ViÆt vË quÅ hơçng t÷ ngo¡i nơèc, dï viÆt b±ng tiÆng m ½À hay b±ng mæt ngán ngù thö hai nhơ PhŸp hay Anh ngù,
nh¡ v¯n ph¨i ½âi diÎn vèi hai cµu h̃i. Cµu h̃i thö nh¶t l¡: viÆt cho ai ½àc? Cµu h̃i thö hai: t÷ mæt kho¨ng cŸch xa ngo¡i quÅ hơçng, thúc ti quÅ hơçng má t¨ trong tŸc ph¸m bn cÜ tÏnh trung thúc kháng so vèi sú má t¨ thúc ti ½Ü cđa nhùng ngơéi viÆt ½ang sinh sâng ê quÅ nh¡? V¡ cuâi cïng l¡ v¶n nn thö ba: L¡ di dµn dØ nhiÅn cÜ mæt b¨n ng¬ v¯n hÜa lai (hybrid), l¡ mæt chuỳn-ngù-nhµn (translated wo/man) khi viÆt vË quÅ hơçng cñ cđa mÖnh bn ½öng ê vÙ trÏ n¡o ½̀ viÆt?VË cµu h̃i thö nh¶t (cñng l¡ mæt cµu h̃i ½´t chung cho t¶t c¨ cŸc nh¡ v¯n chö kháng ch× riÅng cho nh¡ v¯n di dµn, nhơng nÜ) cÜ tÏnh cŸch c¶p thiÆt hçn ½âi vèi mæt nh¡ v¯n di dµn, nh¶t l¡ ngơéi ½Ü li viÆt b±ng tiÆng m ½À. CÜ nhiËu gi¨i ½Ÿp thơéng nh±m tr¨ léi trúc tiÆp v¡o hai t÷ 'cho ai' vèi 'ai' ê ½µy ½ớc hìu l¡ ngơéi ½àc (loi ½æc gi¨ n¡o, cÜ trÖnh ½æ v¯n hÜa ê möc n¡o, thuæc nËn v¯n hÜa v¡ chđng tæc n¡o v.v..) nÅn hay ½i v¡o ngß bÏ ho´c thiÆu tÏnh thuyÆt pḥc. Ta ½¬ cÜ hơèng gi¨i ½Ÿp theo nhùng luºn thuyÆt vË ½àc v¯n nhơ cđa nhùng ngơéi theo quan ½ìm ½æc gi¨-öng xø (reader-response), c¶u-thöc-luºn, hàc thuyÆt cđa Wolfgang Iser hay quan ½ìm cđa Stanley Fish v.v.. nhơng nÜi chung v¹n cƯn cöu x¾t v¶n ½Ë trÅn tuyÆn nhÙ nguyÅn chđ th̀-½âi tớng (subject-object) nhùng hàc thuyÆt n¡y v¹n ch× tÖm gi¨i ½Ÿp trÅn tuyÆn nhÙ nguyÅn chđ th̀/½âi tớng m¡ chđ th̀ ê ½µy l¡ chđ th̀ viÆt (nh¡ v¯n) v¡ ½âi tớng l¡ ngơéi ½àc. NÆu nay ta chuỳn hơèng cµu h̃i, kháng ½i tÖm mæt ½âi tớng bÅn ngo¡i b¨n v¯n v¡ tr¨ léi giŸn tiÆp cµu h̃i 'cho ai', nhÖn sµu v¡o ½âi tớng sŸng tŸc trong v¯n b¨n v¡ trong kinh nghiÎm cđa chđ th̀ viÆt thay vÖ nh±m ½âi tớng ngo¡i v¯n b¨n (ngơéi ½àc) ta sÁ tiÆp cºn ½ớc kinh nghiÎm c̣ th̀ cđa nh¡ v¯n trơèc khi lºp thuyÆt. Trong trơéng h́p cđa nh¡ v¯n di dµn, vÖ tÏnh c¶p thiÆt cđa cµu h̃i nÅn kh¨ tÏnh cđa cµu tr¨ léi sÁ vớt tÏnh cŸ biÎt sang phä quŸt hçn.
Theo Salman Rushdie, l¡ mæt nh¡ v¯n di dµn, ttrơèc khi tr¨ léi cµu h̃i n¡y ta ph¨i triÎt b̃ thŸi ½æ tú vµy bđa mÖnh trong nhùng biÅn gièi v¯n hÜa ½¬ ½Ùnh s³n, tú û giam mÖnh dơèi hÖnh thöc lơu ½¡y næi tµm trong mæt thö 'quÅ nh¡' r¶t nh¡ quÅ. ThŸi ½æ giam mÖnh trong cŸi cæng ½ăng xa xö n¡y cñng ½ơa ½Æn tinh th·n ghetto, quÅn khu¶y m¶t r±ng bÅn ngo¡i cæng ½ăng mÖnh sâng cƯn cÜ mæt thÆ gièi mÅnh máng sinh ½æng. Khi viÆt tìu thuyÆt Salman Rushdie kháng cÜ û ½Ùnh viÆt cho ngơéi Anh, M₫, ½æc gi¨ cđa mæt xö dïng Anh ngù hay cho ngơéi AŸn, Hăi. Mæt cŸch täng quŸt, khi viÆt kháng bao gié trong tµm trÏ áng cÜ hÖnh bÜng mæt ngơéi ½àc. Khi ½¬ cÜ trong tay nhùng û tơêng, nhùng con ngơéi, nhùng biÆn câ, nhùng hÖnh dng áng viÆt 'cho' nhùng thö ½Ü vèi hy vàng khi tŸc ph¸m ho¡n th¡nh sÁ ½ớc nhùng ai muân tÖm hìu vË chîng ½àc; nhùng ai ê ½µy chÏnh
l¡ nhùng ngơéi ho´c cÜ cïng ho´c chia xÀ kinh nghiÎm vèi áng vË nhùng û tơêng, biÆn câ, con ngơéi..... ½Ü ho´c cñng cÜ th̀ l¡ nhùng ngơéi ½àc áng cÜ th̀ vơçn tay ½Æn vèi hà ½ớc.Trong trơéng h́p Ha-Jin ta th¶y rß r¡ng khi áng viÆt v¯n kháng ph¨i áng nh¶t thiÆt ph¨i câ tÖnh viÆt cho ½æc gi¨ M₫ (ch°c ½µu ½æc gi¨ M₫ sÁ ½àc mÖnh?) hay T¡u (may l°m mæt sâ nh̃ ngơéi Hoa ê Hăng Káng, ‡¡i B°c cÜ th̀ sÁ tÖm ½àc, chö ch²ng hy vàng sŸch qua kh̃i ½ớc cøa ng̣c ½̀ làt v¡o næi ½Ùa ½Æn vèi ½æc gi¨ trong nơèc.)
ViÆt vË quÅ hơçng t÷ bÅn ngo¡i quÅ hơçng: ½ớc kháng? SŸng tŸc v¯n chơçng kháng th̀ ½ớc ½ăng hÜa vèi sú sao ch¾p, cḥp hÖnh thúc ti. ViÆt tìu thuyÆt l¡ l¡m sâng li nhùng con ngơéi, nhùng c¨nh trÏ, nhùng tiÆng nÜi, nhùng biÆn câ nh¡ v¯n ½¬ trúc/giŸn tiÆp dú ph·n: ½Ü l¡ nhùng thúc ti trong lµu ½¡i quŸ khö. ViÆt vË nhùng thúc ti mÖnh ½¬ ½Ÿnh m¶t, ½¬ th¶t lc. ThÆ gièi quŸ khö l¡ thÆ gièi ½¬ nöt rn, ṿn g¹y, thiÆu ḥt. NÆu nh¡ v¯n cÜ tÖm cŸch kìm tra cŸi tri giŸc vË thÆ gièi quŸ khö ½Ü cđa mÖnh b±ng nhùng nghiÅn cöu, sơu kh¨o, khai quºt hay trê li quan sŸt thúc c¨nh hiÎn ti thÖ cñng sÁ th¶y ho´c l¡ nhùng t¡i liÎu nghiÅn cöu ½Ü cñng ch× l¡ mæt trong nhiËu cŸch má t¨ thúc ti ho´c mài sú ng¡y nay ½¬ ho¡n to¡n thay ½äi răi.
NÜi cho cïng, nÆu mæt ngơéi viÆt ½ang sâng trong lƯng quÅ hơçng cÜ má t¨ cŸi thúc ti trơèc m´t thÖ ½iËu dÍ hìu l¡ b¨n v¯n ½Ü kháng th̀ ½ớc coi l¡ ph¨n Ÿnh trung thúc thúc ti: vai trƯ chđ quan tÏnh trong tri giŸc, d¶u ¶n û thöc hÎ trong cŸch nhÖn/t¨ v¡ trong diÍn ngán, thúc ti t÷ng l¡ t÷ng ph·n chö kháng to¡n th̀ v.v..kháng cho ph¾p v¯n b¨n ½Ü tú tuyÅn xơng cÜ mæt giŸ trÙ cao trong so sŸnh.
T÷ nhùng suy nghØ trÅn ta th¶y nh¡ v¯n di dµn cÜ ĺi thÆ khi viÆt vË quÅ hơçng: v¯n b¨n viÆt t÷ nhùng gÜc ½æ mèi qua li biÅn gièi trong/ngo¡i, viÆt b±ng mæt b¬n ng¬ v÷a ½a tp v÷a th¡nh ph·n (plural/partial), ½a tp trong thµu nhºn v¡ thúc h¡nh nhiËu giŸ trÙ v¯n hÜa khŸc nhau, th¡nh ph·n khi so vèi dµn b¨n xö hay ngơéi cïng giâng nƯi sâng trong nơèc, vÖ l¡ kÀ trong/ngo¡i quÅ hơçng cho nÅn v¯n b¨n cñng nhơ diÍn ngán cđa nh¡ v¯n di dµn cÜ nhiËu kh¨ tÏnh mê ra mæt nhµn loi tÏnh dung chöa ½ớc nhùng dÙ biÎt ½a dng.
Ngo¡i ra, nhÖn trong viÍn tớng triÆt lû v¡ lû thuyÆt v¯n hàc, b¨n v¯n cđa nh¡ v¯n di dµn l¡ kháng gian diÍn ngán cđa mæt tơ tơêng tra h̃i triÎt ½̀ v¶n ½Ë: nÆu nhơ lÙch sø ho¡n th¡nh trong th̀ tÏnh cđa û niÎm tuyÎt ½âi, kÆt thîc cuæc phiÅu lơu cđa û thöc khân khä (triÆt hàc Hegel khai tr÷ sú kh¨ hùu cđa v¯n chơçng) thÖ cƯn cÜ th̀ cÜ v¯n chơçng ½ớc kháng? T÷ sau Hegel, v¯n chơçng kháng nhùng kháng chÙu chÆt m¡ cƯn tiÆp ṭc cuæc ½âi thoi kháng cïng vèi triÆt lû, ½¸y triÆt lû v¡o tÖnh thÆ ph¨i ½´t v¶n ½Ë vË ngay sú kh¨ hùu cđa chÏnh triÆt lû vÖ v¯n chơçng ½¬ khai quºt l¡m mèi ngán ngù, lao mÖnh v¡o nhùng biÅn gièi kháng gian tơêng nhơ kháng th̀ ½̣ng chm tèi hay vơçt qua giùa ½éi sâng v¡ tŸc ph¸m nghÎ thuºt vèi th̀ tÏnh.
Ng¡y nay v¯n chơçng ch× ra kh¨ tÏnh b¶t kh¨ cđa chÏnh v¯n chơçng trong mæt théi gian n±m bÅn ngo¡i théi gian nguăn cæi "mæt théi gian cđa nghÎ thuºt cñng chÏnh l¡ théi gian cđa sú v°ng m´t théi gian." (Maurice Blanchot, Entretien infini, 104; 73). Théi gian trong tìu thuyÆt cđa nhùng nh¡ v¯n di dµn kháng l¡ théi gian trong mæt hiÎn ti hay quŸ khö g·n cđa quÅ hơçng, cñng kháng l¡ théi gian nçi mÖnh ½ang sâng, théi gian ½Ü l¡ mæt théi gian v°ng m´t théi gian. TÏnh lÙch sø cđa théi gian ½Ü cÜ tÏnh phÅ phŸn quŸ khö v¡ hiÎn ti, ch× ra nhùng vïng bÜng tâi cđa cuæc sâng cŸ nhµn bÙ chán vïi, nhùng tiÆng nÜi bÙ ½¸y v¡o l¬ng quÅn.
Hçn nùa, khi má t¨ l¡m mèi nhùng thúc ti tơêng ch÷ng kháng bao ié cƯn ½ớc nh°c nhê tèi nh¡ v¯n cƯn nh°c chîng ta: kháng th̀ ½̀ cho khuynh hơèng má t¨ ½Æ quâc, phŸt xÏt hay mŸc xÏt chiÆm vÙ trÏ ½æc quyËn má t¨ bÜp m¾o thúc ti nh±m th̃a m¬n nhùng nhu c·u û thöc hÎ chÏnh trÙ nh¶t théi Ÿp ½´t trong viÎc s¨n xu¶t nhùng s¨n ph¸m v¯n hÜa nghÎ thuºt xanh ½̃ thÙ trơéng. ViÆt tìu thuyÆt vË quÅ hơçng t÷ bÅn ngo¡i quÅ hơçng cÜ th̀ hìu l¡ mæt phơçng cŸch t÷ châi, xÜa b̃ v¯n b¨n, diÍn ngán bo lúc quyËn bÏnh ½ang trÙ vÖ giù vai trƯ ½æc quyËn phŸt ngán chµn lû.
Gi¨i ½Ÿp v¶n nn thö ba l¡ hºu luºn cđa hai v¶n nn trÅn. T÷ bÅn ngo¡i, sau khi ½¬ ê bÅn trong, cÜ cç may v¡ kh¨ n¯ng tiÆp cºn ræng r¬i to¡n kh°p v¯n hÜa ngán ngù thÆ gièi, b±ng mæt thŸi ½æ phÅ phŸn triÎt ½̀, kháng viÆt dơèi Ÿp lúc hìm nguy trong khÏ hºu chÏnh trÙ Ÿp ½¨o (hìm nguy nÆu cÜ ch× l¡ mâi nguy kháng viÆt ½ớc tŸc ph¸m cÜ giŸ trÙ) hay thÙ trơéng, l¡ kÀ cơu mang cuæc ½âi thoi dµn chđ giùa thÆ gièi thö nh¶t vèi thÆ gièi thö ba, nh¡ v¯n di dµn l¡ ngơéi cÜ nhiËu hy vàng nh¶t sÁ th̀ ½em li cho ngơéi ½àc mÖnh cŸi lc thî tinh th·n cđa v¯n chơçng, vân l¡ thö thºt hiÆm hoi trong thÆ gièi hám nay.
I
Sau nhùng xö „u chµu, nh¶t l¡ Anh quâc nçi xu¶t hiÎn ½áng ½¨o nhùng nh¡ v¯n t¡i n¯ng gâc
Ÿ, Phi nhơ Salman Rushdie, Kazio Ishiguro, Ben Okri, Caryl Phylip, Timothy Mo, Hanif Kureishi ...gièi thơêng ngon v¯n chơçng ê M₫ cñng ½¬ tÖm ½àc nhiËu hçn v¯n chơçng cđa nhùng nh¡ v¯n di dµn trong kho¨ng trÅn dơèi mơéi n¯m nay. Ngo¡i Gi¨i Nobel V¯n Chơçng 2000 v÷a ½ớc trao cho nh¡ v¯n Trung Hoa di dµn Cao H¡nh KiÎn ê PhŸp vân ½ớc hàc gièi xö n¡y ½Ÿnh giŸ cao nhùng kÙch b¨n v¡ nh¶t l¡ truyÎn d¡i 'Linh Sçn' (Montage de l'Aµme), cÜ th̀ nÜi sau Bharati Mukhurjee, H¡ Tµn (Ha-Jin) l¡ nh¡ v¯n Ÿ chµu thö nhÖ viÆt tiÆng Anh ½ớc trao gi¨i thơêng National Book Award cđa M₫ vèi truyÎn d¡i '‡́i Ché' (Waiting) n¯m 2000. Trơèc ½Ü, áng ½¬ ½ot gi¨i PEN Hemingway Award n¯m 1997 vèi tºp truyÎn 'Bìn Chù' (Ocean of Words). Tºp truyÎn 'Dơèi Ngàn Hăng Kü' (Under the Red Flag) cđa áng cñng ½ớc trao gi¨i truyÎn ng°n Flannery O'Connor n¯m 1996. H¡ Tµn cƯn tŸc gi¨ hai tºp thç 'GØùa Nhùng NiËm Im L´ng' (Between Silences) v¡ '‡âi BÜng' (Facing Shadows) v¡ truyÎn d¡i 'Trong Ao' (In the Pond). V¡o thŸng Mơéi, 2000 nh¡ Pantheon Books cho ra m°t 'Cá Dµu Chî R̀' (The Bridegroom) ½¯ng li nhùng truyÎn ng°n mèi nh¶t cđa áng viÆt trong kho¨ng nhùng n¯m 97-99."‡́i Ché" (Waiting) l¡ cµu chuyÎn tÖnh cđa Lin Kong v¡ Manna Wu x¨y ra v¡o giai ½on sau cuæc CŸch Mng V¯n HÜa ê Trung Quâc,
con ngơéi sâng trong mæt thÆ gièi bÙ vµy bđa bêi nhùng ½âi nghÙch b¶t nhớng cđa mæt x¬ hæi ½ớc tä chöc nh±m ch× thÙ ½iËu h¡nh mài öng xø, l¡m tÅ cöng nhùng thái thîc næi tµm.Lin Kong l¡ mæt trÏ thöc theo ng¡nh y trong quµn ½æi, theo truyËn thâng v¯n hÜa v¡ gia ½Önh hăi trÀ l¶y mæt ngơéi v́ quÅ mïa Ït hàc tÅn Shuyu do cha m ch× ½Ùnh.
Anh kháng yÅu nhơng cñng kháng gh¾t v́, hai ngơéi cÜ vèi nhau mæt ngơéi con gŸi. Suât théi trai trÀ Lin l¶y quµn ½æi l¡m gia ½Önh, ch× n¯m thÖ mơéi hàa mèi vË th¯m nh¡. Sâ mÎnh run rđi, tuy l¡ mæt ngơéi nhît nhŸt, mæt trÏ thöc hay tú d·y vƯ vË mài v¶n ½Ë cđa cuæc sâng v¡ thiÆu söc mnh quyÆt ½Ùnh h¡nh ½æng, nhơng răi anh li vơèng ph¨i mæt quan hÎ tÖnh c¨m vèi Manna Wu, nù trî sinh y tŸ kháng gia ½Önh kháng thµn thÏch ½Æn sâng trong bÎnh viÎn nçi anh l¡m viÎc v¡ gi¨ng dºy. Mâi tÖnh lîc ½·u r¶t thç mæng lû tơêng nhơng sau ½Ü trê th¡nh ½°m ½uâi si mÅ k¾o d¡i hçn mơéi b¨y n¯m tréi tuy lîc ½Ü Lin ½¬ v¡o ½æ trung niÅn cƯn Manna thÖ ½ang ½æ trÀ trung.Do Ÿp lúc cđa ho¡n c¨nh v¡ cđa Manna, cuâi cïng Lin cñng ph¨i ½i ½Æn quyÆt ½Ùnh sÁ l¶y Manna.
Nhơng vÖ Lin ½¬ cÜ v́, hçn nùa kư luºt quµn ½æi nghiÅm c¶m nhùng quan hÎ ngoi hán, nÆu ngơéi sØ quan ½¬ cÜ gia ½Önh v¡ bÙ khŸm phŸ l¾n lît cÜ quan hÎ vèi mæt pḥ nù thÖ cuæc ½éi sú nghiÎp coi nhơ ch¶m döt - nÅn hai ngơéi dï r¶t muân cñng khÜ cÜ dÙp g´p nhau riÅng tơ.R¶t nhiËu l·n Manna bÙ x× nḥc vÖ chuyÎn chÙ cÜ liÅn hÎ tÖnh c¨m vèi Lin.
Manna kháng th̀ tµm sú vèi ai nhùng khi bâi râi lo l°ng, tuy chÙ cñng cÜ mæt ngơéi bn gŸi r¶t thµn, tÏnh tÖnh cêi mê nhơng li hay trâng miÎng v¡ n¾ trŸnh trŸch nhiÎm. ‡̀ cÜ th̀ l¶y nhau, Manna thîc gịc Lin ph¨i vË quÅ xin ly dÙ v́. Trong nhiËu n¯m, cö måi l·n ngh× ph¾p vË th¯m nh¡, l·n n¡o Lin cñng muân l¡m cho xong ṿ ly dÙ n¡y nhơng khân nåi mài sú kháng thuºn buăm xuái giÜ nhơ anh nghØ. Ngơéi v́ cđa Lin khi nÜi chuyÎn vèi chăng thÖ trơèc sau ½Ëu ho¡n to¡n ½ăng û cho anh ½ớc ly dÙ v¡ höa sÁ cïng anh ra trơèc tƯa Ÿn nhµn dµn x¬ ho¡n t¶t thđ ṭc gi¶y té. Nhơng l·n n¡o ra trơèc tƯa chÙ cñng cµm l´ng ho´c khÜc töc tơêi v¡ t÷ khơèc th̃a thuºn ly dÙ khiÆn Lin khân khä, lîng tîng v¡ nhiËu l·n anh cƯn bÙ l¡m nḥc trơèc tƯa v¡ ½Ÿm dµn l¡ng hiÆu kü.Sau nhùng l·n ly dÙ kháng th¡nh, c¨ Lin v¡ Manna ½Ëu muân chia tay nhau ½̀ Manna cƯn lo chuyÎn chăng con vÖ chÙ cñng s°p qua tuäi thanh xuµn. Tuy kháng năng nhiÎt vË chuyÎn lºp gia ½Önh vèi mæt ngơéi ½¡n áng khŸc nhơng Manna ǹ léi Lin cñng ½¬ câ g°ng thø ½ái l·n. L·n thö nh¶t Lin gièi thiÎu Manna cho mæt ngơéi anh em trong hà hiÎn sâng trong c¨nh g¡ trâng nuái con. Nhơng hai ngơéi ch× g´p nhau mæt l·n duy nh¶t.
Anh ta kháng l¡m rung ½æng näi Manna.M¶y n¯m sau, Manna ½ớc gièi thiÎu vèi mæt vÙ ChÏnh Uđy cao c¶p tÅn Guohong Wei ½ang ph¨i sâng xa
v́ (v́ áng l¡ mæt trÏ thöc ly khai ½¨ng, viÆt v¡ cho lơu h¡nh nhùng b¡i tham luºn ph¨n khŸng l¬nh ½o v¡ loi b̃ chđ nghØa MŸc nÅn bÙ c·m tï), muân kiÆm v́ vèi lû do bË ngo¡i l¡ kiÆm ngơéi giîp mÖnh qua c¨nh khÜ kh¯n trong viÎc nuái dy con cŸi. Trong mæt dÙp cáng tŸc qua t×nh lÿ Haibin cŸch bÎnh viÎn Manna v¡ Lin ê kháng xa, Manna ½ớc ½Ün ½Æn g´p Wei. áng ta tiÆp Manna r¶t lÙch thiÎp, nhơng kháng hË ½Ë cºp tèi chuyÎn v́ chăng. Tuy vºy, áng li h̃i han Manna r¶t µn c·n vË sinh hot trÏ thöc cđa chÙ v¡ cƯn khuyÆn khÏch chÙ ½àc v¡ ½ăng théi yÅu c·u sau khi ½àc xong viÆt ½Î trÖnh áng mæt b¡i tơéng trÖnh vË tŸc ph¸m Leaves of Grass cđa thi sØ M₫ Walt Whitman ngơéi áng r¶t ngơëng mæ. áng cñng kháng ng·n ngi cho Manna mớn tºp thç quÏ ½¬ cñ v¡ng áng thơéng mang theo bÅn mÖnh v¡ tµm sú mÖnh ½¬ ½àc cuân sŸch n¡y ½Æn bân l·n.Trong buäi g´p gë cđa hai ngơéi luán luán cÜ m´t tÅn vÎ sØ Geng Yang, l·m lü v¡ thá bo. NhiËu thŸng sau ½Ü Manna kháng cÜ dÙp g´p li Wei nùa v¡ cÜ tin ½ăn áng ½¬ l¶y mæt nù gi¨ng viÅn dy mán Sø ThÆ gièi trÀ ½Âp ë thđ ½á vÖ ngơéi n¡y hàc thöc v¡ viÆt chù r¶t ½Âp nÅn cÜ th̀ giîp áng trong viÎc ho¡n th¡nh b¨n th¨o mæt tŸc ph¸m mèi. [Wei vân l¡ mæt tŸc gi¨ ½¬ cÜ nhiËu tŸc ph¸m xu¶t b¨n trong vƯng hai cḥc n¯m nay.]
Khi nghe tin Manna ½ớc ChÏnh Uđy Wei chiÆu câ mài ngơéi ê bÎnh viÎn nhÖn Manna b±ng con m°t kÏnh ǹ nhơng khi biÆt ½ớc áng kháng l¶y cá vÖ cá viÆt chù quŸ x¶u Manna bång trê th¡nh ½Ë t¡i b¡n tŸn cđa ½Ÿm pḥ nù nh̃ nhen ngăi lÅ ½ái mŸch.
Mïa Xuµn n¯m sau Lin m°c chöng lao phäi n´ng v¡ ph¨i n±m viÎn. Ngơéi bÎnh chung phƯng cđa anh sâ ph·n run rđi li chÏnh l¡ Geng Yang. Hai ngơéi thơéng chuyÎn trƯ v¡ Lin cÜ l·n tµm sú vèi Yang vË cuæc tÖnh cđa mÖnh v¡ cñng tiÆt læ v¡i chi tiÆt vË Manna cñng nhơ ho¡n c¨nh dê khÜc dê cơéi mÖnh kháng ly dÙ ½ớc v́. Geng Yang cÜ b¡y cho Lin nhiËu cŸch gi¨i quyÆt ho´c b¶t chÏnh ho´c t¡n bo nÅn Lin kháng th̀ nghe theo. Lin bÖnh pḥc nhanh chÜng sau mæt théi gian chùa trÙ v¡ ngay sau ½Ü ½ớc gøi sang mæt t×nh lÿ kÆ cºn theo hàc mæt khÜa vË hàc thuyÆt MŸc-xÏt.
Nåi b¶t hnh x¨y ½Æn cho Manna: mæt buäi tâi vÖ kháng biÆt Lin ½¬ ½i cáng tŸc, chÙ sang khu BÎnh TruyËn NhiÍm ½̀ h̃i mớn anh mæt quỳn sŸch, ch²ng may Manna li g´p Geng Yang - tÅn n¡y ½ang thu xÆp h¡nh trang réi viÎn vË pḥc viÅn - v¡ vÖ cÜ quen m´t nhau nÅn sau mæt hăi trƯ chuyÎn Manna bÙ tÅn n¡y l÷a ½ơa v¡o phƯng cơëng hiÆp. Manna nḥc nh¬ ś h¬i, trân trŸnh mài ngơéi v¡ ng¬ bÎnh. CƯn Lin sau khi trê vË, biÆt tin ½µm ra µn hºn ½au khä.
Nhơng răi cuâi cïng ½ớc sú giîp ½ë cđa ngơéi bn chÏnh đy v¡ theo luºt ½Ùnh théi gian xa cŸch v́ ½¬ lµu ½đ ½̀ Lin ½ớc ph¾p ly dÙ. ThŸng Mơéi n¯m ½Ü, Lin cơèi Manna. ThŸng Hai n¯m sau tuy ½¬ bân mơçi tơ tuäi Manna mang b·u v¡ tÏnh tÖnh biÆn ½äi ghen tuáng c¨ vèi nhùng ngơéi hàc trƯ cđa Lin. Cuâi cïng Manna cñng cho ra ½éi mæt c´p song sinh. Sau ½Ü söc chÙ suy yÆu, tinh th·n suy x̣p cƯn hai ½öa trÀ li bÎnh hon. Cuæc sâng
½Ùa ng̣c cđa gia ½Önh khiÆn Lin c¨m th¶y cá ½çn tuyÎt vàng. ‡ái khi Lin cÜ û ½Ùnh b̃ li t¶t c¨ ½̀ ½i biÎt ½Æn mæt nçi mÖnh cÜ th̀ sâng kháng quŸ khö. Anh d±n v´t nghi ngé tÖnh yÅu cđa mÖnh d¡nh cho Manna, nghi ngé b¨n thµn cñng nhơ nhùng quyÆt ½Ùnh cđa mÖnh.Trơèc ½Ÿm cơèi Lin cñng ½¬ thu xÆp ½ớc cho v́ v¡ con gŸi b̃ quÅ lÅn t×nh sâng. Måi n¯m ½ái l·n Lin v¹n ½Æn th¯m v́ cñ v¡ con gŸi. Mæt buäi sŸng Chđ Nhºt thŸng GiÅng n¯m ½Ü Lin v¡ Manna bïng lÅn c¬i cà nhau dù dæi ch× vÖ Lin ½̀ quÅn năi cçm ½ang n¶u ½i lÅn cµu lc bæ mua thÅm thöc ¯n răi g´p ngơéi bn chÏnh đy chuyÎn trƯ quÅn kh¶y ½i khiÆn năi cçm chŸy kh¾t khiÆn Manna näi giºn n´ng léi. Kháng d±n ½ớc Lin chy tuáng kh̃i nh¡ leo th²ng lÅn ngàn ½ăi phđ ½·y tuyÆt n±m phÏa sau bÎnh viÎn. TrÏ Üc n¬o bæ Lin tÅ liÎt. Khi ½¬ tm bÖnh tØnh li v¡ ½ơa m°t nhÖn t÷ trÅn ½ăi cao xuâng vïng pḥ cºn, Lin bång nghe rß mæt tiÆng nÜi vang lÅn trong ½·u mÖnh:
"CÜ thºt anh thï gh¾t cá ta kháng? Ch¨ l¡ chÏnh anh ½Ưi cho b±ng ½ớc cŸi mè râi béi n¡y sao? Kháng, tái yÅu cá ¶y. CÜ thºt anh cơèi cá ¶y vÖ tÖnh yÅu kháng? CÜ thúc anh ½¬ yÅu cá ta kháng? Tái nghØ vºy. Ch²ng l¡ chîng tái ½¬ ché ½́i nhau trong suât mơéi tŸm n¯m ½Ü sao? Mæt kho¨ng théi gian d¡i nhơ thÆ kháng ½đ chöng t̃ l¡ chîng tái yÅu nhau sao? Kháng, théi gian ch²ng chöng thúc ½ớc ½iËu gÖ c¨. Thúc ra anh ½¬ ch²ng bao gié yÅu cá ¶y c¨. Ch²ng qua anh ½¬ ¾p uäng cá ta, cho nÅn anh ½¬ kháng cƯn cÜ cç may nuái dơëng hay phŸt trìn th¡nh tÖnh yÅu. NÜi gÖ vºy? Mæt sú ¾p uäng? ‡îng vºy, anh ½¬ hìu nh·m coi sú ¾p uäng l¡ tÖnh yÅu. Anh kháng biÆt tÖnh yÅu m´t ngang mñi dàc nhơ
thÆ n¡o c¨. Thúc tÆ anh ½¬ ché mơéi tŸm n¯m cñng ch× l¡ ½çiØ ½̀ m¡ chç,̣ ché ½̀ m¡ ½́i ½¶y thái. R¶t cÜ th̀ anh cñng sÁ ché ½́i mæt ngơéi ½¡n b¡ khŸc ch÷ng b¶y n¯m, ½îng kháng n¡o? Kháng, tái ½¬ ch× ½́i ché Manna thái. Kháng dÏnh dŸng gÖ tèi mæt ngơéi ½¡n b¡ n¡o khŸc c¨...Anh biÆt gÖ vË tÖnh yÅu? Anh ½¬ hìu biÆt cá ta ½đ trơèc khi cơèi cá ¶y? Anh cÜ ch°c cá ta l¡ ngơéi ½¡n b¡ anh sÁ sâng c¨ ½éi mÖnh vèi cá ta? Gié h¬y th¡nh thúc tr¨ léi ½i, trong sâ nhùng ngơéi ½¡n b¡ anh quen biÆt, anh thÏch ngơéi n¡o nh¶t? CÜ mæt ngơéi ½¡n b¡ n¡o khŸc thÏch h́p vèi anh hçn Manna kháng? Tái kháng th̀ nÜi ch°c ...‡îng thÆ, anh ½¬ ½́i ché trong bao nhiÅu n¯m, nhơng anh ½́i ché cŸi gÖ?... ‡̀ tái nÜi cho anh hay thúc sú cŸi gÖ ½¬ x¨y ra nh¾. Trong b¶y nhiÅu n¯m anh mÅ man ché ½́i, nhơ mæt kÀ mæng du, bÙ thái thîc xá ½¸y bêi û kiÆn ngơéi khŸc, bêi nhùng Ÿp lúc ngoi ti, bêi nhùng ¨o tơêng, bêi nhùng qui ½Ùnh cđa chÏnh quyËn m¡ anh ½¬ nhºp tµm. Anh ½¬ ½i lc ½ơéng bêi chÏnh nåi th¶t vàng v¡ sú ï lü tiÅu cúc cđa mÖnh. Trong lƯng cö ½inh ninh tin tơêng r±ng cŸi mÖnh kháng ½ớc ph¾p sê hùu chÏnh l¡ cŸi tim mÖnh ph¨i hơèng tèi ½̀ ½ot l¶y.' (Waiting, Pantheon Books, 1999 trg 203-5)'‡́i Ché (Waiting) l¡ mæt truyÎn tÖnh ¸n ḍ. Ngo¡i viÎc cho ngơéi ½àc th¶y quÅ hơçng dµn tæc áng tuy qua nhùng th¯ng tr·m biÆn ½äi, ph¨i tr¨i qua nhùng Ÿp chÆ cđa gièi c·m quyËn càng s¨n, ngơéi v¡ ½¶t Trung Hoa v¹n l¡ ngơéi v¡ ½¶t cđa ng¡n n¯m qua
kháng m¶y thay ½äi nhơng li ph¨i ½ơçng ½·u khân cïng vèi nhùng qui luºt tä chöc x¬ hæi mèi ½̀ sâng cƯn, giâng nhơ ngơéi ch× mong cÜ nhùng thay ½äi, nhơng vÖ ½́i ché quŸ lµu dï ½iËu mÖnh mong muân cÜ th¡nh sú thúØc nÅn kháng th̀ cÜ hnh phîc khi ½t tèi ½iËu mÖnh muân: NÜi cŸch khŸc, giâng nhơ Lin, hà ½¬ ½́i ché ch× ½̀ ½́i ché, v¡ cŸi hà ché ½́i răi ra cñng ch× l¡ mæt tơçng lai kháng tơçng lai. CÜ ph¨i (ǵi û n¡y dúa trÅn tÏnh cŸch v¯n chơçng chöa ½úng ¸n ḍ, ½iËu thơéng th¶y trong v¯n chơçng Trung Quâc) * * ngơéi dµn Trung quâc ½́i ché l¡ dµn chđ l¡ tú do? Dï cho cÜ thºt nhơ vºy ch¯ng nùa thÖ sú ½́i ché ½Ü cñng ½¬ l¡m nhùng con ngơéi sâng trong m¨nh ½¶t ræng mÅnh máng kia kiÎt lúc, tuyÎt vàng. Nhơng hà v¹n ph¨i sâng tèi. V¡ ph¨i ½́i ché.V¯n chơçng H¡ Tµn kháng cÜ cŸi sµu s°c, cŸi ch¶t khái h¡i ½en cđa Salman Rushdie hay cŸi k₫ thuºt má t¨ thÆ gièi ½·y sŸng to cđa Kazuo Ishiguro nhơng li cÜ cŸi ½æc ½Ÿo cđa sú trong sŸng, th¨ng lnh gµy tŸc ḍng s°c b¾n nhơ nhùng vÆt ch¾m ngàt trÅn tµm trÏ ngơéi ½àc. B±ng mæt lâi viÆt cá ½àng v¡ khŸch quan, chđ ½æng ngán ngù trong b¨n v¯n, H¡ Tµn ½¬ ½t ½ớc chđ ½Ïch cđa mÖnh. CÜ ½ớc phong cŸch v¯n chơçng n¡y mæt ph·n nhé cŸi gâc v¯n hàc Trung hoa nçi áng, ph·n khŸc H¡ Tµn cu
á
ng cñng chÙu ¨nh hơêng vË quan niÎm v¡ lâi viÆt tìu thuyÆt cđa Leslie Fielder (tŸc gi¨ "Love & Death in the American Novels"). Cho ½Æn nay, H¡ Tµn chöng t̃ t¡i n¯ng viÆt truyÎn ng°n hçn viÆt truyÎn d¡i. V¡ cŸi nhÖn cđa áng vË quÅ hơçng, vË thÆ gièi hám nay l¡ cŸi nhÖn tuy khoan dung nhơng l¡ cŸi nhÖn muân ½¡o sµu v¡o thúc ti x¬ hæi v¡ nhùng giŸ trÙ ½o ½öc hçn l¡ cŸi nhÖn u buăn vË nhùng bo t¡n trong bÜng tâi quŸ khö: lÙch sø nhơ mæt con quŸi vºt hay mæt th¨m hàa ½¿ cḥp lÅn cuæc ½éi chîng ta.
* H¡ Tµn xu¶t thµn t÷ Quµn ‡æi Nhµn Dµn Trung Quâc, ra kh̃i nơèc n¯m 1985 ½̀ theo hàc ti ½i hàc Brandeis ê M₫. Sau khi tât nghiÎp áng ½ớc nhºn l¡m GiŸo-sơ V¯n Chơçng Anh (Young J. Allen Professor of English and Creative Writing) ê ½i hàc Emory. HiÎn áng cơ ng̣ ti vïng pḥ cºn Atlanta tìu bang Georgia.
** Xin xem truyÎn ng°n 'TÅn PhŸ Hoi" cđa H¡ Tµn qua b¨n dÙch cđa ‡¡o Trung ‡o trong V¯n sâ thŸng Ba 2001 ½̀ qui chiÆu.