, nhùng baladins itin¾rants trong ca khîc Bob Dylan, trong quan niÎm Nh­c Du B¶t Tºn, Never Ending Tour (1988). Nh¡ thç Tá Thïy YÅn, chuæng thuyÆt chÏnh danh, nÅn ½¬ nÜi rß ½iËu n¡y v¡ gài TrÙnh Cáng Sçn l¡ "ngơéi du ca chÏnh hiÎu":

"Ngơéi du ca l¡ mæt nghÎ sØ ½´c biÎt ½öng giùa µm nh­c v¡ thi ca, ½îng hçn, ngơéi du ca l¡ mæt thi sØ nhiËu hçn l¡ mæt nh­c sØ.

Ngơéi du ca thơéng khi xu¶t hiÎn v¡ näi bºt trong nhùng théi ½­i ½ớc coi l¡ u u¶t nhiÍu nhơçng, nhùng théi ½­i m¡ tiÆng nÜi con ngơéi bÙ l¶n Ÿt, tú do con ngơéi bÙ cơëng chÆ, giŸ trÙ con ngơéi bÙ h­ th¶p, h­nh phîc con ngơéi bÙ tơèc ½o­t v¡ ơèc vàng con ngơéi bÙ bao vµy.

Th¡nh thø nhùng tŸc ph¸m du ca cÜ th̀ l¡ nhùng tŸc ph¸m yÆu hçi, dÍ d¬i, sç s¡i, nhùng tŸc ph¸m th¡nh hÖnh trong mæt thoŸng c¨m höng nh¶t théi, nhùng tŸc ph¸m nhơ nhùng kû tú ghi ch¾p væi v¡ng trÅn mæt trang gi¶y tÖnh cé, v¡ th¨ bay ngay theo théi thÆ."

Trong Cßi T­m, ¯n xäi ê thÖ n¡y, nçi con ngơéi chám liËn chæp l mài cç hæi ½̀ mua lÀ v¡ mua rÀ chît hơ danh, cÜ ngơéi cƯn viÆt ½ớc nhùng léi nhơ vºy, l¡ nghiÅm tîc v¡ tµm huyÆt. Nh¶t l¡ viÆt cho mæt ngơéi v÷a khŸc phe, v÷a khŸc phŸi.

V¯n Cao cñng l¡ mæt ngơéi s¡nh chù nghØa. Trong cµu chuyÎn thµn mºt, anh thơéng nÜi "Sçn l¡ mæt troubadour (kÀ hŸt rong) cÜ t¡i." Nhơng khi viÆt vË TrÙnh Cáng Sçn, anh dïng chù chantre,6 trang tràng hçn, trong nghØa "kÀ nǵi ca": "bêi Sçn ½¬ hŸt vË quÅ hơçng ½¶t nơèc b±ng c¨ t¶m lƯng cđa mæt ½öa con biÆt vui tºn cïng nhùng niËm vui, v¡ biÆt ½au ½Æn tºn cïng nhùng nåi ½au cđa Tä Quâc M hiËn".7 Troubadour hŸt nh­c mua vui cho tr·n thÆ, Chantre hŸt nhùng Léi Buăn ThŸnh. Tuy nhiÅn, TrÙnh Cáng Sçn cñng ch× tú xơng l¡ troubadour, nhơ tÅn ½´t cho phƯng tranh anh trìn l¬m chung vèi ‡inh Cơéng, Bøu Ch× t­i Gallery Tú Do, thŸng 8/2000. N¯m 1969, b­n anh, hàa sØ TrÙnh Cung, ½¬ vÁ böc tranh ½Âp, tÅn l¡ Le troubadour = KÀ du ca, hŸt ½̀ kÅu gài ho¡ bÖnh. Nhùng chuyÎn n¡y ½Ëu tơçng quan vèi nhau.

Khi Ph­m Duy gài ca khîc TrÙnh Cáng Sçn l¡ nhùng ballades, kháng cïng mæt nguăn gâc vèi chù baladin, cñng l¡ cÜ û trang tràng.

CŸc vÙ ¶y t¡i cao, û sµu m¡ lƯng thÖ ræng r¬i; cho nÅn léi cñng khoŸng ½­t.

*

Hám qua tr¯ng sŸng lé mé

Em ½i tŸt nơèc tÖnh cé g´p Anh

Ngơéi con gŸi ViÎt Nam da v¡ng, ng¡y xơa ½¬ hŸt nhơ thÆ trong ca dao, l¡ ½̀ che d¶u khŸt vàng tÖnh yÅu, chö trong ½éi sâng náng thán théi ¶y, l¡m gÖ cÜ cŸi tÖnh cé.

‡éi sâng thÆ gièi hiÎn nay, nghØ cho cïng, cñng vºy thái. Nhùng giai ½iÎu blues, nh­c ph¨n khŸng Bob Dylan, Joan Baez, thç Pr¾vert, Aragon, Eluard... TrÙnh Cáng Sçn ½¬ g´p gë, trÅn dƯng nh­c, dƯng thç, dƯng tµm sú. V¡ dƯng lÙch sø, dµn tæc v¡ thÆ gièi. Trong cao tr¡o lèn cđa lo¡i ngơéi, giùa lƯng thÆ kư hai mơçi: cao tr¡o gi¨i phÜng dµn tæc, chđng tæc v¡ giai c¶p. ‡÷ng quÅn viÎc gi¨i phÜng pḥ nù: ngơéi pḥ nù PhŸp ½i phŸ ng̣c Bastille t÷ 1789, m¬i ½Æn 11946 mèi cÜ quyËn ½·u phiÆu.

‡an Ÿo l¡ hÖnh ¨nh ¸n nh¹n, tḥ ½æng m¡ ngơéi ½¡n áng ½Ưi h̃i. ‡an Ÿo cho ai ½Ü, hay ½̀ tơêng nhè, ché ½́i ai ½Ü. Ca khîc TrÙnh Cáng Sçn, r¶t nhiËu pḥ nù, nhơng kháng th¶y hà ½an Ÿo. M¡ ch×... ngăi chçi, khi nghiÅng vai, khi nghiÅng ½·u, khi nghiÅng s·u. Ngăi chçi chŸn răi thÖ ‡öng lÅn gài mơa v¡o H­. NÆu khÜc, cñng ch× khÜc cho nhùng ChiËu mơa ½×nh cao.... Mai kia, cÜ ra ½i, thÖ cñng l¡ Nhơ nhùng dƯng sáng nh̃, thºm chÏ Em ra ½i...nçi n¡y v¹n thÆ!

Ngơéi ½¡n b¡ trong TrÙnh Cáng Sçn ½Âp dung dÙ v¡ tú do bÖnh thơéng. Tú do vèi cuæc ½éi, vèi tÖnh yÅu, thºm chÏ vèi tÖnh ḍc. Nh­c TrÙnh Cáng Sçn kháng nÜi ½Æn tÖnh ḍc, vÖ nÜi ½Æn... l¡m gÖ?

Ngơéi pḥ nù nghe v¡ hŸt nh­c TrÙnh Cáng Sçn tho¨i mŸi, vÖ ch× hŸt, hay nghe, m¡ kháng ph¨i l¡m gÖ c¨, kháng ph¨i HŸi Mç, LŸi ‡Ư, bŸn H¡ng C¡ PhÅ, H¡ng Nơèc, kháng ph¨i thay qu·n Ÿo l¡m cá Sçn Nù, cá LŸng GiËng hay mua l¶y sâ phºn Ngơéi YÅu cđa LÏnh. V¡ nh¶t l¡ kháng ph¨i... ½i l¶y chăng: h­nh phîc kháng th¶y ½µu m¡ ch× nghe oŸn trŸch d¡i d¡i suât nøa thÆ kư: Em ½i trÅn xŸc phŸo, anh ½i trong nơèc m°t... Em çi tÖnh duyÅn lë l¡ng răi, cƯn chi nùa m¡ ché... V¡, ê mæt chµn tréi khŸc, hà cñng kháng ph¨i ba ½¨m ½ang, ba s³n s¡ng, l¡m Ngơéi M C·m Sîng, xung phong ½i gë mÖn ê Ng¬ Ba ‡ăng Læc...

Trong x¬ hæi ViÎt Nam, cho ½Æn hám nay, chơa ch°c gÖ ngơéi pḥ nù ½¬ ½ớc gi¨i phÜng, v¡ tán tràng ½îng möc. Trong ca khîc TrÙnh Cáng Sçn, hà ½ớc gi¨i phÜng v¡ tán tràng. Tán tràng ngơéi ½¡n b¡, kháng ph¨i l¡ tŸn t×nh, TrÙnh Cáng Sçn, r¶t hăn nhiÅn ½¬ hìu ra v¡ nÜi v¡o ½iËu ½Ü.

Nh­c ph¨n chiÆn, ½Ưi h̃i ho¡ bÖnh cđa TrÙnh Cáng Sçn thÖ nhiËu ngơéi biÆt, sÁ cÜ nhiËu ngơéi viÆt vË ½Ë t¡i n¡y. Mèi ½µy, trong buäi tơêng niÎm TrÙnh Cáng Sçn, t­i Californie, anh ‡å Ngàc YÆn cÜ nÜi rß v¡ nÜi ½îng, khŸc vèi ‡å Ngàc YÆn cŸch ½µy 40 n¯m v¡ 20 n¯m.

Tái kháng ½đ thÖ gié viÆt vË ½Ë t¡i n¡y, nhơng sÁ ½Ë cºp ½Æn ê mæt dÙp khŸc, nay ch× væi nÜi ngay m¶y û kiÆn chđ quan:

1.- Dï ½Ÿnh giŸ ra sao ½i nùa, nh­c TrÙnh Cáng Sçn cñng l¡ s¨n ph¸m cđa chÆ ½æ ViÎt Nam Cæng Ho¡, trong c¨ hai m´t tÏch cúc v¡ tiÅu cúc cđa chÆ ½æ n¡y.

Kháng cÜ MiËn Nam, cñng cÜ th̀ cÜ mæt TrÙnh Cáng Sçn, nhơng l¡ mæt TrÙnh Cáng Sçn khŸc, ½­i khŸi nhơ mæt Ph­m TuyÅn hay Phan Huünh ‡ìu.

2.- ChÏnh quyËn Cæng S¨n, sau 1975, sau nhùng th¯m dƯ, ½¬ lơu dung mæt ph·n trong nh­c ph¸m TrÙnh Cáng Sçn v¡ ½¬ kh¾o sø ḍng TrÙnh Cáng Sçn. CÜ th̀ nÜi sau 25 n¯m chiÆn th°ng, th¡nh cáng hiÆm hoi, nÆu kháng ph¨i l¡ duy nh¶t, cđa chÏnh sŸch v¯n hoŸ cđa chÏnh quyËn cæng s¨n, l¡ tiÆp thu nh­c TrÙnh Cáng Sçn, m¡ cáng ½·u l¡ Th¡nh Uư TPHCM. Dïng chù "chÏnh sŸch", l¡ ½̀ nhÖn to¡n c¨nh, chö ½âi vèi mæt cŸ nhµn, ch°c ch× cÜ nhùng quyÆt ½Ùnh c̣c bæ, nh¶t théi, b¶t th¡nh v¯n.

Trong chiÆn tranh châng PhŸp, ngơéi Cæng S¨n ½¬ kháng thu pḥc ½ớc Ph­m Duy. Sau 1954, hà kháng thu pḥc ½ớc V¯n Cao. Nhơng sau 1975, hà thu ho­ch ½ớc TrÙnh Cáng Sçn, nhơ vºy ½¬ l¡ th¡nh cáng. Th¡nh cáng vË m´t hiÎn tớng, kháng ph¨i vË m´t b¨n ch¶t. VË m´t b¨n ch¶t, chuyÅn chÏnh vá s¨n kháng bao gié ch¶p nhºn cŸi gÖ khŸc hà, kháng ph¨i do hà t­o ra. M´t khŸc, ca khîc TrÙnh Cáng Sçn trơèc kia v¡ bµy gié kháng cÜ "tiÅu chu¸n" ½Ÿp l­i quy luºt cđa hiÎn thúc x¬ hæi chđ nghØa. Câ g°ng ½Æn ½µu thÖ cµy cam cñng kháng t­o ½ớc qu¨ chanh. Trơèc kia "hai mơçi n¯m næi chiÆn t÷ng ng¡y" l¡ sai ½ơéng lâi, bµy gié h̃i "Em cƯn nhè hay Em ½¬ quÅnù v¹n sai lºp trơéng.

Ch¶p nhºn - dï trong gièi h­n - nhùng dơ vang cđa mæt chÆ ½æ chÏnh trÙ m¡ mÖnh câ cáng bái xoŸ, chÏnh quyËn TPHCM, trong ch÷ng múc n¡o ½Ü, ½¬ nhớng bæ qu·n chîng, ½¬ giŸn tiÆp th÷a nhºn mÖnh th¶t b­i, trong viÎc ng¯n ch´n nh­c v¡ng, v¡ nh¶t l¡ trong viÎc ½¡o t­o mæt nËn µm nh­c mèi ½Ÿp öng vèi qu·n chîng. ChÏnh quyËn Trung ơçng H¡ Næi "wait and see" ½̀ cho TPHCM "phŸt huy sŸng kiÆn"; nÆu rŸch viÎc thÖ ra tay chºn ½öng mæt "quyÆt ½inh ½Ùa phơçng", nÆu vá h­i thÖ Ÿn binh b¶t ½æng, v¡ thÅm ½ớc tiÆng l¡ cêi mê, ho¡ h́p.

3.- VË phÏa TrÙnh Cáng Sçn, anh cñng kh¾o tho¨ hiÎp vèi chÏnh quyËn mèi. ViÎc anh ê l­i ViÎt Nam sau 1975, h́p tŸc vèi cŸc hæi v¯n nghÎ HuÆ, răi TPHCM l¡ h́p lû, sau khi ½¬ sŸng tŸc Khi ½¶t nơèc tái thanh bÖnh, tái sÁ ½i th¯m... ‡Ü l¡ sú chàn lúa tú do cđa anh. Cñng nhơ NguyÍn Tr¬i xơa kia, chŸu ngo­i nh¡ Tr·n, m¡ kháng phƯ tŸ cŸc phong tr¡o khŸng chiÆn Hºu Tr·n, l­i ½i h́p tŸc vèi ½Ÿm náng dµn Lam Sçn. Hay nhơ Ngá Théi Nhºm, nhiËu ½éi ¯n læc chîa TrÙnh vua LÅ, m¡ ½¬ ½i h́p tŸc vèi nhÜm Ÿo v¨i Tµy Sçn. T÷ ½Ü ngơéi ta cÜ th̀ tháng c¨m khi anh l¡m mæt sâ b¡i ca nǵi chÆ ½æ mèi, kháng hay l°m v¡ Ït ½ớc hŸt, Ït ngơéi biÆt: µu cñng l¡ ½iËu may m°n cho anh, vÖ anh ½¬ cÜ mæt sâ cµu chù kháng hay v¡ kháng c·n thiÆt.

NÜi thÖ ngon l¡nh nhơ thÆ. Thúc tÆ kháng ½çn gi¨n: ngơéi ta cho anh bÜ hoa, chai rớu. Ai cho anh trŸch nhiÎm? Anh hŸt "måi ng¡y tái chàn mæt niËm vui", khi b­n anh, ThŸi BŸ Vµn, phÜ viÎn trơêng ViÎn M₫ Thuºt H¡ Næi than: "mæt n¯m kháng ½ớc mæt ng¡y vui." Muân mua vui, ph¨i v¡o S¡i GƯn... chçi vèi Sçn. Nhơng ch²ng qua l¡ niËm vui cđa phºn "chim lăng cŸ chºu." Hìu nhơ thÆ, b­n b¿ kháng ½Ưi h̃i gÖ nhiËu ê mæt nghÎ sØ yÆu ½uâi, sâng chÆt giùa trïng vµy nhơ anh.

Ngơéi ta ½Ÿnh giŸ mæt tŸc gi¨ qua nhùng tŸc ph¸m anh ta ½¬ thúc hiÎn, chö kháng qua nhùng tŸc ph¸m m¡ "lÁ ra" anh ta ph¨i thúc hiÎn. Nhµn danh cŸi "lÁ ra" ¶y, ngơéi l¡m v¯n hàc nghÎ thuºt ½¬ l¡ n­n nhµn cđa bao nhiÅu l¡ oan khiÅn, oan khâc v¡ oan khu¶t.

Kháng nhùng vÖ chît tÖnh riÅng, nhơng cƯn vÖ tÖnh ½éi, luºt cáng bÖnh, luºt tơçng ½âi, luºt chçi, chîng ta nÅn g­t sang mæt bÅn nhiËu cŸi "lÁ ra" ½âi vèi TrÙnh Cáng Sçn, m¡ ch× x¾t nhùng cŸi anh ½¬ l¡m ra.

4.- Qua bân mơçi n¯m truµn chuyÅn, TrÙnh Cáng Sçn ½¬ cÜ nhùng ½Üng gÜp lèn lao v¡o nËn v¯n hàc nghÎ thuºt, v¡o ½éi sâng x¬ hæi, v¡ lÙch sø chÏnh trÙ. Ph·n lèn sú nghiÎp anh ½¬ th¡nh hÖnh v¡ th¡nh cáng dơèi chÆ ½æ ViÎt Nam Cæng Ho¡, m¡ mài ngơéi ½¬ biÆt. B¡i n¡y t­m théi chơa nÜi ½Æn.

Ngo¡i qu·n chîng cñ, nghe nh­c TrÙnh Cáng Sçn vÖ yÅu thÏch hay ½̀ nhè l­i nhùng µm hao xơa cñ, thÖ thÏnh gi¨ khŸc, gièi thanh niÅn ViÎt Nam ng¡y nay, hay ngơéi miËn B°c trơèc 1975, ½Ün nhºn ra sao?

Trong x¬ hæi ViÎt Nam ng¡y nay, ca khîc TrÙnh Cáng Sçn mang l­i ch¶t Thç cho ½éi sâng. NhÖn qua mæt sâ ½Øa hŸt CD, thu nhiËu b¡i cđa nhiËu so­n gi¨, thÖ cŸi tÅn chung thơéng mớn tiÅu ½Ë cđa TrÙnh Cáng Sçn, nhơ Léi ThiÅn Thu Gài (Hăng Nhung), Xin M´t Tréi h¬y ngđ yÅn (M₫ Linh), nhùng tiÅu ½Ë nhiËu µm vang, nhiËu thi vÙ. Nhùng nh­c sØ khŸc, Dơçng Tḥ, Phî Quang, Tr·n TiÆn, B¨o Ch¶n... ½Ëu t¡i cao, nhơng ½ớc ½¡o t­o v¡ trơêng th¡nh trong mæt x¬ hæi duy ḍng v¡ thúc ḍng, Üc sŸng t­o cao siÅu cđa hà kháng ½´t ra nhùng cµu h̃i vè v¸n nhơ l¡ SÜng VË ‡µu? VÖ thúc tÆ: sÜng thÖ... vË ½µu? Trong mæt m¸u x¬ hæi n¡o ½Ü, ½´t nhùng cµu h̃i nhơ thÆ, l¡ cÜ cç nguy bÙ nhât v¡o nh¡ thơçng ½iÅn.

Chđ nghØa hiÎn thúc x¬ hæi r¶t nghiÅm kh°c, yÅu chuæng v¯n v·n, mæt lo­i v¯n xuái diÍn ca (prose versifi¾e), vèi ½iËu kiÎn lo­i v¯n v·n ¶y kháng cÜ ch¶t Thç. Thi ph¸m cđa "cáng th·n" NguyÍn ‡Önh Thi cƯn bÙ g­t ra nÜi gÖ ½Æn "h¡ng th·n" TrÙnh Cáng Sçn? Nhơng ca khîc TrÙnh Cáng Sçn ½¬ làt qua ½ớc cŸc m°t lơèi, vÖ ½¬ c¶p théi ½Ÿp l­i ½ớc "léi gài cđa kho¨ng trâng" (l'appel du vide) v¡ ca khîc l¡ mæt th̀ lo­i nhÂ, phï phiÆm (genre l¾ger), chÏnh quyËn dïng dơëng vÖ cÜ kh¨ n¯ng chºn ½öng b¶t cö lîc n¡o - nhơ ½¬ l¡m vèi nh­c V¯n Cao ng¡y xơa: thºm chÏ b¡i Quâc Ca cƯn bÙ h¯m do­ thay ½äi. V¡ ½ang l¡m vèi Ph­m Duy ng¡y nay. Trong cŸc CD thu t­i ViÎt Nam hiÎn nay cÜ ai th¶y Gi¶c Mç Hăi Hơçng, nh­c Vñ Th¡nh?

ChÏnh quyËn dung dơëng ca khîc TrÙnh Cáng Sçn kháng ph¨i vÖ ½æng cç nghÎ thuºt, nhơng nhơ mæt thÆ ph¸m (ersatz), trong théi kü quŸ ½æ, nhơ bŸc sØ ban thuâc an th·n cho bÎnh nhµn m¶t ngđ. Trong khi ché ½́i, thÏnh gi¨ hơêng l­c kho¨n, ½ớc ng¡y n¡o hay ng¡y ¶y. Hà ½ang ½ớc nghe b¡i SÜng VË ‡µu mæt trong ca khîc cuâi ½éi TrÙnh Cáng Sçn:

Bìn sÜng, bìn sÜng ½÷ng xá tái

‡÷ng xá tái ng¬ dơèi chµn ngơéi

Bìn sÜng, bìn sÜng ½÷ng xá nhau

Ta xá bìn l­i sÜng vË ½µu

SÜng b­c ½·u v¡ nîi chÖm sµu

Ta vË ½µu ½Ü

VË chân n¡o mµy phđ chiÅm bao

X¬ hæi chđ nghØa cÜ th̀ t­o ra nhiËu b¡i hŸt hay hçn. Nhơng t­o ra ½ớc cŸi gÖ na nŸ nhơ thÆ thÖ vá phơçng. ThiÅn t¡i kháng ph¨i l¡ ngơéi kháng b°t chơèc ai, m¡ l¡ ngơéi kháng ½̀ ai b°t chơèc ½ớc mÖnh.

5.- Chöng t÷ cho giŸ trÙ mæt tŸc ph¸m nghÎ thuºt, l¡ kh¨ n¯ng kÆt h́p ræng r¬i v¡ lµu d¡i cđa nÜ. Nh­c TrÙnh Cáng Sçn ½ớc hŸt ræng r¬i ê MiËn Nam trơèc 1975, chîng ta ½¬ biÆt. Nhơng trơèc 1975, MiËn B°c ½¬ nghe v¡ ½¬ thÏch nh­c n¡y, nhơ V¯n Cao ½¬ k̀ l­i (3). NguyÍn Duy k̀ thÅm r±ng ê dàc Trơéng Sçn, bæ ½æi miËn B°c cñng ½¬ nghe:

"M´t trºn ‡ơéng ChÏn-Nam L¡o (1971)... trong c¯n h·m k¿o bÅn dƯng sáng SÅb¯nghiÅng... Nghe, nghe træm - vµng, lîc ½Ü gài l¡ nghe træm - ½¡i S¡i GƯn, tÖnh cé "g´p" TrÙnh Cáng Sçn qua giàng hŸt KhŸnh Ly... DiÍm Xơa... Mơa v¹n mơa rçi... l¡m sao em biÆt bia ½Ÿ kháng ½au... Quư thºt! Giai ½iÎu ¶y v¡ léi ca ¶y tú nhiÅn ghim l­i trong tµm tơêng tái ngay t÷ phît b¶t ch́t ¶y. Răi Nhơ CŸnh V­c Bay... QuŸi thºt! ... C¨m nhºn b¶t ch́t, nhùng b¡i hŸt r¶t mớt m¡, ½°m ½uâi ¶y... ÷ thÖ cÜ buăn ½¶y, ½au ½¶y, qu´n th°t nùa ½¶y... nhơng cƯn l¡ cŸi gÖ l¡nh m­nh n¨y nê trong ½Ü. HÖnh nhơ l¡ cŸi ‡Âp... B¨ng l¨ng, lé mé, khÜ phµn ½Ùnh cho ½îng nghØa, nhơng rß r¡ng l¡ ½Âp, ½Âp l¡m sao... V¡ cñng hçi ma quŸi thÆ n¡o..." 8

Ngơéi cÜ Ÿc û cÜ th̀ ngé vúc: NguyÍn Duy l¡ nh¡ bŸo cÜ quyËn nghe ½¡i, sau n¡y l¡ b­n rớu cđa TrÙnh Cáng Sçn, nÅn thÅm th°t. ThÖ ½µy, mæt chöng t÷ khŸc ½Æn t÷ mæt anh bæ ½æi, kháng quen biÆt gÖ, kháng ½iÆu ½Üm gÖ vèi TrÙnh Cáng Sçn, nh¡ v¯n NguyÍn V¯n Thà, hiÎn ê Berlin:

"N¯m 1972, khi ¶y tái l¡ bæ ½æi trong r÷ng Trơéng Sçn. Th±ng b­n tái, sau chiÆn dÙch Lam Sçn 719 vè ½ớc cŸi ½¡i Sony rµt tât.

‡Åm Trơéng Sçn, ché cho mài ngơéi ½i ngđ hÆt, chîng tái l¾n mê ½¡i BBC v¡ c¨ ½¡i S¡i GƯn. ‡¶y l¡ l·n ½·u tiÅn tái ½ớc nghe tiÆng hŸt KhŸnh Ly vèi nh­c TrÙnh Cáng Sçn.

Chîng tái l¡ lèp ngơéi lèn lÅn t÷ MiËn B°c, thơéng quen vèi nhùng khîc thöc hïng trŸng. Trong tiÆng chæn ræn rî rÏt cđa sÜng vá tuyÆn, tái v¹n th¶y mæt giàng l­ cđa mæt thö µm nh­c mèi. Mæt thö nh­c da diÆt, ½·y l¬ng ½¬ng t÷ ca t÷, tèi khîc thöc. Mæt thö nh­c xanh kháng giâng b¶t cö nh­c xanh n¡o m¡ tái t÷ng nghe, k̀ c¨ trong nhùng ½Øa hŸt quay tay cä mê suât ng¡y rÅn r× ê ½·u ch́ tréi nhùng ng¡y sau ho¡ bÖnh.

R¶t l­, vèi tái khi ½Ü nh­c TrÙnh Cáng Sçn nhơ l¡n giÜ khêi t÷ xa x¯m ½µu ½Ü, tŸch kh̃i hºn thï trºn m­c, tha thiÆt mæt tÖnh yÅu ½ăng lo­i, giâng nƯi, yÅu b¿ b­n, ho¡ bÖnh, ½­o lû. NÜ l­, vÖ lâi ca t÷ phi tuyÆn tÏnh, kháng giâng cŸch viÆt truyËn thâng trÅn nhùng ca khîc cđa H¡ Næi khi ½Ü." 9

Quû hoŸ hçn nùa, anh Thà ½¬ ghi l­i c¨m giŸc khi tiÆn quµn v¡o S¡i GƯn, nghe nh­c TrÙnh Cáng Sçn hŸt Nâi VƯng Tay Lèn, buäi trơa ng¡y 30/4/1975, trÅn ½¡i S¡i GƯn:

"M´t ½¶t bao la... anh em ta vË... g´p nhau trong b¬o lèn quay cuăng tréi ræng...

Léi ca kháng ph¨i l¡ tiÆng thŸch thöc tø thđ. Léi ca kháng ph¨i l¡ tiÆng b̀ mŸu nhơ kÆt c̣c thơéng cđa chiÆn cuæc, léi ca khi ¶y l¡m chïng xuâng kháng khÏ thï hºn v¡ h±n hàc.

Chîng tái tiÆn v¡o S¡i GƯn...

Nâi VƯng Tay Lèn

ChiÆn tranh n¡o bao gié ch²ng cÜ m´t trŸi, nhơng tiÆng hŸt kia, b¨n nh­c ¶y, mê ra cho c¨ hai bÅn nghe nhơ mæt liËu thuâc vá hÖnh ½¬ l¡m chïng xuâng mæt théi kh°c thơéng dÍ näi cŸu v¡ näi doŸ.

‡¶y l¡ kư niÎm thö hai cđa tái vË anh." 9

TiÆng hŸt l¡m chïng tay sîng. Mæt ng¡y, mæt gié m¡ sinh mÎnh cđa h±ng triÎu con ngơéi n±m trÅn ½ơéng tç kÁ tÜc, mæt sú kiÎn nhơ thÆ kháng tràng ½­i hay sao?

V¯n hàc nghÎ thuºt ViÎt Nam, ½¬ bao nhiÅu l·n ½Üng vai trƯ ½Ü?

Sau n¡y, Thà sang sinh sâng t­i ‡öc, theo diÎn xu¶t kh¸u lao ½æng, v¹n nghe nh­c TrÙnh Cáng Sçn:

"Ngay c¨ sau n¡y, ½ái khi tú an đi mÖnh, nµng ½ë mÖnh, tái khe khÁ hŸt "Tái çi ½÷ng tuyÎt vàng"... v¡ nhiËu b¡i ca khŸc trong nhiËu ho¡n c¨nh khŸc nhau, nhơng tái v¹n nhè t÷ng chi tiÆt v¡ cŸm çn nh­c sØ TrÙnh Cáng Sçn ê trơa phŸt thanh trÅn l¡n sÜng S¡i GƯn ng¡y ½o." 9

Mæt l·n nùa, áng NguyÍn v¯n Trung, sau ¨o ¨nh Thanh Thîy nÆu viÆt TrÙnh Cáng Sçn Thúc Ch¶t v¡ HuyËn Tho­i cñng sÁ nghØ ra nhiËu ½iËu hay.

NÆu cÜ ai ½Ü nÜi r±ng: TrÙnh Cáng Sçn l¡ mæt khä nḥc kÆ, ½̀ k¾o d¡i hçi thê v¯n hoŸ cđa mæt chÆ ½æ chÏnh trÙ ½¬ bÙ böc tø, thÖ l¡ léi ½­i ngán, duy c¨m, nghÙch lû, vè v¸n.

Vè v¸n nhơ mæt sâ léi ca trong tŸc ph¸m TrÙnh Cáng Sçn. Nhơng biÆt ½µu ch²ng l¡ sú thúc? Sú thúc trong bao nhiÅu cŸi vè v¸n, k̀ c¨ trong lÙch sø.

"Kháng xa ½éi v¡ cñng kháng xa mæ ngơéi..."

TrÙnh Cáng Sçn ½¬ xa ½éi lîc 12 gié 45 t­i S¡i GƯn, ng¡y 01.4.2001.

‡Ÿm tang ng¡y 4 thŸng Tơ, nghe nÜi lèn l°m, h¡ng tr¯m tr¡ng hoa ngºp con hÀm 47 Duy Tµn. H¡ng v­n ngơéi ½ơa tiÍn, trong ½Ü cÜ th̀ cÜ ngơéi ½i tiÍn mæt ½iËu gÖ khŸc, mæt tµm tÖnh hay u ho¡i n¡o ½Ü cđa riÅng mÖnh, ch²ng h­n.

Andr¾ Malraux cÜ nÜi ½µu ½µy r±ng "trong ThiÅn Chîa GiŸo, ch× cÜ nhùng pho tớng l¡ vá tæi." TrÙnh Cáng Sçn ½¬ sâng non nøa sau cuæc ½éi, trong mæt chÆ ½æ chÏnh trÙ m¡ cŸc pho tớng cñng kháng ph¨i l¡ vá tæi.

Nhùng ½oŸ hoa ½´t trÅn mæ Toa, Sçn çi, kháng ph¨i l¡ ½oŸ hoa n¡o cñng vá tæi.

Bµy gié moa mèi khÜc Toa ½µy. T­i nh¡ moa, ngăi ê chå Toa ơa ngăi vÁ, nhÖn dƯng sáng nh̃, m¡ Toa ½¬ gài l¡ sáng An Cúu.

Sçn çi, ½éi n¡y, v¡ sang ½éi khŸc nùa, l¡m gÖ cÜ ½Æn hai dƯng sáng An Cúu?

an cúu, Sçn çi.

‡´ng TiÆn

Orl¾ans, 14.04.2001

1.- TrÙnh Cáng Sçn, Nh­c v¡ ‡éi, nxb Täng h́p, Hºu Giang.
2.- ‡¶t ViÎt, Canada, ThŸng SŸu, 1986. Thºt ra b¡i œèt Mi l¡m n¯m 1958, nxb An Phî, in n¯m 1959.
3.- V¯n Cao, Léi B­t cho tºp nh­c TrÙnh Cáng Sçn, Em CƯn Nhè Hay Em ‡¬ QuÅn, nxb TrÀ, TPHCM, 1991, tr. 115
4.- Ph­m Duy, Hăi Kû Théi Phµn Chia Quâc Cæng, nxb Ph­m Duy Cơéng, California, 1991, tr.287.
5.- ‡¶t ViÎt Canada, thŸng SŸu, 1986.
6.- V¯n Cao, Léi B­t , s½d.
7.- V¯n Cao. Léi B­t, s½d.
8.- NguyÍn Duy, trong Tái ThÏch L¡m Vua, nxb V¯n NghÎ, TPHCM1987.
9.- NguyÍn V¯n Thà, Nhè TrÙnh Cáng Sçn, Nơèc ‡öc, ng¡y 4.4.2001