tôi và lỗ tấn

 

 

Gửi HQA, người bạn đã cùng tôi cạn nhiều ly

tâm sự vào những ngày tháng đong đưa ấy.

 

Một chiều Đông xám, ngồi một mình trong phòng trọ, bên ngoài tuyết bắt đầu lả tả, nhân vật xưng Tôi trong truyện Trong Quán Rượu (1) của Lỗ Tấn đã khóa cửa phòng, bước ra đường. Mỗi lần đọc lại truyện ngắn này, cảm tình của tôi đối với nhân vật xưng Tôi lại thêm nồng hậu.Tôi thấy con người này thật và sống, ít ra đối với cái nhìn của tôi. Ngoài ra - lý do sau đây chủ quan một trăm phần trăm - người lữ khách xưng Tôi hình như rất gần với kẻ đang loay hoay gõ những hàng chữ sau đây. Tôi thích đoạn mở đầu này. Bởi vì, nhiều lần tôi cũng đã từng kéo cửa phòng trọ mà bước vào cái lành lạnh của một ngày thu đã hết lá khô, cái vắng lặng của một con đường khuya lù mù ánh điện đường ẩm sương, cái êm ả của một chiều Xuân mát mẻ.

 

Vả chăng, đến một khách sạn, một quán trọ, ít có ai ngồi chóc ngóc một mình trong phòng làm chi, trừ những lúc ngả lưng mà nghỉ xả hơi sau khi bị xe xóc, tàu lắc, máy bay nhồi. Chưa nói đến chuyện ngồi một mình mà đối diện với chính mình - như người ca nhi đối gương ôm sầu riêng bóng trong bài Đêm Đông của Nguyễn Văn Thương - là một việc không phải bất cứ ai cũng làm được mà không phát khùng! "Nội lực" phải thâm hậu lắm mới chống lại được cực hình của chính mình dày vò, tra tấn mình.

 

Một người bạn của tôi từng bị bỏ đói bỏ lạnh khi bị biệt giam tại một trung tâm "cải tạo" - tôi bỏ cải tạo trong dấu ngoặc kép vì xét ra những trại khổ sai ấy không cải tạo được cái gì hết trơn, nếu quả là có những điều nên cải tạo trong suy tư của lớp người bất hạnh lọt vào đấy- kể cho tôi nghe rằng có những giờ phút sống giữa đường tơ kẽ tóc của tỉnh táo và điên cuồng, anh đã phải nhắm mắt lại mà nghĩ rằng mình đang bơi giữa hơi ấm trong bụng mẹ, mặc dù, lời anh bạn, "ai mà nhớ được nhiệt độ trong bụng mẹ khi mình chỉ mới là cái thai trong tử cung!"

 

Dĩ nhiên, hoàn cảnh tù nhân bị biệt giam và lữ khách cô độc trong phòng trọ khác nhau một trời một vực. Nhưng phản ứng có chỗ tương đồng: ở vào cảnh ấy, ai cũng muốn hít thở một thứ không khí khác, dù rằng không khí ở bên ngoài có thể nhiều bụi bặm, ô nhiễm, đặc sệt một lớp smog vàng đục, như không khí ở thung lũng San Fernando, California giữa một ngày nóng bức, đứng gió. Bước ra ngoài, dù chưa biết đi đâu hoặc tìm gặp ai, cái đa dạng của quang cảnh, sinh hoạt, màu sắc cũng giúp cho nỗi trơ trọi của chính mình nó loãng ra, bớt nặng nề.

 

Khóa trái cửa phòng trọ... Phải rồi, một căn phòng rẻ tiền không có sưởi giữa ngày Đông, một căn gác xép ẩm mùi meo mốc vì đã lâu không ai thuê, một khung cửa sổ nhỏ và hẹp nhìn xuống một cái sân rêu hiu quạnh...những ngày tháng không có chi là huy hoàng hoặc, nói theo ngôn từ của người Việt hải ngoại hiện nay, những đoạn quá khứ không lóe một tia hào quang, nào nhưng lại là những ngày tháng nổi trôi theo nhịp đập của cái mạch giang hồ trong người tôi... thành thử mỗi lần giở quyển Truyện Chọn Lọc Của Lỗ Tấn(2) tôi vẫn đọc lại Trong quán Ruợu nhiều hơn là những danh tác khác của ông trong tuyển tập mà một anh bạn người Việt gốc Hoa cách đây nhiều năm đã cho tôi và dặn dò:" Văn Lỗ Tấn giản dị, sáng sủa lắm, dễ đọc."

 

Dễ đối với bạn tôi thôi. Chứ còn riêng đối với tôi thì, chữ Hán lỗ mỗ, câu được câu chăng, vất vả lắm mới hiểu trọn một đoạn. Nhưng mà những chỗ hiểu được thì quả là không bõ công tìm bộ thủ, đếm nét, đối chiếu chữ phồn thể và giản thể vân vân... Tóm lại, những việc mà những kẻ ngồi lâu một chỗ không yên như tôi phải kiên trì lắm mới làm xong, dù có khi chỉ để tìm nghĩa một chữ mới học thêm. Hay thiệt. Thú lắm.

 

Tôi không muốn làm một việc thừa. Tôi không muốn giới thiệu Lỗ Tấn. Tôi cũng không muốn nói về cái hay cái khéo của Trong Quán Rượu. Tôi cũng sẽ không thuật hết cốt chuyện vốn cũng không có chi là lạ, là lắt léo, sợ phạm vào cái lỗi lanh chanh, lắc xắc làm cụt hứng những ai chưa đọc mà lại muốn xem thử kiệt tác này. Tôi chỉ muốn nói về cảm tình của tôi đối với nhân vật xưng Tôi, mối cảm tình nẩy sinh một cách hết sức tự nhiên ngay sau khi đọc xong Trong Quán Rượu.

 

(Bắt đầu từ đây, Tôi in chữ nghiêng trong bài này là nhân vật của Lỗ Tấn.)

 

Tôi trèo lên tầng gác của quán Nhứt Thạch Cư, chọn một cái bàn gỗ nhìn xuống một mảnh vườn bỏ hoang. Ngồi bên cửa sổ hoặc ngồi trong góc - dù lúc ấy trong quán chưa có một người khách nào khác - thường là tâm trạng của một người muốn sống với chính mình giữa đám đông. Ngồi bên cửa sổ dễ kín đáo quan sát sinh hoạt xung quanh. Dù không quan sát nữa thì cũng dễ thấy và nhìn. Xong, Tôi bắt đầu săn sóc đến chất men, thức nhắm cho bữa rượu độc ẩm

 

- Cho một cân rượu Thiệu Hưng... thức nhắm à? Thì... mười miếng đậu khuôn rán, cho nhiều tương ớt vào."(3)

 

Ấy, ngoài trời tuyết đang rơi, ngồi trong quán nhìn xuống một mảnh vườn hoang phế, lại một mình nâng chén nữa, lòng nào mà không lạnh, không vướng chút phiền muộn, chút sầu ở vào cảnh ngộ này. Cho nên cần đến rượu hâm nóng là phải, nhưng cũng phải là rượu Thiệu Hưng trứ danh, hẳn đắt tiền. Tôi là một giáo viên, mà cách đây gần 80 năm,(Lỗ Tấn viết Trong Quán Rượu vào năm 1924) lương giáo chức ở Trung quốc cũng không cao lắm. Nội cái chuyện gọi cho kỳ được rượu Thiệu Hưng cũng đủ khiến tôi nghĩ rằng con người này chịu chơi lắm. Rượu Thiệu Hưng "mồi" bằng đậu khuôn (đậu phụ) rán, một món giản dị, khắp Trung Quốc đâu cũng có - không khác chi dĩa rau sống, rau luộc, dĩa dưa, chén cà trong bữa cơm Việt Nam.

 

Thói thường, đối với người thích uống thì rượu ngon là ưu tiên, thức nhắm nếu "đi" được với độ nặng hoặc nhẹ và vị nồng hoặc dịu của rượu thì càng tốt, không cũng không sao. Nhưng mà tôi nghĩ đối với Tôi, dù "không sao" đi nữa, cũng phải cho ra hồn, phải hợp với thời và địa điểm của dăm chén tiêu sầu. Thời điểm là buổi chiều, chưa đến giờ cơm tối, cho nên Tôi mới gọi đậu khuôn rán, không động đến thịt thà tôm cá. Nó nhẹ hơn mà cũng rất hợp với tâm trạng của Tôi, lúc ấy chỉ muốn mượn rượu giải muộn thôi, không cốt uống đến bí tỉ.

 

Hơn nữa, trở lại cái quán tuy quen thuộc nhưng đã đổi chủ, chưa biết tài nghệ của đầu bếp như thế nào, thì cứ gọi ngay một món mà trừ phi củi lửa lạc vào tay mơ, chứ còn nhâm nhi ngay tại chỗ, miếng đậu khuôn rán đang bốc hơi ít khi dở. Tôi nghiệm ra rằng Tôi là một người ăn uống kén lắm, nhưng không cầu kỳ. Miếng đậu khuôn rán, dù rán già hay non, tự nó chỉ có hương mà lại lạt, không có vị, cho nên nước chấm đi kèm cần phải đậm đà. Do đó, Tôi mới nhấn mạnh là phải cho nhiều tương ớt. Gì chứ riêng về vụ ăn cay này thì quả là tôi chịu Tôi lắm rồi. Chắc chắn là vào một tiệm nào cũng thể khoán trắng cái khoản gọi thức ăn thức uống cho người này, nếu có dịp đánh bạn và đánh chén. Chắc chắn là không thất vọng. Sau đây là cảm tưởng và cảm giác của Tôi sau khi thong thả hớp một hớp rượu và thử một miếng đậu khuôn:

 

-Rượu nguyên chất, không vướng tạp vị; đậu khuôn rán cũng tới thật, đáng tiếc là tương ớt lại lạt, không đủ cay. Quả là dân miền S. này không biết ăn cay(4).

 

Sau đó, Tôi điềm nhiên nhắp thêm hai chén rượu nữa, không gắt gỏng, không hạch sách hoạnh họe, không gọi thêm ớt, không đòi phải có một thứ tương ớt cay hơn nữa. Đến một nơi mà người bản địa không thích ăn cay rồi lại đòi cho được ớt chìa vôi, ớt tím, ớt hiểm thì, có thể vì chiều khách, nhà hàng cũng kiếm ra được, nhưng mà làm vậy lại bỉ mặt người ta. Cất chén tiêu sầu, thức nhắm đưa rượu, chứ có phải làm cách mạng cách miếc, đảo chính đảo chiếc gì đâu, việc gì, tội gì mà gây ác cảm với người xung quanh vì một chút khoái khẩu. Con người này quả là tế nhị và lịch lãm.

 

Đến đây thì cốt chuyện của Trong Quán Rượu mới thực sự bắt đầu. Vừa đặt chén rượu xuống, Tôi nhận ra một người bạn học cũ vưà bước lên lầu. Nhưng mà... tôi không muốn nhắc đến cốt chuyện... Ở một đoạn sau, theo đề nghị của người chạy bàn, hai người bạn này đồng ý gọi thêm bốn món. Và Tôi kê khai rõ bốn món: đậu ướp hồi hương, thịt đông, cá mặn và thêm đậu khuôn rán nữa.

 

Lỗ Tấn thường vẫn tiết kiệm chữ nghĩa, hiếm thấy một chi tiết thừa trong tiểu thuyết của ông. Vậy thì mắc mớ gì mà ông lại để cho Tôi kê khai rõ bốn món cho dông dài? Thật ra thì nó cần để làm sáng tỏ một chi tiết ở cuối truyện. Nhưng mà... tôi đã nói rằng tôi không thuật hết chuyện. Lúc bước vào quán Nhứt Thạch Cư, Tôi chỉ gọi một dĩa đậu khuôn rán để đưa rượu. Thêm một người bạn nữa, thêm mấy món kể trên, nhìn kỹ cũng vẫn là thức nhắm trong một bữa rượu chiều, chưa đến giờ cơm tối. Coi mà coi, chỉ toàn là những món nhậu, nhưng không phải thứ xào xẹt - nhất là xào theo lối ăn miền Quảng Đông mà người mình đã quen thuộc - nhiều dầu mỡ, dễ ớn. Cho nên, lúc cần đến một món thịt không thể không có trong một bữa rượu, thì thịt đông là được rồi, béo mà không ngấy.

 

Mà còn có lời nào dùng để khen tài nấu nướng của đầu bếp lại hay hơn, khéo léo hơn cách gọi thêm... một dĩa đậu khuôn rán nữa. Chuyện ăn uống này trong Trong Quán Rượu khiến tôi nhớ đến một nhân vật của Proust, ông de Norpois, một tay ăn uống sành sõi.Trong một bữa cơm tối đãi ông de Norpois tại nhà, bà mẹ của Proust đã dọn đến cái món thịt bò nguội, một món không cầu kỳ, nhưng khó nấu cho ngon, để thết ông de Norpois. Ông này đã khen đầu bếp bằng cách nhã nhặn nói với bà mẹ của Proust:

 

- Bà cho phép tôi được nếm thêm chút thịt nguội nữa.(Permettez-moi d'y revenir)

 

Khéo léo, nhã nhặn và tế nhị đến mức ấy, tôi nghĩ rằng Tôi và ông de Norpois thuộc vào hạng "bên tám lạng người nửa cân". Nói gì thì nói, Đông và Tây vẫn có chỗ giống nhau đấy chứ.

 

Dĩ nhiên, ăn uống không phải bữa nào cũng thấy ngon và biết ngon. Nó còn tùy ở nhiều ở nhiều yếu tố bên trong và bên ngoài. Tôi nghĩ rằng những lúc hoàn cảnh cho phép, Tôi là một người ngồi vào bàn để thưởng thức món ăn hơn là ăn lấy no. Bởi vì ngay từ đầu truyện, Tôi đã kể rằng cái khách sạn Tôi đến trọ chỉ cho thuê phòng mà không có nấu nướng chi, thành thử muốn ăn uống gì phải gọi mua ở ngoài đem vào, mà loại cơm nước kiểu ấy thì quả tình cho vào miệng nuốt không trôi.(nguyên văn là như tước nê thổ, "như nhai đất bùn")

 

Tôi chưa có dịp đọc được một quyển tiểu sử đầy đủ về cuộc đời của Lỗ Tấn, có biết về ông thì cũng là nhờ vào những danh tác như A Q Chính Truyện, Cuồng Nhân Nhật Ký và phần đóng góp lớn của ông trong cuộc Ngũ Tứ Vận Động bên Trung Quốc. Trong bài viết này, tôi không muốn nói đến Lỗ Tấn trong vai trò một người hành động, một nhà trí thức từng dấn mình vào những phong trào và công cuộc cải cách ở Trung quốc sau khi ông bỏ học y khoa ở Nhật Bổn để xoay sang viết văn, làm báo.

 

Và cũng vì biết rất ít về "con người" Lỗ Tấn, nên tôi không dám khẳng định rằng Tôi trong truyện Trong quán Rượu là Lỗ Tấn một trăm phần trăm. Vẫn biết, "phong cách ra sao thì con người ra vậy" (le style c'est l'homme), nhưng mà nhân vật ở ngôi thứ nhất không cứ luôn luôn phải là tác giả. Tôi viết về Tôi - một nhân vật phụ - chẳng qua là vì khung cảnh trong truyện, dù không hẳn là phù hợp với dăm đoạn đường mà tôi đã từng xuôi ngược, đã nhắc nhở và gợi nhớ rất nhiều... nhớ về dăm chén rượu trong mưa rào Saigon, bên làn sương Dalat, giữa bụi đỏ Kontum, dưới mưa dầm Huế... nhớ ơi là nhớ! Chén rượu bốn phương trời, nhắp một mình vốn đã đậm đà, lại càng thêm đậm đà những khi thở được cái không khí ấm cúng thân mật của một đôi lần tình cờ gặp một người bạn cũ cũng đang bước vào quán.

 

Những phút ấy, tôi nghĩ chọn rượu và thức nhắm cũng nên bỏ một chút nghệ thuật vào đấy. Nghệ thuật nào? Phải chăng là nghệ thuật làm tăng mỹ thuật của những gì vốn đã có cái nét đáng yêu của nó như... rượu Thiệu Hưng, như miếng đậu khuôn mà Tôi cho là mười phân vẹn mười (thập phân hảo).

 

Xem sách, đôi khi gặp được cảnh ngộ mình từng sống qua, tự nhiên thấy vui, vui như mới trúng số, dù không phải là số độc đắc. Tôi nhìn vào nét mặt cương nghị trong bức ảnh của Lỗ Tấn ngoài bìa sách.Tôi thầm cám ơn ông.

 

Trúc Chi

 

(1) Tại Tửu Lâu Thượng

(2) Lỗ Tấn Tiểu Thuyết Tuyển

(3) "Nhứt cân Thiệu tửu.... thái? Thập cá du đậu, lạt tương yếu đa" Tôi để nguyên chữ "cân" khi chuyển câu nói sang tiếng Việt, cốt để giữ không khí Trung Quốc của quán, của chuyện.

(4) "Tửu vị ngận thuần chính, du đậu hủ diệc chử đắc thập phân hảo, khả tích lạt tương thái đạm bạc; bổn lai S thành nhân thị bất đổng ngật lạt đích" Trong bản chữ Hán, Lỗ Tấn dùng chữ "S" để chỉ địa danh mà ông không muốn nêu rõ.