Mt trong nhng k nim p v kh quen v chuyn i ni chuyn va qua ti Oklahoma City ca ti l c lm quen vi Bch Ty v c thng thc ting ngm th ca c.
Trc c nghe mt anh bn ni thong qua v Bch Ty m anh cho l mt khm ph mi ca ngh thut din ngm Vit Nam nhng nm gn y, k c trong nc v ngoi nc. Nay c may mn th may mn lm cho i sng phong ph v c ngha hn nhn tn mt, nghe tn tai Bch Ty biu din, ti khng th khng ng vi nhn xt trn ca anh bn.
n tng v c ca ti c tng cng sau nhiu m c tch nm lng nghe ting ngm ca c trong hai tc phm Ngi M Da Vng v Tnh Yu Trong Th m c va cho xut bn v c nh gi tng ti. Tm hn ti t mt thong cm gic vu v v mt dng hnh nhn nh khi sng no chuyn sang thnh mt cung bc tnh cm m mu, r nt, sng ng, gn gi tng nh thn quen t bao gi v mt hin thc con ngi v mt hin thc ting ngm mnh gp, qun v by gi thy li. Ti vn tin vo php phc sinh mu nhim ca tr nh thy chung, n thng c bo lc m i ca thi gian v tnh.
V t by gi s li hn mnh vnh hng mt m bn ca hnh y, chng quyn vo nhau v lm ra mt nht th trn y, c ng, bt kh phn, nhp nhng, m i ung a gia thc v m, khng v c na c na khng. N l ci hu-hnh-k-vt ca k nim m cng l ci v-hnh-k-nim, ci tm ca vt m cng la ci vt ca tm. Nhp dao ng bin chng ti tnh v hu tnh ca ci gi l duyn ngm, ngn n, dung nhan bn trong, gi tr ni ti ca mt tc phm ngh thut i.
Ci tnh ca ngh thut l nh th ny: mt tm hn ng iu v c tr nh thy chung trn, th v ting th s n nng nh v nhn lm thng qun. Gi chn la ny l n thy chung; v ngh cho cng, ngh thut l g nu khng phi l mt d n to s ng cm (hn l ng thun) vi nhau, khi i t, ri tr v vi mt th gii c con ngi v c tnh ngi, mang theo mt s tri nghim gp nht dc ng gi tng tha nhn? N c bn l mt thin ch mun lm quen, lm bn vi ngi-khc-nh-mt-k-xa-l-m-ng-thuyn-vi-ta. We are in different ships but in the same boat.
Thin ch ny, ti c thy nh mt sng ngi ca con ngi ngh s Bch Ty v nghe thy trong ting ni trong veo ca c. Vn v, rn rng, hn nhin, lung linh, tng bng, sng ng, hot bt, nh nhnh, hanh thng, nng nhit vi i v thit tha vi ngh thut. Nhng phm cht ca mt n cch duyn dng, d thng, li cun, lm du i nhng nghi k, t him (nu c) v chn l ha kh ln cm thng. Bch Ty, thi x th lch thip v ha nh l s pht tit ra ngoi ca mt tm hn nhn i v n hu. Ngoi ra, ti khng thy c chnh gia con ngi ngoi i v con ngi trong ting ngm ca c. Hiu c ngn dung ci trc th bit r c thm nhan sc ci sau.
Ti gi gn hai tc phm Bch Ty tng ti nh hai k vt qu bu. Mt v gi tr ni ti ca chng; hai do tm lng ca mt ngi ngm th i vi mt ngi lm th. Mi giao cm gia th v ngm th, ti ngh, khng kht v hu c hn l gia th v nhc ph th. Bi gia th v ting ngm n c mt mi tng quan trc h, trong khi nhc ch l mt th bng h ca th.
Ngm l mt ting ni c cch iu ha nhng khng vong thn vo nhc. Ngm l nng cp ting ni theo mt qui trnh t do v t nhin hn nhc, khng b rng buc nh nhc bi mt khun nhp c nh no. din cm, nhc c th khng cn li (kh nhc), nhng ngm th khng th khng cn li. Ngm phi bm st hi th c hc ca li th, trong khi nhc ch cn lt hn th l ; lm lc v yu cu ca k thut, nhc bp mo ch th hay thay i li th. Nu th l ngi m rut ca ngm th th nhc l ngi chng khng my chung tnh ca th.
Vi mt ging ngm mn cm v c tnh, th s t nhng y tng n d su xa, im lng ca n th bay vo mt cnh quan m thanh nhiu chiu, luyn ly, ngn nga, trm bng, khng cu n tit nhp, i lc im xuyt bng mt thong lch hay lc, s le r lt giy ca v ngn v vnh hng trong khung khun mt chm lng nhe. Ngm theo phong cch Vit Nam l mt th rap ba chiu, un iu, luyn lt, mt m, khoan thai v nhiu mu sc hn. Rap M en ni lon, chng i (k th mu da, bt cng x hi) v tuyt vng mun hi phc mt ng tch mt. Cn ngm Vit Nam c tc dng lm ngui xung khc (gia ngi v ngi) v thng hoa mt cn cc ngn t ang hin hu. N vn hnh sung s trong mt mi trng ngn ng rut tht, trong khi rap phi vt ln vi mt nghch cnh ngn ng l lm, khc ngun: n l ci au bm tm ca mt th vong thn trit , vong thn ngn ng.
Theo ti, phng php ti u tm hiu Bch Ty l phng php i chiu, tc so snh ci ny vi ci kia theo mt tiu chun nht nh, t ch ging nhau v khc nhau m bit c r hn tng ci mt. Nghe Bch Ty li nh v H ip v ngh n Thy Vinh. y l ba hin tng cng ngun (homologue) v ng hnh (isomorphique), nhng khc nhau v ging iu v phong cch.
Bch Ty ung a n hi gia ci cht tr tnh c in m thm ca H ip v nt am m ph cch ngt ngy ca Thy Vinh. Bch Ty c mt giao hng oan nh, thng minh, chit trung gia mt H ip o tnh t, chu vn nghim trng, pha ln mt cht Thy Vinh cho vo von, sc so, khc khp, thn su v mt ci trc chnh l ch m Bch Ty.
y l mt hp tu kh phc tp, mt m quan h, nhp nhng trng qun, khoan thai c l, ro rt h (ba min) v s trin khai mt phong cch hin i. Th th php vi mt hnh hc pht trin theo chiu ngang hn l chiu dc, tit kim m sc, thu hp m vc trnh t thng cho thanh i ng phc v c lu hn, hu hiu hn s dn tri lng thng ca li th trng thin bay gi. Mt k thut mi ra i, na c na ngm, mnh nhn ch, gii dn hi, bit nn, ko k l, kn m ging co, chng cng i hi, cng mm tranh chp, lng lo phn vn: n n mang ting ngm ln sn khu, bin ngm thnh kch, bi th ngm thnh kch th, th folklore ht ni din cho nghiu ngi xem nghe. N c xu hng mang ngm nhn tr v v tr ngi th ht rong (barde) thi trung c.
Ngm nh th l mt hnh ng dn thn ton din. S th hin chnh mnh qua nhp cuc vo, ri tr ra t th, bin ci n ngn (v n d) ca th thnh mt ting ni i, ting ni hnh x, ting ni iu b, ting ni c ch, ting ni hnh th, ting ni ph iu, ting ni thng ip, ting ni tn b lc.
Nn trin khai thm nhn thc v li ngm ht ni by gi, c th gi l ca tr hin i. N c lm ra p ng th hin i. Mt li th ch yu s dng loi m thanh chm hay bng bc, bao bc bi mt ci v c (mt s ngi khng hiu gi l h nt), c mt h s ti m khng cao. Thnh th li ngm thun ty c in (vn rt thch hp vi mt mi trng m thanh trong sut) kh tha mn c y yu cu mi. Gii php hu hiu l mt hp cht ngm c m t l pha bin i theo nhp bin i thng khng tn trng mt ip chun nht nh no ca th hin i. L do l, khc vi th c ien, th hin i ch tm v khng kh chung ca bi th hn l nhc tnh ca t. N phng khong ng ni l th bung trong vic s dng cht liu ngn ng. T vng ca n tham lam, gm nhng th m th c in v ci nim lut v php tnh lc kht khe ca mnh nn thng trnh n, nh h t (t chm), thn t, gii t, lin t, h t, i khi k c ch ng; hoc do ci quan im nt na, oan trang ca mnh nn rt k, nh t tc, t lng, t hy, t nhi, t tri, khu ng...Thm vo, ng php, c php, ng iu, tit iu, cu trc hnh nh ca th hin i cng khng theo mt qui trnh nht nh no, tt c lm cho vic din ngm n khng my d dng. Tuy vy nhng Huyn Trn, Thy Vinh, Bch Ty, Hong Oanh, Hng Hnh, Phan Duy, mi ngi mt phong iu, t ra t nhiu thch nghi c vi ci kh hu ph cch trn ca th hin i.
Ting ngm Bch Ty lng c mt mu sc n tng lung linh vo ci nn n oan nghim ca c in. Nhng khi bc, n khng qu , vn c duy tr mt t trng m c no khng ha thnh hi, thnh khi nh ting ngm Thy Vinh nhng cc im am m thc tch v thc lc.
Nu H ip vng son qu kh v Thy Vinh thy ngc v lai th Bch Ty mn ci hin ti. Th hin ti phn thc, ba chiu, cu mang qu kh v cha tng lai. Con ca Trn T Xng, qu b ny sang b kia ca mt dng sng Dch v thng, trong khonh khc ting ku ng ni ca con ch Vit Nam, lm ta tnh gic k vng. Chiu su ht thm ca ngm vang Vit Nam l nh th, n ng ti y cng ca bn th s vt v lm ta thn d bng hong. C n ngm vo mu th c mt khng th mnh, lm v hiu s ph phch ca nhng cung nhc hard rock, metal rock, punk rock ang lan trn th gii, chng x hi, ght con ngi, mm mng ca nhng t oan thi i, no l bo lc sng ng, st nhn hng lot, no l cung dm, hip dm, no l nghin ngp ma ty, ru ch v g na.
Nay i su vo chi tit v, vn vi mt mi tnh nng niu trn qu, dng hn mn cm lm ci my o m lp th ti lp m thanh trong ba chiu ni ca n. Hng tip cn l mt hin tng lun da vo cm gic v s xc nh cht liu ch pht hin bn cht hin tng. C th y l qua khu bit khng gian thao tc ring r ca Bch Ty, so vi ca H ip v Thy Vinh.
Bch Ty gn H ip cng thc kt ta m thanh thnh nhng yu t thch, kim, ti (t) ca chm bt m c truyn. Cng nh ting H ip, ting Bch Ty chan cha m sc thy tinh, lp lnh, trong tro, rung rinh, lm ngh n ting ht thnh tht cho xun ca con chim vng li c in. V vy ting c s pht huy c ti a tim nng ca n nu c s m nng thng minh, tnh t, thy chung ca mt cy n dy g hay dy bng nh piano hay tranh chng hn.
Vi s trng ny cng vi mt kh nng lt hi di, m rng m vc ca mt dy thanh rt nhy cm v mt ch cu tin, cu ton hu nh bt tn, Bch Ty c th tm bit khung tri c in tuyt vi ca H ip vin du vo mt th gii mi nhng hm h v ci cu trc song , i ng ca n. Mt tn th gii vi nhng quy tc ni th hay ang thnh hnh, phng dt v ad libitum hn. , do yu cu ca li th hin i l mun ly php bin chng v ci nghch l nn v chn dung ci p ngh thut, ting ngm phi c mt kh nng cch iu ha tinh t, uyn chuyn, linh hot, an thu ng nt hn l giao thoa nh sng v mu sc. Phong cch phi lm sao c th va bc t, va du xoa c nhng gc cnh g gh, lm chm ca mt trng thi dng x gia nhng cp i lp cng-mm, lng-c, nh-nng, nng-lnh, dn-co, chm-ni, ri-gn, sng-au, t ng-ch ng, ngu-tnh, c-, h v-hu th, ang nhan nhn c mt trong li th thi thng. ng lc hc l nhng c sc rng ng, va vo nhau ca hai ci tng khc y. Sn phm cui cng l lun lun thiu, cn c dp i lp bin ng ca ci th m ny, hay ch t lm nh con d trng xe ct.
Ti tin tng, t cc vo ting ngm Bch Ty. Mt ti nng kt tri t phong nhiu tri nghim, ang chn ti, li c chm bn bi mt tm hn thong rng, yu t do v mt ch cn mn, thng minh, mun thng tin, nn c th thch nghi c vi ci kh hu y nghch l ca li th t do hay th tht nim by gi. hi ngoi, cng vi Phan Duy ca mt s bi th ca T Thy Yn v Cao ng Khnh, Bch Ty ang c nhng ng gp cch tn ng k cho ngh thut din ngm Vit Nam, c bit l qua Khc K ca L, th Du T L.
Tm li, nu H ip l mt gi tr hon chnh, th khun vng thc ngc c in, th Bch Ty cn ang i t hnh thnh ra mnh, mnh s l mnh hn nhng chn tri mi l. Vi mt kin thc vng vng v v mt tm lng tha thit vi ht cho v c nhc dn tc, ln s hiu bit nhc thut hin i ca c, ti hi vng vi bng Kim Vn Kiu Din Ngm m c sp cho xut bn, chng ta s c thng thc mt ging ngm chn mi, hm sc, tinh lng, sng to, minh ha c ci din mo mun mu mun v ca tc phm ny ca Nguyn Du. Lm c nh th, ngm s ha bi th ngm thnh mt thi khc giao hng, un pom symphonique, hay mt th ma trn m thanh cha nhng li gii sung s cho nhng cuc ci c n hn mang nh ci thp Babel ca ci th m ny. Tc dng ca ht ngm ny, ngh cho cng, l du xoa, ha gii s va chm (i khi ny la) ca nhng ting ni i nghch. Ht ngm l mt th ting lingua franca thng hoa qua nhp iu trm bng to ng iu cm thng. Nghe Orphe ht ngm, th c cng qu xung hn chn chng.
Ngoi nhng cht liu thch, kim, ti ging Bch Ty cn c nhng m sc mc v trc, thnh thong vn vng mt cht th v cch (da) vn l nhng s trng gh gm ca Hong Oanh v Huyn Trn. Nh c thm nhng yu t trn, ging Bch Ty c th d dng n vi nhng ng un ln trm bng, mt m, lu lot, lin hon, ro rt, v von ca so, tiu hay nhng nhc c to m gi nh bu v nh.
Bch Ty, trong mt chng mc no , lm ta ngh n mt Thy Vinh ca bi kch, m ui, nhc cm, ing au, day dt, no n v thng tht th hn, th trch (thn phn) nh thc tun t ph ph. Cng cng mt cung bc bc xc, so dy vi Thy Vinh, phong cch Bch Ty tit ch, iu , cn bng, oan trang, tnh to, l tnh hn. Nu ci thn thc ch ca Thy Vinh da dm ph thng ci khun vng ca bt v c th lm ta tan long cng vi c vo trong mt cn hng thy khi huyn, th ni st si xt xa ca Bch Ty tng ta nhng git l bi m i. C lun lun c gi mt khong cch an ton v nt na vi qu cm xc v thc lon h v. Cht liu ch ca c l mt th nc ct, ng thnh sng, ngh trn l cnh, tr hon ph du, xc nh v thng, n nh trong phim nh. Th "Je suis l'autre" ca Nerval, trong ng t chia ngi th nht suis ca tre khng lm bin th ch ng Je v mo t hn nh le m ch ti khng l ci khc ti m l ci ti khc, ngha l vn l ci ti nhng mt cch th khc.
Tri li, Thy Vinh l "Je est un autre" ca Rimbaud, trong mo t phim un v ng t chia ngi th est ca tre hm mt ct la bn th, s tiu tan ca ch th Je (ti) vo ci phim nh "ngi ta" ca tha nhn. y l mt ch trung tm ca li th khch quan hin i do Rimbaud khi xng.
Cht liu Thy Vinh l mt im sng bo ha, qu , sp bin th, th "khng gian xm tng sp tan thnh l" ca Xun Diu. N hiu v thng, ham tht th, thch th bung, dm liu lnh, m phiu bng. Tri li, Bch Ty thn trng, tm n c, mun nh c v thit lp mt cn bng bn no trn ci qu o ng ct xoy tt m ti ca Thy Vinh. C dn nn thc tun qu khch, v may li nhng vt rch ca hu th m thanh do Thy Vinh gy ra. Cng mt ging tr tnh, Thy Vinh khng b, ph n, cn Bch Ty th trn an v ti thit. Phong cch khc nhau, nhng c hai u al biu hin mt ny mt kia ca ngh thut din ngm Vit Nam y tnh bin chng nhn bn.
Nu Thy Vinh l vi vt, l cc k, l tt tp, bin hn mp m m in, ngt lm, th Bch Ty dt do l lng mt im vin a cn m vang ca mt ngn ng th tnh, cha ha di v nhng cung lc ca v ngn thi v. Bch Ty mun thun ha am m, trong khi Thy Vinh mun n r. Thy Vinh c mt xu hng mun o thot phn ngi v t nn trong st sng. Cn Bch Ty th chp nhn phn ny v vn xoay vi nhng t ba o ca n.
Thy Vinh pht trin theo chiu dc, dn n trn cao v mun thot hp lc tri t. C l s tung bay tt tn tri ca mt chm ht Tn hay ca con chim Icare thn thoi (v thn su), v mi m ui st mt tri nn b chy bng, chy thnh sp, ri thng tht rt xung y bin rn rng au sng. Cn vi Bch Ty, ta c hng ci tung bay phi phi hn hoan ca n b cu ca Rimbaud, ta ln tri v trong tm vi ca l tr chng ta nhng nan qut ht iu s bng n t v hnh, v sc v v thanh ca a hoa hu th.
Nu Thy Vinh l liqueur mnh, lm xn xang t bo v bc ht no tng, th Bch Ty ng ng ru cm Bc Ninh, pha hng cm chu th sng Hng. Ti ang ngh n hnh nh mt cnh diu tm iu hay hung nht php phi trong lng ly by mu ca chic cu vng ca ngm Vit Nam by gi.
Ngh cho cng, d l th ny hay th kia, b ba H ip, Thy Vinh v Bch Ty, cng vi nhng ting ngm li lc khc, ca Hong Oanh, Hng Hnh, Hng Vn, Huyn Trn, Cao M Nhn, Phan Duy v nhng bc n ch Thanh Huyn, Thi Hng, Ging Kiu, Ging Hng,, Bch Thun, Bch Sn, tt c u l nhng bin tu xut sc ca mt dng tr tnh dim l. Bng hng sc ting ngm u C ca mnh, h t im cho bt i ci mu sc inh bc bo ca thi gian lch s t nc na sau th k, thanh lc nhng nghch m st t ca mu khi mi trng ng nhc, trng tu chic cu son Th Hc ca ngn t do s ph hoi c qui m ca nhng h lai ngoi, v thng hoa ting ni m thnh nhng ting ru v ngun mu nhim. Ngoi ra v y l mt iu mng lnh cho nhng ai thm chng nhng ting ngm u C y, cng nh ting ht Orphe ca c Hy Lp, ci tin c tm tnh h cho hiu ha hn, hu ngh hn v t t hn.
C th ni: cn nhng ting ngm hng sc y th cn tinh hoa ting Vit, v cn tinh hoa ting Vit th cn bt dit hng v nng nn mt hi th nhn vn Vit Nam.
Nh mt ngi lm th v yu nghe ngm th, ti xin trn trng v tru mn gi n nhng ngi ch, ngi em gi tinh thn trn mi tnh k cng nht v li cm t Cha Trm nht ca ti.
Chc an lnh v thnh cng.