mai chửng,
vừa hẹn tôi, mùa hè tới

 

"Có những lúc nước mắt

Không thể chảy ra ngoài được."

Văn Cao

 

Nhưng cứ mỗi lần nhắc đến Mai Chửng thì Q.H. lại khóc. Q.H. là người bạn của chúng tôi thời đầu tiên ở Hội Họa Sĩ Trẻ, Saigon. Cô thường đến đó xem tranh, nơi căn nhà gỗ rộng, xin ván ép của không quân về dựng thành, làm nơi triển lãm tranh tượng, trên đám đất rộng của khám lớn vừa sang bằng. Góc ngã tư Công Lý - Lê Thánh Tôn. Từ năm 1966 cho đến năm 1975.

Chủ tịch hội đầu tiên là Ngy-Cao-Uyên, đã dẫn đoàn đi đón nhà văn John Steinbeck đến thăm Saigon năm 1967, kế đó là Nguyễn Trung và người sau cùng được anh em tín nhiệm là Mai Chửng. (1973-1975).

 

Mai Chửng thẳng thắn, rộng lượng, sống hết lòng với bạn. Quê ở Bồng Sơn, Bình Định vào Saigon học lớp dự bị để thi vào Cao Đẳng Mỹ Thuật Gia Định năm 1958.

 

Ngồi cùng bàn với tôi và Hồ Hữu Thủ. Lớp học là căn nhà của trại gia binh ở phía sau trường. Thầy Định ở Pháp về dạy trang trí, thầy Hiệp dạy vẽ tượng và xây dựng hình. Những người khá, thỉnh thoảng được cho lên vẽ người mẫu cùng năm thứ nhất ở lớp học chính do thầy giám đốc Lê Văn Đệ hướng dẫn...

 

Năm 1957 cũng là năm Viện Đại Học Huế do Linh mục Cao Văn Luận làm viện trưởng, vận động mở thêm trường Cao Đẳng Mỹ Thuật, cùng mô thức và chương trình như trường Gia Định. Chúng tôi vốn thích giang hồ, và yêu vẻ thơ mộng của Huế nên về đó học. Mai Chửng ra Huế trước tôi một năm, cùng học khóa 2 với Trịnh Cung (1959-1952). Tôi và Nguyên Khai khóa 3 (1960-1963). Năm cuối, Nguyên Khai vào học ở Gia Định.

 

Tốt nghiệp ở Huế xong, chúng tôi đều trở lại trường Gia Định học thêm một năm khóa Sư Phạm Hội Họa.

 

Mai Chửng tốt nghiệp thủ khoa khóa 2, được trường Cao Đẳng Mỹ Thuật Huế giữ lại dạy tại trường, phụ trách ngành điêu khắc. Tôi dạy hội họa trường Đồng Khánh, đến năm 1967 thì về dạy trường Mỹ Thuật Huế cho đến những năm sau 1975.

 

Năm 1966, Mai Chửng có lệnh gọi nhập ngủ, vào trường Bộ Binh Thủ Đức. Ra trường, về làm sĩ quan phòng Báo Chí thuộc Cục Tâm Lý Chiến từ 1966 đến 1974. Năm 1974, Mai Chửng được biệt phái về dạy Hội Họa trường Đại Học Kiến Trúc Saigon, thay thế họa sĩ Võ Doãn Giáp về hưu. Sau tháng Tư-1975, cũng như những sĩ quan biệt phái khác phải tập trung học tập cải tạo, Mai Chửng ở trại cải tạo gần 3 năm. Cuối 1978 mới được về.

 

Thời gian này, Mai Chửng có tham dự mấy cuộc thi về công trình tượng đài của thành phố. Được chấm giải, nhưng sau đó không được thực hiện, mà thay vào là những tượng đài của các điêu khắc gia từ Hà Nội vào: Nguyễn Hải, Lê Công Thành, Phạm Mười...

 

Mai Chửng vượt biên một mình năm 1981, may mắn, đến đảo được vài tháng thì qua Mỹ. Từ đó, là một chuỗi dài của cuộc đời khác. Nhập vào cuộc mưu sinh.

 

Thời gian đầu ở California, cũng như bao nhiêu người mới đến, đi làm lao động. Sau đó cùng người bạn, mà Mai Chửng nói là rất mang ơn, sắm được chiếc xe tải lớn, chở các thức ăn trưa đi bán quanh các công sở. Việc làm sau này là ra đảo Hawaii lái taxi, cùng với các bạn cũ, một thời là sĩ quan thuộc Cục Tâm Lý Chiến: Nguyễn Đạt Thịnh, Phạm Huấn, sau này có thêm Tô Mặc Giang... Các bạn đều thành công, vì kiếm được nhiều tiền.

 

Bảo lãnh vợ con qua Mỹ năm 1990, Mai Chửng đã dành dụm được một số vốn cho gia đình. Các con (3 gái, 1 trai) đều học ra trường, đã trưởng thành. Năm ngoái làm đám cưới cho cô con gái út, một đám cưới trang trọng và đẹp theo cổ truyền Á-Đông, tờ báo Mỹ ở địa phương Dallas đã chụp hình và viết bài giới thiệu một gia đình gương mẫu người Việt Nam. Ba cô con gái đều đã lập gia đình, chỉ còn cậu trai út sang năm mới cưới vợ nữa là xong.

 

Nói chuyện với chị Mai Chửng, chị nói như vậy là anh cũng đã mãn nguyện. Con cái hết lòng thương bố mẹ. Anh đã về lại Việt Nam thăm gia đình em, cháu và gặp lại đông đủ bạn bè. Chuyến năm ngoái về, anh còn uống rượu với Trịnh Công Sơn. Năm nay háo hức về dự cuộc triển lãm chung với bạn bè trong Hội Họa Sĩ Trẻ, mà nay đều đã lục tuần...

 

Nguyễn Trung trong lời kết của bài viết giới thiệu phòng tranh đã như thấy trước:

 

"Lệ thường, có hợp thì tan và ngược lại. Tan tan, hợp hợp đó là qui luật của trời đất. Những người nghệ sĩ bạn bè đó đã một thời gian dài xa cách nhau và tưởng chừng không cách gì gặp lại. Nhưng đã gặp lại thì sự cách xa cũng đã cận kề..." (TTCN. số 28-2001, ngày 22-7-2001)

 

Ai ngờ, ngày khai mạc không có mặt Mai Chửng, mấy ngày sau mới biết anh đột ngột ngã bệnh nặng. Cô Yến, em gái anh, đã tức tốc gọi xe cấp cứu đưa anh vào bệnh viện Chợ Rẫy. Chúng tôi đã có mặt đông đủ bên giường bệnh của Mai Chửng ở lầu 10, nơi mà hồi tháng Tư, Trịnh Công Sơn cũng đã nằm hôn mê... Chửng đã khóc và nói: "Chuyến này chắc tiêu rồi!" Anh em đều thương bạn, ngậm ngùi an ủi bạn. Bạn lại cười, giọng cười sảng khoái cố hữu...

 

Nay thì thật sự đã tắt. Chị Lan, vợ Chửng và cô con gái về Chợ Rẫy đưa Chửng trở lại Mỹ. Chửng đã mất lúc 1 giờ 20 sáng thứ Bảy ngày 1 tháng Chín, 2001 tại bệnh viện Taylor thành phố Dallas, Texas vì chứng bệnh cuối cùng không phải là ung thư, mà vì nhiễm một siêu vi trùng trong gan, phải thay gan mới có thể cứu sống... Chị Chửng cho biết như vậy.

 

Trưa ngày thứ Sáu 7 tháng Chín, 2001, hủ tro đã được gia đình đem lên gửi thờ ở Chùa. Bên Saigon, bạn bè email qua cũng nói mới đi dự lễ cầu siêu cho Mai Chửng ở chùa Từ Hiếu bên quận 8 vào ngày thứ Năm.

 

Như vậy là Hội Họa Sĩ Trẻ đã mất đi hai người bạn quí: cách đây mấy năm là Nghiêu Đề (1998) và tháng Chín này là Mai Chửng... Trịnh Cung trở lại Saigon sau ca mổ ở California, thì lại bình phục như một phép lạ.

 

Mai Chửng và tác phẩm

 

Mai Chửng học điêu khắc đầu tiên với thầy Trương Đình Ý, dạy theo phương pháp cổ điển, khuôn mẫu tượng của Rodin. Rodin là tổng kết với đầy đủ ý nghĩa của chữ ấy, kết quả tổng hợp của một dòng điêu khắc thế giới. Đó là dòng đã thành hình hoàn chỉnh ở Hy-Lạp Cổ Đại. Từ đó mà chuyển điệu thành Cổ Điển, Lãng Mạn, Hiện Thực...

 

Sau được học với thầy Lê Ngọc Huệ, ở Pháp về, còn trẻ, đầy nhiệt huyết, với những tìm tòi mới, cả về hình khối và chất liệu, cũng như sự làm việc cật lực. Làm việc ngày đêm, Lê Thành Nhơn gần như là môn đệ chính. Sau này nổi tiếng với những tượng lớn bằng đá granito ở miền Nam trước 1975, và hiện nay là một nhà điêu khắc được nước Úc vinh danh.

 

Mai Chửng thì nghiêng về tượng đồng. Công trình đồ sộ trước năm 75 là pho tượng bằng đồng do Ngân Hàng Việt Nam Thương Tín đặt, đã được dựng tại Long Xuyên, một tỉnh lỵ miền Tây, biểu tượng của nền văn minh nông nghiệp, một bó lúa được vươn lên ngất trời. Phơi phới của mùa lúa con gái...

 

Nghệ thuật điêu khắc Mai Chửng có một tiến trình vững chắc. Có thể ghi nhận được hai nguồn chính: một từ Henry Moore, (điêu khắc gia người Anh) khoảng 1968 trở về trước, dấu vết cuối cùng là bức tượng "Chị Em" tại thương xá Tam Đa. Nguồn thứ hai bắt từ Zoltan Kemény (điêu khắc gia Hung Gia Lợi) dùng những mảnh vụn đồng để hàn gắn thành tranh nổi (tableau en relief) tại thương xá Tam Đa. Từ đó, Mai Chửng lao mạnh để đi đến con đường riêng biệt của mình. Con đường này được đánh dấu bằng bức tượng bán thân thực hiện toàn bằng đuôi đạn (năm 1970), chất kim khí hàn lỗ chỗ cho ta một ấn tượng rất mạnh mẽ về sự tàn phá và tính chất bi thảm của chiến tranh.

 

Những tượng bằng đuôi đạn đồng của Mai Chửng như "Cánh Chim", "Mầm", bày chung cùng tranh chúng tôi cái triển lãm sau cùng trước tháng Tư 1975 tại gallery La Dolce Vita, thuộc khách sạn Continental do Frankini tổ chức, là một phòng tranh tượng sang trọng, đẹp. Để rồi... tan hàng.

 

Để rồi, mùa hè vừa qua, tháng Bảy, 2001 chúng tôi mới gặp lại nhau trong một "Hồi Cố" đẹp đẽ... "Cuộc triển lãm được lấy tên là "Hồi Cố". Ở đây xin đừng hiểu như là nhìn lại một quá trình (rétrospective) mà xin hiểu như cuộc gặp lại những người bạn cũ, những người đã cùng hoạt động nghệ thuật với nhau khi tuổi còn thanh xuân, sau một thời gian dài xa cách. Gặp lại, đầu hai thứ tóc, có người đã bạc trắng, không phải để ôn lại chuyện cũ mà để "khoe" nhau công việc mới của mình... Mai Chửng thích sự hoàn chỉnh, rất nghiêm trong công việc. Anh thích hợp với chất kim loại, đã từng là tác giả nổi danh của một tượng đài -tượng Bông Lúa- Dù kích thước lớn hay nhỏ, tác phẩm bằng kim loại của anh luôn luôn mang kích hoành tráng..."

(Nguyễn Trung - Một "Hồi Cố" đẹp đẽ - TTCN, số 28-2001)

 

Mai Chửng vừa "khoe" với bạn bè được 6 cái tượng đồng mới ra lò tại Phường Đúc Huế hồi tháng Sáu. Được đặt trên các bệ gỗ trang trọng tại Gallery Vĩnh Lợi, khai mạc hôm 22 tháng Bảy, 2001. Vậy mà Mai Chửng không kịp nhìn thấy tác phẩm của mình trong cái không gian ấm cúng ấy nữa. Không kịp gặp lại người xem đông, vui. Qua tác phẩm, Mai Chửng đã để lại trong lòng người xem, trong lòng bạn bè, một sự làm việc còn đầy say đắm, sáng tạo. Cái nhìn của Mai Chửng còn đi xa hơn nữa. Hay nói như Brancusi, nhà điêu khắc quan trọng nhất của thời hiện đại:

 

"Cái gì sẽ còn sống, sau khi bạn đã qua đời? Đó là những con mắt, những cái nhìn của bạn khi biểu lộ tình yêu với con người và thế giới."

 

Trong tôi, còn âm vang mãi tiếng cười sảng khoái của bạn, Mai Chửng ơi.

 

Bạn vừa hẹn tôi, mùa hè tới...

 

đinh cường

Virginia 9-9-2001