mæt cuân sŸch viÆt l­i
phÞng v¶n nh¡ phÅ bÖnh v¯n hàc nguyÍn hõng quâc

quünh trµm

Q.T.: RiÅng vèi anh, nhùng Ÿm ¨nh ¶y l¡ nhùng Ÿm ¨nh gÖ?

N.H.Q.: Ït nh¶t cÜ hai Ÿm ¨nh lèn. ‡Ü l¡ Ÿm ¨nh vË v¯n hàc ViÎt Nam v¡ Ÿm ¨nh vË tiÆng ViÎt. T¶t c¨ cŸc cuân sŸch ½¬ in cða tái ½Ëu ch× tºp trung v¡o mæt ½Ë t¡i duy nh¶t, ½Ü l¡ v¯n hàc ViÎt Nam. CÜ lîc tái câ nhÖn ê diÎn; lîc khŸc, ê ½iÌm. CÜ lîc tái thø nhÖn v¯n hàc ViÎt Nam t÷ gÜc ½æ thç, nh±m phŸt hiÎn nhùng n¾t ½Âp nh nh¡ng v¡ dÙu d¡ng cða nÜ; lîc khŸc, tái thø nhÖn t÷ gÜc ½æ v¯n hoŸ, ½Ì phŸt hiÎn nhùng gŸnh n´ng cða truyËn thâng trong viÎc l¡m nÅn hÖnh d­ng cða nÜ, mæt hÖnh d­ng Ït nhiËu b¶t bÖnh thõéng.

Nhõng mæt Ÿm ¨nh khŸc kháng k¾m quan tràng ½âi vèi tái l¡ nå lúc thø nghiÎm nhùng kh¨ n¯ng diÍn t¨ cða tiÆng ViÎt. CÜ mæt lîc tái muân ½i ½Æn tºn cïng söc diÍn t¨ bÜng b¸y v¡ thç mæng cða tiÆng ViÎt, l¡m cho v¯n xuái nhÏch l­i g·n, thºt g·n, vèi thç, biÆn måi b¡i tiÌu luºn hay phÅ bÖnh th¡nh mæt thö thç v¯n xuái, thºt mõìt m¡ v¡ cñng thºt bay bõèm. Mæt lîc khŸc, tái câ g°ng tõèc bÞ t¶t c¨ nhùng son ph¶n, ch× viÆt mæt cŸch thºt gi¨n dÙ, gi¨n dÙ ½Æn möc tr·n tròi, vèi mòc ½Ïch l¡m sao cho cµu v¯n xuái nghÎ thuºt nhÏch l­i g·n, thºt g·n, cµu v¯n xuái khoa hàc, v¡ biÆn måi b¡i viÆt th¡nh mæt kiÆn trîc ngán ngù ch´t chÁ, ê ½Ü, cŸi ½Âp n±m ngay trong tÏnh ch¶t cá ½àng, h¡m sîc v¡ m­nh mÁ cða sú diÍn ½­t.

N.H.Q.: ChuyÎn thÏch cŸi n¡y ho´c thÏch cŸi kia thõéng khŸ chð quan. Tuü ngõéi v¡ tuü lîc. CÜ ½iËu, vèi tõ cŸch l¡ ngõéi viÆt thÖ viÎc tái l´p l­i cŸi cŸch mÖnh ½¬ t÷ng viÆt rãi, tú b¨n thµn nÜ, l¡ mæt sú th¶t b­i, hçn nùa, mæt th¶t b­i tuyÎt ½âi nÅn trŸnh.

Q.T.: CÜ ph¨i anh quan niÎm nhõ mæt nh¡ thç n¡o ½Ü ½¬ t÷ng tuyÅn bâ: th¡ viÆt mæt cŸi mèi dê cÝn hçn l¡ viÆt l­i mæt cŸi hay cñ?

N.H.Q.: Kháng ph¨i. Tái cho nhùng chù "hay" v¡ "dê" l¡ nhùng chù r¶t tÆ nhÙ, c·n ph¨i hÆt söc c¸n thºn. Trõèc hÆt, dúa v¡o tiÅu chu¸n n¡o ½Ì ½Ÿnh giŸ cŸi hay v¡ cŸi dê? Måi lo­i v¯n chõçng ½Ëu g°n liËn vèi mæt hÎ mþ hàc nh¶t ½Ùnh. VÏ dò thç lòc bŸt cÜ mþ hàc cða lòc bŸt, thç ‡õéng luºt cÜ mþ hàc cða thç ‡õéng luºt. Khi ½Ÿnh giŸ thç lòc bŸt, chîng ta ph¨i dúa chð yÆu v¡o mþ hàc cða lòc bŸt, kháng thÌ trŸch l¡ t­i sao thç lòc bŸt kháng cÜ ½âi, kháng cÜ niÅm, kháng cÜ nhùng quy luºt ch´t chÁ nhõ thç ‡õéng luºt ch²ng h­n. Giùa dÝng v¯n hàc cñ v¡ dÝng v¯n hàc mèi cñng thÆ, hçn nùa, c¡ng hçn thÆ. V¯n hàc cñ cÜ mþ hàc cða nÜ v¡ v¯n hàc mèi cñng cÜ mþ hàc cða nÜ. Do ½Ü, thö nh¶t, so sŸnh v¯n hàc mèi v¡ v¯n hàc cñ trÅn mæt hÎ th¸m mþ giâng nhau l¡ sai. Thö hai, sø dòng cŸi nhÖn t÷ v¯n hàc cñ ½Ì xem v¯n hàc mèi l¡ dê cñng sai nât. Cñng do ½Ü, nhùng cŸch nÜi khŸ quen thuæc nhõ "cŸi cñ hay" v¡ "cŸi mèi dê" l¡ nhùng cŸch nÜi ½·y mµu thu¹n. Ch²ng h­n, mÎnh ½Ë "thç cñ hay". Khi nÜi thç cñ l¡ ½öng v¡o chå ½öng cða thç mèi, t÷ cŸi nhÖn cða thç mèi. NÆu chõa cÜ cŸi mèi, chõa ½öng ê chå thç mèi thÖ dØ nhiÅn l¡ kháng thÌ nÜi ½Æn chuyÎn mèi hay cñ ½õìc. Tuy nhiÅn, nÆu t÷ cŸi nhÖn cða thç mèi thÖ thç cñ, mæt cŸi gÖ ½¬ låi théi, ½¬ l­c hºu, ½¬ r¶t nÅn bÙ ½¡o th¨i, kháng thÌ n¡o hay ½õìc. Cñng giâng nhõ bµy gié chîng ta viÆt cŸc b¡i hÙch, phî hay v¯n tÆ. ‡àc lÅn cÜ thÌ nghe vui vui nhõng kháng thÌ gài l¡ hay, l¡ lèn. Bêi vºy, nÜi cŸi hay cða thç cñ t÷ cŸi nhÖn cða mæt ngõéi ½äi mèi thÖ l¡ mæt ½iËu mµu thu¹n. Nhõng, nÜi cŸi hay cða thç cñ t÷ cŸi nhÖn cða thç cñ thÖ cñng mµu thu¹n nùa: bêi vÖ ê trong cŸi cñ thÖ kháng thÌ cÜ chuyÎn cñ vèi mèi, ch× cÜ hay vèi dê m¡ thái. MÎnh ½Ë "cŸi mèi dê" hay "thç mèi dê" cñng vºy. NÆu nÜ mèi, thúc sú l¡ mèi v¡ nÜ v¹n l¡ thç thÖ kháng thÌ dê ½õìc. NÆu nÜ bÙ xem l¡ dê thÖ ½Ü ch× l¡ th¡nh kiÆn cða phŸi cñ. Nhõng phŸi cñ dïng tiÅu chu¸n mþ hàc ½Ì ½Ÿnh giŸ thç mèi thÖ ½îng l¡ chuyÎn b¶p bÅnh.

Q.T.: Anh nÜi nÆu thç m¡ mèi, thúc sú mèi, thÖ kháng thÌ dê ½õìc. ThÆ nhõng chîng ta khÜ cÜ thÌ nÜi b¡i "TÖnh gi¡" cða Phan Khái l¡ hay ½õìc dï l¡ nÜ mèi. Anh cÜ ½ãng û kháng?

N.H.Q.: Kháng. Theo tái, so vèi thç cñ, b¡i "TÖnh gi¡" hay. NÜ hay, so vèi nhùng b¡i thç cða ‡õéng luºt cñ kþ v¹n thõéng xu¶t hiÎn trÅn té Nam Phong t­p chÏ thuê ¶y. ChÏnh vÖ nÜ hay cho nÅn ê v¡o théi ½iÌm 1932, khi nÜ mèi xu¶t hiÎn, nÜ ½¬ gµy nÅn mæt sú ch¶n ½æng lèn, t­o h²n mæt khîc ngo´t trong lÙch sø phŸt triÌn cða thç ca ViÎt Nam hiÎn ½­i. Tuy nhiÅn, nÆu so vèi thç cða ThÆ Lù, cða Lõu Tràng Lõ, cða Xuµn DiÎu... sau ½Ü thÖ rß r¡ng b¡i thç "TÖnh gi¡" cða Phan Khái l­i l¡ mæt b¡i thç dê. NÜi cŸch khŸc, "TÖnh gi¡" hay hçn thç cñ, nhõng l­i dê hçn thç mèi. T­i sao nÜ dê hçn nhùng b¡i thç mèi sau ½Ü? Kháng ch÷ng nguyÅn nhµn chÏnh l¡ nÜ kháng mèi ½ð. NÜ kháng ½i ½Æn tºn cïng cða cŸi mèi. NÜ ch× mèi nøa véi.

Q.T.: Nhõ vºy, sâ phºn cða cŸi mèi nøa véi thÖ bÙ võìt qua; cÝn nhùng cŸi mèi thúc sú mèi thÖ sao?

N.H.Q.: ThÖ sÁ cÝn l­i. Khi cŸi mèi ½¬ ½Æn trÖnh ½æ to¡n bÏch ho´c g·n nhõ to¡n bÏch, nÜ trê th¡nh cŸi cä ½iÌn. M¡ ½¬ l¡ cä ½iÌn thÖ nÜ kháng cÝn n±m trong ph­m trï mèi hay cñ nùa. Hay nÜi cŸch khŸc, cŸi gÖ ½¬ mèi, thºt mèi thÖ kháng bao gié cñ ½i ½õìc. V¡o thºp niÅn 20, thç T¨n ‡¡ mèi v¡ cŸi mèi ¶y sÁ cÝn l­i m¬i. Théi 30-45 Thç Mèi r¶t mèi v¡ nÜ sÁ mèi m¬i. CŸi mèi kháng bÙ cñ, nhõng nhùng cŸi b°t chõèc, nh¶t l¡ b°t chõèc muæn m¡ng v¡ vòng vË thÖ l­i cñ, cñ m¿m. Thç Xuµn DiÎu théi 30-45 kháng bao gié cñ, nhõng thç cða b¶t cö ai khŸc sau ½Ü b°t chõèc thç Xuµn DiÎu ½Ëu l¡ cñ.

Q.T.: HÖnh nhõ anh hay bÙ Ÿm ¨nh bêi v¶n ½Ë mèi hay cñ?

N.H.Q.: Kháng ch÷ng ½Ü l¡ ½iËu cŸc nh¡ phÅ bÖnh c·n l¡m nh¶t hiÎn nay, khi Ÿp lúc cða cŸi cñ quŸ n´ng nË v¡ khi cÜ r¶t Ït ngõéi s³n s¡ng ch¶p nhºn thay ½äi.

Q.T.: Khi cä vñ cho cŸi mèi, cÜ bao gié anh nghØ l¡ mÖnh hçi tŸo b­o v¡ hçi... phiÅu lõu kháng?

N.H.Q.: TŸo b­o? Kháng. Quy luºt trong lÙch sø v¯n hàc cñng nhõ lÙch sø cða b¶t cö cŸi gÖ cñng ½Ëu l¡ sú vºn ½æng liÅn tòc. VÖ thÆ sú xu¶t hiÎn cða nhùng cuæc vºn ½æng ½äi mèi v¯n hàc kháng cÜ gÖ l¡... mèi mÀ. C¡ng kháng ph¨i l¡ tŸo b­o. CÝn phiÅu lõu? Cñng kháng. Nhùng nå lúc ½äi mèi v¯n hàc kháng bao gié l¡ mæt sú sai l·m v¡ vá Ïch c¨. Ngay c¨ nhùng cŸi mèi th¶t b­i, chõa tèi, chõa ½­t, cñng cÜ mæt û nghØa lÙch sø nh¶t ½Ùnh. NÆu chîng kháng mê h²n ra ½õìc mæt con ½õéng n¡o thºt mèi thÖ Ït nh¶t chîng cñng nh°c nhê mài ngõéi l¡ cÜ mæt con ½õéng khŸc, ê ngo¡i nhùng lâi mÝn quen thuæc m¡ mÖnh ½¬ v¡ ½ang ½i. Mæt sú nh°c nhê nhõ thÆ bao gié cñng c·n thiÆt v¡ hùu Ïch hçn l¡ nhùng tiÆng ru ngð.

Q.T.: NÜi cho thúc tÖnh, cÜ lÁ kháng ai ph¨n ½âi cŸi mèi hay ph¨n ½âi nhùng nå lúc vºn ½æng ½äi mèi trong v¯n hàc. CÜ ½iËu l¡ nhiËu ngõéi cÜ c¨m tõêng nhùng ngõéi ½ang ½äi mèi kháng thúc sú quan tµm ½Æn ngõéi ½àc cho l°m. Khi viÆt v¯n v¡ l¡m thç, hà b¶t kÌ viÎc ngõéi ½àc cÜ hiÌu v¡ cÜ c¨m ½õìc hay kháng.

N.H.Q.: Kháng cÜ ngõéi c·m bît n¡o l­i kháng quan tµm ½Æn ngõéi ½àc. ViÆt, nh¶t l¡ xu¶t b¨n, l¡ nghØ ½Æn ngõéi ½àc. CÜ ½iËu, khŸi niÎm ngõéi ½àc l¡ mæt khŸi niÎm mç hã, thºm chÏ h¡m hã. Kháng cÜ ngõéi ½àc chung chung. Kháng ai cÜ thÌ viÆt cho ngõéi ½àc chung chung, cho t¶t c¨ mài ngõéi cÜ kh¨ n¯ng ½àc v¡ thÏch ½àc. Bao gié ngõéi ta cñng ph¨i chàn lúa mæt lo­i ngõéi ½àc n¡o ½Ü. CÜ ngõéi chàn gièi ½æc gi¨ bÖnh dµn, c¡ng ½áng c¡ng tât. CÜ ngõéi chàn gièi ½æc gi¨ chàn làc, c¡ng õu tî c¡ng hay. CÜ ngõéi nh°m ½Æn nhùng ½æc gi¨ thuæc vË quŸ khö; l­i cÜ ngõéi nh°m ½Æn nhùng ½æc gi¨ thuæc vË tõçng lai. Bao gié cñng vºy.

Q.T.: Nhõng ch°c anh cñng cáng nhºn l¡ nhùng tŸc ph¸m ½õìc xem l¡ mèi hiÎn nay r¶t khÜ tiÆp nhºn?

N.H.Q.: Thºt ra thÖ cŸi mèi n¡o cñng khÜ tiÆp nhºn c¨. Ng¡y nay chîng ta th¶y tÜc tai cða ½¡n áng gàn g¡ng, r¶t dÍ coi, vºy m¡ ng¡y xõa, ph¨i m¶t c¨ h¡ng m¶y chòc n¯m, ngõéi ta mèi thuyÆt phòc ½õìc ½¡n áng c°t bîi tÜ cða hà. H¡m r¯ng tr°ng hiÎn nay tráng ½Âp ½Á biÆt m¶y, nhõng cñng ph¨i m¶t c¨ h¡ng m¶y chòc n¯m, ngõéi ta mèi thuyÆt phòc ½õìc t¶t c¨ phò nù l¡ nÜ ½Âp. Trong v¯n hàc cñng vºy. ThÌ thç lòc bŸt bµy gié chîng ta xem l¡ cúc kü bÖnh dµn, cúc kü quen thuæc, cúc kü dÍ l¡m, vºy m¡ m´c dï ½õìc hÖnh th¡nh t÷ kho¨ng thÆ ký 16, m¬i ½Æn g·n cuâi thÆ ký 18 nÜ mèi ½õìc cŸc nh¡ thç sø dòng. Cuæc l¡m quen, do ½Ü, k¾o d¡i ½Æn m¶y thÆ ký. Thç Xuµn DiÎu, ThÆ Lù, H¡n M´c Tø... théi 1930 ½çn gi¨n nhõ vºy m¡ cñng ph¨i m¶t m¶y n¯m mèi ½õìc gièi thõêng ngo­n hoan nghÅnh, trõèc ½Ü, ngõéi ta cö chÅ l¡ Tµy, l¡ ngá nghÅ, l¡ ngàng nghÙu, v.v... Tuy nhiÅn nÆu, nhõ lÙch sø ½¬ t÷ng chöng minh, cŸi mèi n¡o cñng khÜ tiÆp nhºn, ngõéi ta kháng thÌ c¯n cö v¡o viÎc khÜ tiÆp nhºn ¶y ½Ì ½Ÿnh giŸ cŸi mèi. ViÎc qu·n chîng ngë ng¡ng, khÜ chÙu ho´c thºm chÏ châng ½âi, tú nÜ, kháng nÜi lÅn ½õìc cŸi gÖ c¨. ‡Ü ch× l¡ chuyÎn bÖnh thõéng.

Q.T.: Anh cÜ nghØ l¡ viÎc nh¶n m­nh quŸ nhiËu v¡o tiÅu chu¸n mèi/cñ cÜ thÌ l¡m phµn hoŸ gièi c·m bît hay kháng?

N.H.Q.: NÆu sú phµn hoŸ ¶y cÜ thúc thÖ tât thái chö sao? Theo tái, mæt nËn v¯n hàc chuyÅn nghiÎp hoŸ ph¨i b°t ½·u b±ng viÎc phµn hoŸ h¡ng ngñ c·m bît, tŸch nhùng kÀ ¯n theo ra khÞi nhùng ngõéi sŸng t­o, v¡ thºm chÏ, tŸch c¨ nhùng kÀ hõu trÏ (trong v¯n hàc, dØ nhiÅn!) ra khÞi nhùng ngõéi ½ang ho­t ½æng sŸng t­o thúc sú. Lµu nay thÆ gièi v¯n hàc cða chîng ta l¡ mæt thÆ gièi xá bã, thºm chÏ suãng s¬, ê ½Ü, ngõéi c·m bît thºt v¡ ngõéi c·m bît gi¨ y nhõ nhau; kÀ viÆt v¯n chõa tháng v¡ kÀ ½ât c¨ ½éi mÖnh cho t÷ng cµu t÷ng chù y nhõ nhau; t¶t c¨ cö anh anh em em, cö chî chî chŸu chŸu tuât hÆt. Tái kháng cho ½Ü l¡ mæt hiÎn tõìng l¡nh m­nh. Mæt nËn v¯n hàc l¡nh m­nh ph¨i l¡ nçi mài ngõéi ½Ëu tú giŸc vË chå ½öng cða mÖnh; kÀ b¨o thð kháng ½õìc quyËn cÜ ¨o tõêng l¡ mÖnh ½ang cŸch tµn; ngõéi ½ang t­m trî qua ½Åm kháng thÌ nuái ¨o tõêng l¡ mÖnh ½¬ ½¯ng kû thõéng trî trong võçng quâc cða nghÎ thuºt; kÀ ½¬ thuæc vË quŸ khö kháng n±m vºt ra choŸng ½õéng ½i v¡o tõçng lai, v.v...

N.H.Q.: Tái chàn nhùng túa ½Ë nhõ thÆ l¡ vÖ tái tin l¡ chîng diÍn t¨ ½õìc ½·y ½ð nhùng gÖ tái muân ½Ë cºp ½Æn trong cuân sŸch m¡ thái.

Q.T.: Nhõng ê ViÎt Nam, hÖnh nhõ l¡ chõa ai ½´t nhùng túa ½Ë nhõ thÆ, nh¶t l¡ trong l¬nh vúc phÅ bÖnh v¡ lû luºn v¯n hàc.

N.H.Q.: Sú kiÎn chõa ai ½´t nhùng túa ½Ë kiÌu nhõ thÆ tú nÜ kháng nÜi lÅn ½õìc ½iËu gÖ c¨. Kháng ph¨i vÖ chõa ai l¡m m¡ chîng ta kháng ½õìc ph¾p l¡m. Tái cho l¡ trong l¬nh vúc v¯n hàc nghÎ thuºt, nhiËu khi chîng ta ph¨i tºp l¡m quen vèi cŸch nghØ ngõìc l­i, l¡, chÏnh vÖ chõa ai l¡m nÅn chîng ta mèi l¡m. NÜi cŸch khŸc, chîng ta nÅn thay ½äi cŸch nhÖn vË chù "lºp dÙ". T÷ trõèc ½Æn nay, bao gié chîng ta cñng nhÖn chù ¶y nhõ mæt cŸi gÖ x¶u xa. Nhõng ½öng mæt mÖnh, ½öng tŸch biÎt vèi ngõéi khŸc thÖ cÜ gÖ l¡ x¶u xa? CŸch nhÖn ¶y xu¶t phŸt t÷ mæt nËn v¯n hoŸ cñ ½Ë cao cæng ½ãng hçn cŸ nhµn, cŸi chung hçn cŸi riÅng, truyËn thâng hçn sŸng t­o. Trong nËn v¯n hoŸ hiÎn nay, khi giŸ trÙ cða cŸ nhµn, cða cŸi riÅng, cða sú sŸng t­o v¡ cða sú ½æc ½Ÿo ½¬ ½õìc kh²ng ½Ùnh, tái nghØ l¡ kháng cÜ lû do gÖ ½Ì chîng ta nhÖn sú lºp dÙ nhõ l¡ mæt cŸi gÖ x¶u xa nùa. NÆu kháng muân nÜi ngõìc l­i.

Q.T.: Nhõng ½Ì thay ½äi cŸch nhÖn vË mæt chù nhõ thÆ thÖ c·n nhiËu théi gian l°m.

N.H.Q.: BiÆt vºy, chîng ta l­i c¡ng c·n ph¨i quyÆt liÎt hçn.

Q.T.: CÜ ph¨i vÖ muân cÜ thŸi ½æ quyÆt liÎt nhõ vºy m¡ anh hay "gµy sú" vèi ngõéi khŸc?

N.H.Q.: NÜi cho chÏnh xŸc, tái kháng hË "gµy sú" vèi ai c¨. Tái ch× gµy h¶n vèi truyËn thâng, vèi thÜi quen, vèi cŸc söc ü trong cæng ½ãng v¯n hàc m¡ thái.

Q.T.: NhiËu ngõéi v÷a ½ãng û vèi cŸc quan ½iÌm cða anh l­i v÷a mong l¡ cŸch viÆt cða anh nÅn nh nh¡ng hçn.

N.H.Q.: Sú nh nh¡ng thuæc ph­m vi diÍn ½­t. NÜ g°n liËn vèi phong cŸch cða t÷ng ngõéi. ‡ái khi ½Ì ½­t ½õìc sú "nh nh¡ng", ngõéi ta ph¨i ½Ÿnh m¶t mæt phong cŸch: cŸi n¡o ½Ÿng tiÆc hçn?

Q.T.: NÆu kháng "nh nh¡ng" ½õìc thÖ Ït nh¶t anh cñng cÜ thÌ "nh tay" hçn mæt chît chö?

N.H.Q.: Thî thúc, tái kháng thÏch nhùng chù nhõ "n´ng tay" hay "nh tay". Trong cŸc cuæc tranh luºn, nÅn chî û nhiËu ½Æn tÏnh ch¶t hìp lû hay kháng hìp lû cða cŸc luºn ½iÌm hçn l¡ cµn ½o möc ½æ n´ng hay nh cða sú phÅ phŸn. L¡m thÆ, thö nh¶t, vá tÖnh chîng ta biÆn mæt sinh ho­t hàc thuºt th¡nh mæt sinh ho­t thï t­c, biÆn nçi tÖm kiÆm sú thºt th¡nh nçi ch¾n chî ch¾n anh; thö hai, cñng vá tÖnh chîng ta h­ th¶p ngõéi ½âi tho­i, xem hà nhõ nhùng kÀ ½Ÿng ½õìc thÌ t¶t v¡ khoan thö.

Q.T.: Tái ½Ì û th¶y trong cŸch viÆt cñng nhõ trong cŸch nÜi, anh hay cÜ thÜi quen cö thö nh¶t l¡... thö hai l¡... hay mæt l¡... hai l¡...

N.H.Q.: Xin låi. ThÜi quen ¶y chð yÆu xu¶t phŸt t÷ û muân ½­t ½Æn sú rß r¡ng trong viÎc diÍn t¨. Trõèc ½µy, cÜ lîc tái r¶t b¶t m¬n khi ½àc nhiËu b¡i viÆt v¡ nhiËu cuân sŸch kh¨o luºn ê ½Ü cŸc tŸc gi¨ cö viÆt l±ng nh±ng, dµy dõa, râi r°m, ch× cÜ chù v¡ chù, chù n¡y n±m ngän ngang bÅn c­nh chù kia, cÜ khi chîng c¬i nhau, mµu thu¹n vèi nhau, chù dõèi bŸc bÞ chù trÅn, khiÆn ngõéi ½àc hoang mang, ½àc c¨ hai ba trang m¡ v¹n kháng hiÌu tŸc gi¨ muân nÜi cŸi gÖ. Bêi vºy, tái h­ quyÆt tµm ph¨i viÆt khŸc ½i. Ph¨i thºt r­ch rÝi. Ph¨i phµn hoŸ û tõêng th¡nh t÷ng luºn ½iÌm cò thÌ. Vèi cŸch viÆt nhõ thÆ, tái tin l¡, thö nh¶t, ngõéi viÆt cÜ thÌ biÆt ngay l¡ mÖnh ½¬ n°m v¶n ½Ë vùng hay chõa; thö hai, ngõéi ½àc r¶t dÍ theo dßi. DØ nhiÅn, cŸch viÆt nhõ thÆ kháng ph¨i kháng cÜ ½iËu nguy hiÌm. Trõèc hÆt l¡ nÜ ½Ýi hÞi ngõéi viÆt ph¨i bÞ nhiËu thÖ gié nghØ ngìi, phµn tÏch v¡ täng hìp. Sau nùa, nÜ dÍ trê th¡nh nh¡m chŸn nÆu ngõéi viÆt kháng ½ð kh¨ n¯ng biÆn hoŸ cµu v¯n sao cho linh ho­t. Cuâi cïng, nÜ cñng dÍ læ ra nhùng chå hè hÅnh: ngõéi ½àc cÜ thÌ nhºn ra nhùng ½iÌm sai, thiÆu ho´c th÷a trong cŸch lºp luºn cða mÖnh. VÏ dò, vË mæt v¶n ½Ë gÖ ½Ü, ngõéi viÆt phµn hoŸ th¡nh ba luºn ½iÌm; ngõéi ½àc ch× c·n tÖm ra hai luºn ½iÌm khŸc nùa l¡ cÜ thÌ l¡m cho lºp luºn cða ngõéi viÆt trê th¡nh b¶t cºp ngay töc kh°c. Ho´c, nÆu cÜ ai ½Ü chöng minh l¡ mæt hay hai trong ba luºn ½iÌm ¶y kháng chÏnh xŸc, ngõéi viÆt kháng thÌ l¶p liÆm sú sai l·m cða mÖnh b±ng cŸch nÜi loanh quanh ½õìc. Tái biÆt nhùng ½iËu nguy hiÌm ¶y. Tuy nhiÅn, tái tin l¡ ê ½µy h­i kháng b±ng lìi. Vèi riÅng tái, viÎc phµn hoŸ û tõêng th¡nh t÷ng luºn ½iÌm mæt l¡... hai l¡... nhõ thÆ d·n d·n trê th¡nh mæt thö ký luºt. Khi diÍn ½­t mæt v¶n ½Ë phöc t­p gÖ ½Ü m¡ tái kháng thÌ phµn hoŸ nÜ ra th¡nh t÷ng û nhÞ, tái tú biÆt l¡ sú hiÌu biÆt ho´c c¨m nhºn cða mÖnh vË v¶n ½Ë ¶y cÝn khŸ máng lung v¡ mç hã.

Q.T.: Xin hÞi anh cµu cuâi cïng: trong v¯n hàc ViÎt Nam hiÎn nay, anh thÏch nhùng tŸc gi¨ n¡o nh¶t?

N.H.Q.: CÜ lÁ ½Ü nÅn l¡ cµu hÞi ½·u tiÅn hçn l¡ cµu hÞi cuâi cïng cða mæt cuæc phÞng v¶n?

Q.T.: T­i sao vºy, thõa anh?

N.H.Q.: T­i vÖ ½Ì tr¨ léi mæt cµu hÞi nhõ thÆ mæt cŸch nghiÅm tîc v¡ vèi tinh th·n trŸch nhiÎm, ngõéi ta c·n ph¨i gi¨i thÏch v¡ chöng minh kþ lõëng. Do ½Ü, nÜ c·n nhiËu thÖ gié.

Q.T.: NÆu vºy, ê cuæc phÞng v¶n sau, tái xin b°t ½·u b±ng cµu hÞi v÷a rãi. Anh ½ãng û kháng ­?

N.H.Q.: Theo kinh nghiÎm cða tái, trong l¬nh vúc v¯n hàc nghÎ thuºt, mæt l¬nh vúc ph·n lèn cŸc ho­t ½ãng ½Ëu tuü thuæc khŸ nhiËu v¡o c¨m höng, chîng ta kháng nÅn höa hÂn vèi nhau vË ½iËu gÖ. NÜ ch× l¡m bºn tµm v¡ cÜ khi khä tµm mæt cŸch vá Ïch. Tât nh¶t l¡ nÅn... ché.

Q.T.: Trong khi... ché, xin cŸm çn nh¡ phÅ bÖnh NguyÍn Hõng Quâc trõèc.

Quünh Trµm

(trÏch V¯n, Xuµn Tµn Tÿ 2001)