sâ phºn mæt tŸc ph¸m

nguyÍn quâc trò

Ngõéi viÆt cÝn nhè, v¡o thºp niÅn 1960, trong mæt cuæc hàp b¡n trÝn trÅn té SŸng T­o, mæt th¡nh viÅn trong nhÜm ½¬ phŸt biÌu, nÆu mæt ½æc gi¨ cða ng¡y hám nay, ½àc v¯n chõçng cða ng¡y hám qua (½àc Hãn Bõèm Mç TiÅn, hay Nøa Ch÷ng Xuµn ch²ng h­n), nhõ vºy l¡ ½¬ sâng lïi théi ½­i cða mÖnh.

Ngõéi viÆt l¸n qu¸n m¬i vèi chuyÎn "sâng lïi théi ½­i", nhµn ½àc L­c ‡­n, cða Tr·n ThÙ NgH (nh¡ xu¶t b¨n Théi Mèi, Canada. ‡µy l¡ tŸc ph¸m thö nhÖ cða b¡, gãm L­c ‡­n v¡ 10 truyÎn ng°n, sau tºp truyÎn do nh¡ V¯n NghÎ, Cali, xu¶t b¨n, 1999.)

L­c ‡­n ½õìc viÆt cŸch ½µy 31 n¯m (1969-1973), nhõng v¹n n±m trong ng¯n k¾o cða nh¡ v¯n. VÖ nhiËu lû do, trong ½Ü cÜ théi cuæc (biÆn câ 1975). TÅn truyÎn nhõ mang s³n trong nÜ mæt ½Ùnh mÎnh, v¡ t÷ ½Ü, mæt ¸n dò. LiÎu nhùng ½æc gi¨ cða ng¡y hám nay, ½¬ sâng lïi théi ½­i, khi ½àc L­c ‡­n?

Ch²ng c·n tèi L­c ‡­n, Tr·n ThÙ NgH ½¬ näi tiÆng. Trong mæt b¡i viÆt cuâi n¯m, NhÖn l­i v¯n chõçng h¨i ngo­i n¯m 1999, ngõéi viÆt cÜ ½õa ra nhºn x¾t, ½µy l¡ mæt n¯m ½õìc mïa. Mïa g´t mèi trong ½Ü cÜ c¨ lîa chÏn muæn: sú gÜp m´t cða mæt tŸc gi¨ nhõ Tr·n ThÙ NgH. Mæt tŸc gi¨ trõèc 1975 t­i MiËn Nam, v÷a xu¶t hiÎn ½¬ gµy ch¶n ½æng gièi viÆt lŸch ê S¡i GÝn, vèi truyÎn ng°n Nh¡ CÜ Cøa KhoŸ TrŸi. Cñng trong b¡i viÆt tái cho r±ng, nÆu trÏ nhè kháng ph¨n bæi, hÖnh nhõ truyÎn ½·u tay cða b¡ l¡ vË mæt ngõéi ½¡n áng cÜ vì, ½Æn g´p mæt ngõéi ½¡n b¡ kháng chãng, nhõng cÜ con; th±ng nhÞ bùa ½Ü bÙ ½au, anh ch¡ng ½i mua thuâc cho ½öa nhÞ. ChuyÎn ch× cÜ vºy, nhõng tái v¹n cÝn nhè cŸi c¨nh cá ½çn cða ngõéi ½¡n áng g·y cÝm âm yÆu, ngç ngç ngŸc ngŸc trõèc tiÎm thuâc tµy, trõèc cuæc chiÆn, v¡ trõèc cuæc tÖnh vòng træm.

V¡ v¹n nÆu trÏ nhè kháng ph¨n bæi tái, truyÎn ng°n n¡y kháng cÜ cŸi ch¶t ngä ngŸo, "r¶t NgH" nhõ "nguéi ta" thõéng nhºn ½Ùnh vË b¡. Lû do n¡o, tŸc gi¨-½æc gi¨ bÞ qua truyÎn n¡y, khi chàn truyÎn kia (Nh¡ CÜ Cøa KhoŸ TrŸi), nhõ l¡ truyÎn ½·u tay, v¡ l¡ truyÎn ng°n tiÅu biÌu cho giàng v¯n cða b¡?

Giùa nhùng truyÎn ng°n ngä ngŸo, gµy ch¶n ½æng mæt théi nhõ "Nh¡ cÜ cøa khÜa trŸi", v¡ truyÎn d¡i L­c ‡­n, cÜ gÖ kháng ¯n khèp vèi nhau, v¡ liÎu cÜ ph¨i ½µy l¡ mæt trong nhùng duyÅn do L­c ‡­n cö thÆ n±m trong ng¯n k¾o cða nh¡ v¯n, theo nghØa: tŸc gi¨ cða nÜ ½¬ say men chiÆn th°ng, v¡ cö tiÆp tòc cŸi giàng v¯n ngä ngŸo, cŸi con ngõéi (mæt ngõéi nù gâc miËn nam) ngä ngŸo, gi¶u biÎt ½i mæt cŸi tái khŸc (gi¶u biÎt ½i mæt miËn nam khŸc?). T­i sao bµy gié tŸc gi¨ quyÆt ½Ùnh in nÜ? LiÎu chÏnh sú th¡nh cáng cða nhùng truyÎn ng°n ½¬ kÆt Ÿn L­c ‡­n ph¨i n±m trong ng¯n k¾o mæt théi gian d¡i 31 n¯m? ‡¬ biÆn l­c ½­n th¡nh l­c ½­n hay l­c ½¡n, biÆn tŸc gi¨ th¡nh mæt nh¡ v¯n khŸc, "khŸc" vèi tŸc gi¨ L­c ‡­n? LiÎu cÜ hai nh¡ v¯n ê ½µy, mæt tŸc gi¨ nhùng truyÎn ng°n ¯n khŸch, v¡ mæt tŸc gi¨ mæt truyÎn d¡i ½Ì trong ng¯n k¾o?

L­c ‡­n liÎu mang bÜng dŸng ½Ùnh mÎnh v¯n chõçng ViÎt Nam: chºt chÖa, lo­ng qu­ng, chõa bao gié tÖm th¶y chÏnh nÜ, v¡ sau cïng l¡... lõu vong?

Khi nhÖn l­i v¯n hàc MiËn Nam trõèc 1975, chîng ta kháng thÌ kháng ½´t nÜ trong bâi c¨nh lÙch sø 1954. V¯n chõçng MiËn Nam trõèc 1975 tõêng nhõ hiËn hÝa, nhõng ê bÅn dõèi nÜ, l¡ nhùng ½ìt sÜng ng·m cða nhùng tranh ch¶p, khŸc biÎt. Kháng ph¨i tú nhiÅn m¡ nhÜm SŸng T­o há h¡o ½äi mèi khi nh°m th²ng v¡o nhÜm Tú Lúc V¯n ‡o¡n: hà muân t÷ biÎt mæt quŸ khö v¯n chõçng cñng nhõ mæt quŸ khö cða mæt miËn ½¶t, trõèc khi b°t ½·u mæt cuæc h¡nh trÖnh ½·y b¶t tr°c, v¡ cñng ½·y cao ng­o: khêi t÷ ca dao qua tú do, ½âi diÎn vèi lÙch sø, ½âi diÎn vèi mæt cuæc chiÆn m¡ hà tú nhð: kháng thÌ trân ch­y. Sâng lïi théi ½­i ê ½µy, theo tái, ch× cÜ nghØa: kháng ½âi diÎn vèi théi cuæc, ê théi ½iÌm thºt nÜng bÞng cða nÜ.

Cñng kháng ph¨i tú nhiÅn khi Vß PhiÆn cÜ nhùng nhºn ½Ùnh "tâi t¯m, r°m râi, ßng Âo" - hay mõìn chù cða áng "khÜ b¨o l¡ tuyÎt ½Âp", khi nhºn x¾t vË thŸi ½æ cða nhÜm SŸng T­o ½âi vèi Tú Lúc V¯n ‡o¡n - khi nhºn ½Ùnh vË nhÜm SŸng T­o m¡ ½a sâ l¡ t÷ MiËn B°c di cõ v¡o S¡i GÝn. Ngay c¨ cuæc tranh luºn ½ái khi võìt quŸ ph­m vi v¯n hàc hiÎn ½ang x¸y ra ê h¨i ngo­i, giùa mæt sâ cµy viÆt, liÅn quan tèi ½Ùa vÙ cða Vß PhiÆn, giŸ trÙ bæ sŸch viÆt vË v¯n hàc MiËn Nam trõèc 1975 cða áng, cñng kháng ph¨i tú nhiÅn phŸt sinh, m¡ cÜ ng¶m ng·m t÷ trõèc.

Cñng kháng ph¨i tú nhiÅn, khi nhµn vºt lÙch sø NguyÍn HuÎ ½õìc hÆt áng nh¡ v¯n n¡y tèi nh¡ v¯n khŸc cho ½æi mã sâng dºy...

Cñng kháng ph¨i tú nhiÅn khi NguyÍn Huy ThiÎp cÜ nhùng dÝng õu Ÿi d¡nh cho áng vua bÙ nh¡ nõèc Cæng S¨n coi l¡ "cßng r°n c°n g¡ nh¡" (Gia Long): gi¶c mç NguyÍn HuÎ ra B°c, ½­i th°ng quµn Thanh, gi¶c mç mæt ngõéi miËn Nam (Gia Long) thâng nh¶t ½¶t nõèc l¡ mæt gi¶c mç nh±m ½¨o ngõìc ½Ùnh mÎnh lÙch sø, c¯n cõèc quâc gia: "b°t buæc, bÙ kÆt Ÿn ph¨i Nam tiÆn".

Khêi t÷ û tõêng trÅn, chîng ta cÜ thÌ ½àc nhùng tŸc gi¨ miËn nam nhõ Thòy Vñ, Tr·n ThÙ NgH, b±ng cŸch ½´t kÆ bÅn nhùng tŸc ph¸m cða hà, vèi cða mæt Vß PhiÆn, khi so sŸnh nhùng nhµn vºt dŸm sâng hÆt mÖnh, dŸm ngå ngŸo... vèi nhùng nhµn vºt sâng quay v¡o næi tµm, sâng vèi nhùng û nghØ câ ½Ùnh, v¡ thõéng chÙu thua ho¡n c¨nh... hay mæt Thanh Tµm TuyËn: giàng v¯n trong L­c ½­n mang hçi hõèng mæt CŸt L·y. Cá gŸi trong ½Ü nhõ mæt em gŸi miËn nam cða nhµn vºt tÅn TrÏ (?) trong CŸt L·y. Chîng ta cñng cÜ thÌ so sŸnh vèi mæt MiËn Nam Sµu Th²m cða mæt Faulkner, nÆu ½´t t¶t c¨ trong bâi c¨nh lÙch sø d¹n tèi Cuæc BÞ Ch­y TŸn Lo­n.

B­n cÜ thÌ ½àc L­c ‡­n, khi so sŸnh vèi nhùng nh¡ v¯n MiËn Nam thuæc nhùng thÆ hÎ trõèc.

V¡ måi cŸch ½àc nhõ thÆ, sÁ mê ra nhùng v¶n ½Ë khŸc nhau.

Trong nhùng kü tèi, ngõéi viÆt sÁ câ g°ng ½õa ra mæt v¡i "cŸch ½àc" L­c ‡­n, khi ½Ì nÜ kÆ bÅn nhùng tŸc ph¸m cða mæt sâ nh¡ v¯n tiÅu biÌu cho v¯n chõçng MiËn Nam trõèc 1975, t÷ ½Ü, biÆt ½µu, chîng ta cÜ thÌ cÜ ½õìc mæt cŸi nhÖn täng quŸt vË mæt théi ½­i v¯n hàc, t­m coi l¡ 'tú do, cêi mê', sau 1954 t­i mæt miËn ½¶t nõèc, v¡, biÆt ½µu, nhÖn ra ½õìc nhùng th¡nh cáng, v¡ th¶t b­i cða nÜ.

nguyÍn quâc trò