nh vn khng phi l mt ng ch tim

shusha guppy
nguyn tun anh


Cu trn ca Tahar ben Jelloun, ngi Marc, vit vn bng ting Php, trong mt cuc phng vn trn t im Sch Paris (the Paris Review), s Ma Thu 1999.

ng hin nay l mt trong nhng nh vn ni ting nht Php. Cun sch "Ch ngha phn bit chng tc c gii thch cho con gi ca ti" (Le Racisme expliqu ma fille, Racism explained to My Daughter), l mt best-seller. m Thing, La Nuit Sacre, c gii Goncourt 1987, l cun tiu thuyt u tin ca mt nh vn rp c vinh d ny. Tn ng c trong danh sch cht ca gii Nobel vn chng trong hai nm va qua.

ng sinh ti Fez, Morocco (Marc). Gia nh ba trai, mt gi, sng ti mt cn phng nh, trong khu vc mang du vt thi trung c p nht thnh ph. Cha l ch tim bazzar, sau chuyn qua th may, sn xut nhng chic o di dnh cho n ng rp (djellabas).

Nm tui, ng vo mt trng hc dy kinh Koran, ni ng phi nh v hc thuc lng nhng dng kinh trn. Hai nm sau, chuyn qua trng rp-Php, hc ting Php bui sng, v bui chiu, ting rp. Mt hc sinh chm ch, nghim tc: Ngay t nh, ti cm nhn ci trch nhim phi ng bng i chn ca mnh (Very early, I felt the responsibility of standing on my own feet). Sau ng hc trit ti i hc Rabat.

Vo nm 1971, 26 tui, ng di c qua Php, hon tt vic hc ti i hc Sorbonne. Sau , lm ngh chuyn vin tm thn Paris. Cun tiu thuyt u tin ca ng, "Harrouda", xut bn nm 1973. Tip theo l 9 cun tiu thuyt, v vi tp truyn ngn, th ca, v tiu lun. ng c l c bit n nhiu nht, qua tiu thuyt b ba (trilogy) vit v cuc i ca Ahmed/Zahra, mt c gi m ngi cha, v qu tht vng khng c mt a con trai ni di tng ng, nui dy c b nh l mt con trai: The Sand Child (L'enfant de sable, a tr ct), mt best-seller Php; m Thing, v cun va mi xut bn La Nuit de l'erreur (m Lm, bn ting Anh, The Wrong Night sp xut bn).

Di y l chuyn ng cuc phng vn, c thc hin ti vn phng ca ng khu St-Germain des-Prs, gn ngay bn nh xut bn Seuil, v qun Caf de Flore, ni ng thng ngi vi bn b.


Shusha Guppy: ng sinh ra, v c nui nng nh l mt ngi Marc. Ting ni m ca ng l rp, tuy nhin, ng chn vit vn bng ting Php. Cho php ti c hi: ti sao?

Tahar ben Jelloun: S thc, ti song ng. Ngn ng u tin, rp; nhng sau ti hc mt trng song ng. Khi khi s vit, nh l mt anh chng thanh nin khng tham vng vn chng, ti cm thy hnh phc lm iu ny, vi ting Php. Vo thi im , n khng phi l mt "chn la" mang tnh thc.

Shusha Guppy: C th l do ng c nhiu tc gi Php hn tc gi rp?

Tahar ben Jelloun: C th. Nhng cn do ti coi ting rp l "cy nh l vn", chng bao gi mt, nn u cn phi mt cng vi n. Mt cch v thc, ti cho rng, phi u t ht ngh lc vo mt ngn ng ngoi. N hu nh cn l mt thch , mt c thc vo t. Vo lc hai mi tui, ti bt u m vit, v c th "chi" lun ting Ty. Nhng nh tr thc trong th gii rp ch trch ti, i khi tht d dn, v khng vit bng ting rp. Tht au cho ti. Thng ra, ng c ch trch tht ng ng.

Shusha Guppy: Chc chn l, sau khi ng c (gii thng vn chng Php) Goncourt, cn c s thm mun xen v na?

Tahar ben Jelloun: C th. Nhng cu tr li l: ti vit bng mt ngn ng m ti c th lm ch mt cch diu ngh. Mt bn vn, bi c (lecture) bng ting rp, c thi, nhng tiu thuyt, l phi ting Ty. Bi vy, v knh trng ting m cho nn ti khng c quyn "tn st" n.

Shusha Guppy: rp l mt ngn ng rt giu c, uyn chuyn: ch vi mt t gc gm hai hoc ba ph m, ngi ta c th xy dng c mt t vng no ngha en ngha bng, no hoa l cnh. Mt ting ni sn xut ra th ca ln, vn xui ln. Trn tt c, y cn l mt ngn ng thing, nh ngn ng Hebrew - Thng ni bng ngn ng ny. Vy th, nh ng ni, y khng phi l th ngn ng gin chi, hoc coi thng. ng hc n trng lp?

Tahar ben Jelloun: Ti trung hc, chng ti hc nhng tc phm c in rp. Ti b cun ht bi s giu c v tinh t ca n, khi ti bt u dch thut. Do lm chuyn ny, ti li cng cm thy ch c "ty my" vi n. Nh ng bit y, v l mt ngn ng thing, c Thng ban cho qua b kinh Koran, con ngi cm thy kinh ngc, s hi, thy mnh nh b trc ngn ng ny. Adonis, mt nh th ln ngi Lebanon, c ln ni vi ti: ting rp cha tng gp mt nh vn no mnh hn n, kh nng khut phc n. Ngi ta ni v ting Anh nh l ngn ng ca Shakespeare, ting , ting ca Dante, nhng ng ni rp l ngn ng ca al-Ghazali - n lun lun l ngn ng ca kinh Koran. Ty my vi n l mang ti (one would feel almost guilty manipulating it).

Shusha Guppy: Nhng bit u, ngi ta vit bng ting Ty, hay ting Anh, l c lm ngi c?

Tahar ben Jelloun: y l do tnh hnh chnh tr, mt hnh nh xu v th gii rp. N nh hng ti s pht trin vn ha rp. Tht bt cng (unfair) - c rt nhiu nh th, nh vn ln rp cha c bit ti. Nh th vn ha ca mt x s ty thuc vo hon cnh kinh t-chnh tr. Hin nay, rp c coi l ting ni ca hai trm triu con ngi. Ting Ba t l c mt nn thi ca ln. C hai tr thnh nhng ngn ng thiu s. Hin ti Ty phng ng v Vin ng, v bng nhin, mi ngi khm ph ra nhng nn vn ha Nht bn, Trung quc. Tht kh m thay i c tnh trng ny, mt khi m hnh nh nhng x s rp cn c ngu v chnh tr; vn ho rp s cn au kh v nhng hu qu trn.

Shusha Guppy: (Nh vn ngi M gc Do thi) John Updike c ln ni vi ti, khi ti Ai cp, ng gp nhng nh vn tuyt vi m hon ton v danh i vi Ty Phng - y l trc khi Naguib Mahfouz c Nobel vn chng - trong khi , ng ta hay mt tc gi dng Anglo-Saxon va mi h mi mt ci, th l thin h xm li chuyn ng, nghin cu, ph bnh ngh lun lon c ln, bng c chc th ngn ng trn th gii.

Tahar ben Jelloun: Vn ha Ty phng c quan tm nhiu hn, v khng o li c. Ti c th lm mt bi c v Faulkner M, nh bt k mt nh tr thc no trong th gii rp; chng ai kinh ngc v chuyn ny. Trong khi , s hiu bit Ty phng v nhng nh vn ca chng ti tht t i, hn hp mt s nh chuyn mn c gi l Nhng nh ng phng hc. Ti hy vng, mt ngy no , tnh trng ny s thay i, v chng bao lu na, kho tng giu c l nhng nn vn chng rp v Ba t s c khm ph ti bt c ni no trn th gii, v li ch ca nhn loi.

Shusha Guppy: Ti cng hy vng nh ng. Nhng c th ti v ng qu lc quan. ng c ngh rng, mt khi vit bng ting rp, nhng tc phm ca ng s khc i?

Tahar ben Jelloun: L d nhin. Bi v ngn ng chng nhng l mt dng c, n cn l c mt b nhng c ch tinh thn, nh m hnh trang lnh knh m con ngi mang theo cng vi mnh sut cuc l. Vn ha ting Ty pht trin hn vn ha ting rp. V chng, nh ti ni, rp l mt ngn ng thing, nhng tc gi rp knh s, v h khng th s dng bo lc chng li n.

Shusha Guppy: Nhng tc phm s khc i, chng hn nh th no?

Tahar ben Jelloun: Hy bt u bng ti: c nhng iu ti khng th ng v, nu vit bng ting rp, th d nh dc tnh, hay ph bnh cch x s ca nhn vt, nu n lin can ti tn gio. Chi ly tng chi tit khng hiu sao, nhng s c nhiu cm k.

Shusha Guppy: Cn dc tnh, ng s "tip cn" bng mi cch?

Tahar ben Jelloun: C nhng bn vn hu tnh (erotic) quan trng trong vn chng c in rp th k 14, 15, th d nh The Scented Meadow (tm dch Hng ng Ni C), ca nh vn Shaykh Naszawi (th k 14); y l mt Kamasutra ca th gii rp. Ti c th vit theo cng mt mch. Nhng mt khi vit, kh m bit c "mt trm phn trm" ngi bt s dn dt bn ti u - c nhng chuyn xy ra mt cch t nhin; bi vy, ti cho rng, nu lm ch c ngn ng, ti c th cp ti dc tnh bng ting rp, nhng iu ny ngoi sc ti.

Shusha Guppy: C Kama-sutra ca n, c thi ca hu tnh ca nhng nh th rp, th d nh nh th Abu Nawas. Nhng nhng din t phng the x dch (differ) gia nhng nn vn ha v nhng ngn ng. Vn chng phng the rp khc vi ca chng ti theo cch no?

Tahar ben Jelloun: Ti ngh quan nim v hu tnh ca ng phng rng hn, v tinh t hn, so vi ca Ty phng. Th d nh, trong Ngn L Mt m c mt "mnh qun hng quan trng" (an important erotic element), n l mt trong nhng cha kha hiu ng phng. Nhng hin nay c v nh ngi ta e d vn ny, trong th gii rp, nh th h s gy sc, v y l hu qu ca ch ngha chnh thng (fundamentalism).

Shusha Guppy: Nu ng sng Bc Phi v vit bng ting rp, ng s vit lch ra sao, trong kh hu chnh thng ?

Tahar ben Jelloun: S khng th vit, v bt c iu g. l t st. Ch ngha chnh thng chng li t do ni chung, v t do i vi mt nh vn khng ch l t do ngi xung gh v vit, nhng cn l t do t tng, thoi mi ni v chnh mnh. Bi vy, ti ngh, mt x hi chnh thng chng ra mt th g, ngoi tr s cm nn, hay l vn chng chng i, vit t lu vong.

Shusha Guppy: ng khi s vit, trc tin vi th, vo nm no?

Tahar ben Jelloun: Thi im vit "nghim tc", l khi ti i hc, 22 tui, hc trit. Chng trnh hc nh Sorbonne. Vo nm 1966 ti b bt cng trn trm sinh vin khc, do hot ng chnh tr T phi, l d nhin, nh bt c ngi no trong thi k . Thay v tng vo t, nh nc bt ti ti i qun dch (ngha v quc gia, national service), trc trong nc cha h c ch qun dch. Th l tp tnh, ht t ht ct, qun trng m hi nh mi tn binh khc, nhng y l mt trng pht; n gy sc v ti phn ng li bng mt "trng ca" vit ln lt. Sau 18 thng, c th, ti ngh, c l mnh nn "cng b" bi trng ca vit trong "t", bi v y chnh l "bn phn" ca ngi tr thc, phi "chuyn ti" (transmit) mt kinh nghim nh th! Bi th c in trn bo Soufle, (Hi th), ca Abdellatif Laabi, mt thi s Marc. Bi th c nhiu ngi khen ngi, v ti cm thy y l mt khch l n t pha c gi. Nu bi th b ch, c l ti qung bt, cng nn. Phn ng ca cng chng i vi mt tc phm mi ra l ca mt nh vn "ln u tin trnh lng", l rt quan trng.

Sau khi tt nghip i hc, ti lm gio s trung hc, mn trit, trong ba nm, trc Ttouan v sau Casablanca. Vo nm 1971, tnh hnh chnh tr Marc tr nn bt n - o chnh, ri li c tin sp o chnh - ti c nh ngh dy hc, hc tip ly bng tin s. Ti Paris, v Sorbonne, nh mt khon tr cp (grant). Ti nhp v mt mi trng thun li. Php l mt nc hiu khch, tht kh m tng tng khng kh nhng ngy ny. Dn chng khng b khip s bi ln sng di dn nh by gi. Ngay c ti cng thy n, mi ln ang i ph bt thnh lnh ng mt ngi l, thng vn l mt cu trao i nim n, nhng i khi b phang mt cu: "Ct v nh my i, di dn d dy", hay mt cu tc tu khc.

Ti Paris ti gp c nhng ngi gip ti tn tnh. Th d, ti tr thnh bn vi ch bt t Th Gii; ng yu cu ti vit v vn di dn, v v vn ha rp ni chung. Cng lc , ti khi s vit cun tiu thuyt u tay, Harrouda. Ti a n cho Maurice Nadeau, nh xut bn Denoel. ng rt ch ti vic xut bn nhng tc phm vn chng ngoi. Nhng tc phm ti t "khng u", v "mi"; ng chu n. Ti khi u l nh vy.

Shusha Guppy: ng xut bn mt tp tho trc cun tiu thuyt u tay?

Tahar ben Jelloun: Vng. Ba , ti ti c s xut bn ca Francois Maspero, v a bn tho cho b x ca ng ta, lc lo v th ca. B quyt nh in. Phn ng ca gii ph bnh v ca cng chng thng ngon, phi ni l rt rng lng. In hai ngn cun, mt con s kh ln, vo nhng ngy .

Shusha Guppy: C nhiu nh vn Bc Phi khi , hay ch lo to vi ngi, trong c ng?

Tahar ben Jelloun: C vi ngi. c bit, trn mt th h nh vn Algrie, khi nghip vo thp nin 1950, th d nh Kateb Yacine, Mohammed Dib, Jean Pelegrini, T. Amrouche v nhng ngi khc. Tc phm ca h ng r vo cuc chin dnh c lp ca Algrie. Khi ti ni, ti c "hn hoan" n nhn, khng phi theo ngha "o o". y l mt tin trnh "t t, nhn nha". Ti ni mt cch nghim tc: khng phi nh by gi, khi m mi ngi tranh nhau ni v mt tc gi trong ba thng, th d vy, ri xong. ng ta bin mt, chng li mt du vt. Harrouda ch bn c ba ngn cun, nhng, tri ngc vi nhng thnh cng sm n ti tn khc, l, 24 nm sau, n vn v c c gi, theo kiu lai rai, r r.

Shusha Guppy: y l mt tc phm "rt" vn chng, vi mt ct truyn rt l lng. ng ly du ra vy?

Tahar ben Jelloun: Fez, c mt c im gi lm rng ng tr tng tng ca tr con v thanh thiu nin. Ti l mt a tr, khi sng . V ti bin c thnh mt v thnh, i khi nh vy.

Shusha Guppy: Nhng thnh cng thc s, l vi Goncourt. ng l nh vn rp u tin, ng ra l nh vn ngoi quc u tin thng gii ny.

Tahar ben Jelloun: Vo nm 1934 c mt nh vn Phi chu c gii, nhng nm 1987, khi ti c Goncourt, chng ai nhc n ng ta, nh vy c coi ti l ngi u tin i. Gii thng cho ti mt cng chng thng ngon rng ri hn, d rng trc , a Tr Ct bn c 130 ngn cun. Khi m Thing c Goncourt, th l n cng tt c nhng cun khc ca ti cng i theo vi n.

Shusha Guppy: Ngoi chng trnh hc trung hc, nh vn no gy nn hng khi u, "xi" ng vit?

Tahar ben Jelloun: C v k k, ti khng thy mnh "hp" vi my ng nh vn, m l vi mt vi nh lm phim: Orson Welles, Federico Fellini, Yasujiro Azu, Akira Kurosawa, Michelangelo Antonioni - tc l nhng ngi k chuyn. L d nhin, c nh hng tr thc, t Sartre, Camus, Genet v nhng ngi khc, nhng l bt buc, theo kiu nh hng thi i. Nu phi tm kim b con ngh thut, ti tm Welles v Ozu hn l nhng tiu thuyt gia.

Shusha Guppy: ng c th thi vn, nh l mt nh lm phim?

Tahar ben Jelloun: Ti mun nghin cu ngh thut in nh ti Vin Nghin Cu Cao v in nh. Nhng ngay lp tc, ti nhn ra, in nh l mt k ngh, mt k ngh rt nng n, v do , rt nhiu kh. Khi l thuc vo qu nhiu ngi, qu nhiu hon cnh, tht kh l mt nh sng to. Ti ln ln tnh yu phim vi ao c lm phim. Th l ti cho thua.

Shusha Guppy: in nh l mt am m Php - h pht minh ra n. Hi cn l sinh vin , chc l ngy no ng cng m i coi cin?

Tahar ben Jelloun: Ti m hnh nh. Cin gip ti nhiu nht, ci khon ny: cu chuyn c k qua hnh nh, bi mt Welles hay mt Hitchcock. Trong mt vi pht u tin ca phim, nhng nhn vt, hon cnh cu chuyn by ra trc mt bn, v bn c th nhp v, c th ln ng cng vi phim. Ngy nay, phim nh M kh v mun hin thc. Bn nhn mt ngi no ung c ph, n trong tim, thoi vo mt mt ngi khc. Nhng Ozu v Welles khng sao chp thc ti. Quan trng l ba t ra mt cu chuyn v lm cho khn gi tin tng cu chuyn - quan trng l, mt khi ngi trong phng ti ti mt rp, cun phim a bn ti mt v tr khc, trong tng tng. l iu ti c gng lm, vi nhng cun sch ca ti.

Shusha Guppy: ng i coi phim, nhng cn c c l, nh ng ni y. Ai? C tc gi ngoi no khng?

Tahar ben Jelloun: Ti c [nh vn M] Steinbeck, Dos Passos, Faulkner, khi ti cn tr. Nhng nh vn gip ti nhiu nht, l James Joyce, khng phi bi v ti mun lm cng mt iu nh ng ta, m l: ng ta liu cng mnh. Ti ngh nu Joyce dm liu nh vy, ti cng dm. Khi cn nm tri lnh, ti yu cu bn b gi nhng cun sch dy nht m h kim c. Bi v cm c sch , ti c ln, v ti mun mt cun sch ko tht di. Th l h gi ln cho ti cun Ulysses, v ti tht s kinh hn bt va bi s to bo, t mt cng trnh ln lao nh vy. Ti chng bit g v i Nh Lan, nhng cuc hnh trnh ca nh vn lm ti quan tm, tnh to bo ca ng ta. Nhng ti cho thua cun Finnegans Wake - nhng him nguy tht l v tch s (gratuitous). N th ti tm.

Shusha Guppy: Tuy nhin, ng m th hin i, m ci th ny nu khng m m th cng thng xuyn tm ti?

Tahar ben Jelloun: Thi ca ti tm khng hin hu, hoc nu ti tm, th khng phi l thi ca (poetry). Th th thit chng bao gi ti tm; ngay c [nh th Php] Mallarm cng r rng. V phn ti, ti m St.-John Perse, Ren Char, mt s bi ca Yves Bonnefoy, ca Louis-Ren des Forts. i khi ti c nhng tp th m ti nhn c, v ni vi chnh mnh, "Th ny tht l v ngha! N chng mc m g ti th." Nhng i m, i khi ngi ta chng c g ni, hoc chng c g ni "thm", tuy nhin h vn c tip tc ni: n vn vy m! Hy nhn [nh lm phim ngi Php] Jean-Luc Godard: i vi ti, nhng phim u tay ca ng tht ng yu, th ri mt ngy, ti khm ph ra mt hin tng k cc: Godard l mt ngi n ng chng c g "thm", ni. Cng vn k thut - cch ty my, my m hnh nh tht tuyt vi (this marvelous way of manipulating images), nhng phim ca ng chng ai thm quan tm ti na: chng rng tuch.

Cng trng hp nh vy, vi mt vi nh th. Nh l mt hu qu: ti ngh lc ny chng c th. Vng th, t ra Ty phng, v cm gic kinh cung chi iu: s th, nh th mi ngi ht cn dm [lm th]. Ti Php, thi k Khng Chin ra mt nn thi ca ln, bng cch em hng khi ti cho nhng nh th nh Aragon, luard, Ren Char. H c mt iu g tht nng hi, tht gp gp cn phi truyn t, mt s gi tr cn phi chng ; v phi lm lin, lm mnh bi v nhng gi tr ny ang gp him nguy. Mt nh th Php ni g y, by gi? Vit mt bi th chng li Le Pen? Lm th v nn tht nghip? V nn t t ca lp tr? y ch l nhng ti lng vng, mang tnh nht thi.

u phi chuyn tai nn, khi mt nh th d nh Bobin bn o o c chc ngn n bn mi ln cho ra l mt tuyn tp mi. Mt th th tnh cm, gi-tn gio, d t. Nh Luyn Kim (The Alchemist), tiu thuyt ca Coeltho, theo ti, thuc loi tm pho, vy m bn ra mi mt triu n bn. l v ngi ta "cn" th v tm kim mt th tm linh no : h cn "li cm thy yn n", v hy vng. Nhng y l th tm linh ch ba, hng qun (bazaar). Mt th tm linh ng Gi (Monoprix).

Shusha Guppy: Theo ti, c v nh ngi ta tm thy th, nhng nh vn xui hin nay. Anh chng hn. S thnh cng ca nhng cun sch ca ng, ti ngh, mt phn l do cch vit v cm tnh ca ng c cht th trong .

Tahar ben Jelloun: l gia ti rp ca ti. Khi ti k mt cu chuyn, ti cm [thy mnh l ngi] Marc, v ti k n nh l mt ngi Marc k chuyn, vi hnh nh v cu trc, chng hin thc, nhng l mt ni chn [ cho] thi ca tr ng.

Shusha Guppy: Trong Ngn L Mt m - vn tm m tranh nh, minh ha (pictorial) - tc gi v nhng bc tranh, c l bi v thot k thu nhng cu chuyn ny c truyn ming, v nhng ngi k chuyn phi lm cho ngi nghe ch bng cch nhn t, nhn ging. ng k nhng cu chuyn ca mnh ging nh mt ngi k (conteur) ng phng.

Tahar ben Jelloun: Ti khng cho rng, mnh c hi hm tc gi Ngn L Mt m, hay phi vin dn ti mt thi k c bit no trong lch s rp. Tuy nhin, ti cm thy mnh n vi vn ha rp. t ra y l li gii thch thun l m ti c th c c, nu ni v cht "th" trong vn ca ti. V k thut t s (narrative technique), ti b nh hng rt nhiu bi Roland Barthes - nhng bi tiu lun ca ng v mi lin h gia bn vn (text) v vn chng. Khi cn l sinh vin, Tiu Thuyt Mi lm ti nn, v ti khng mun vit bt c mt th g ging nh vy. iu ti lm, ti pht minh ra n trn ng i, trong lc vit, mt cch v thc. Ti ngh, vn phong ca ti l Marc, nhng c l nhng ngi Marc khng ngh nh vy!

Shusha Guppy: Nhng ti ca ng cng l Marc - cu chuyn lun lun xy ra Marc, hay t ra, Bc Phi.

Tahar ben Jelloun: ng nh vy. Nhng ti bm r Maghrebi, bi v chng lin quan ti nhng vn mc mu vi chng ti, nhng vn ca cuc sng thng ngy - s lin h gia n ng v n b trong mt x hi Hi gio, gia nh nc v lut php, hay c nhn v tp th.

Shusha Guppy: Trong tt c nhng x s thuc th gii th ba, c bit trong nhng x Hi gio, c trng thi giao ng, khng chc chn (uncertainty), nh l hu qu do va chm vi hin i tnh v Ty phng. y l trng hp [a n] s thnh cng ln lao u tin ca ng, trong a Tr Ct; cu chuyn mt a b sinh ra l gi, nhng cha m c lm nh n l trai, bi v h c 6 c "cng cha", v cm thy nhc nh v khng sn xut ra ni mt ch b c ra. iu ny a ti nhng hu qu bi thng cho c b, khi c trng thnh. ng da trn chuyn thc?

Tahar ben Jelloun: Khng, ti ba ra n, bi v ti mun vit v thn phn ngi ph n Bc Phi, nhng khng mun n mang v m phm, hay mang tnh dn thn (militant). Ti mun phn ng li th vn chng n quyn ca thp nin 1980, vn t nng tu t, nghe "the th" (strident), v chng c t tng tng no trong . V vy, ti ngh, nu ti ba ra mt a b m s mnh bt buc phi tch ra khi dng i bnh thng [n b coi l nam] v sau sng c hai thn phn, l nam l n cng mt lc, nh vy ti c th lm bt ra mt s vn .

Shusha Guppy: m Thing, cun tiu thuyt c Goncourt, tip tc cu chuyn k. y l cun th nh trong mt b ba. Cun th ba l m Lm. Cun th nht, a Tr Ct, a ra mt s kt cc c th xy ra. Chi tit ny cho thy, ng l mt trong s nhng ngi k chuyn ng phng. Nhng ng phi chn mt trong nhng kt cc . Lm cch no, ng chn?

Tahar ben Jelloun: y l do nhng c gi i hi ti tip tc cu chuyn. Ti nhn ht th ny ti th khc, hi: "Chuyn g xy ra cho Ahmed/Zahra? - nhn vt chnh vi cn cc dc tnh "kp" (the main character with the double sexual identity). y l mt cch ni v thn phn ngi ph n m khng ri vo gio iu.

Shusha Guppy: Nu c gi khng "nn n", chc l ng ngh chi lun?

Tahar ben Jelloun: ng c th t cu hi theo mt cch khc, nh th ny: nu cu chuyn chng [c mt c may] tip din, c gi chng thm "nn n".

Shusha Guppy: ng tng ni: "L mt ngi n b l mt nhu nhc t nhin m mi ngi chp nhn" (To be a woman is a natural infirmitythat everyone accepts). "L mt ngi n ng l mt o tng v mt bo lc m mi iu [u c th] bin minh v khuyn khch" (To be a man is an illusion and a violence that everything justifies and favors)." y c phi l quan nim hin thi ca ng v thn phn ngi ph n trong th gii Hi gio, c bit trc pht trin ca ch ngha chnh thng, c cha mi di vo ngi ph n? Ti hi ng cu ny, bi v, song song vi s p bc tr p ngi ph n ca ci gi l ch ngha chnh thng, phong tro i hi n quyn Hi gio hin ang tri dy.

Nhng nh n quyn Hi gio ly ra nhng i hi, nhng lun c ca h, t ch thuyt v lch s o Hi. H chng minh rng nhng p bc tr p ngi ph n trong nhng x s Hi gio chng mc m chi n o Hi, thot k thu nhm gii phng h, v sn xut ra nhng v n lu ng u nh nc, nhng chnh tr gia, nhng nh th, nhng nh thn hc. Mt trong nhng v n lu, ng bo ca ng, Fatima Mernissi: mt trong s nhng ngi hng bin nht, thng thi nht ca nhng nh n quyn Hi gio. Ti ang ngh ti nhng cun sch ca b: Nhng Hong hu b b qun ca Hi gio (The Forgotten Queens of Islam), Hi gio v Dn ch (Islam and Demecracy), Qu khi Mng che mt (Beyond the Veil)... chng cho thy, Hi gio b bin cht (denatured) ti mc no, so vi t tng khi u ca ngi sng lp ra n. V n b bin cht l do nhng nh cai tr tham nhng, v nhng mullahs (gio s Hi gio). B cm nhn, ngy nay s p bc ph n cn lin quan ti s km m mang, ngho i, bt cng, v tham nhng, "chuyn thng ngy huyn" trong nhng x s thuc th gii th ba.

Tahar ben Jelloun: ng nh vy. Bc mng che hin hu trong tt c cc tn gio, ngay c trong o C c. Ngi ta ly khn ph u, nh l mt du hiu ca s knh trng, khi bc vo nh th, nh tu. Khi cu nguyn bt buc phi lm vy. Nhng ti ngh, thit yu l phi tch ri chnh tr v tn gio. Tn gio l vn ca tng c nhn, n l s quan tm gia tng con ngi vi Thng . S dng Hi gio vo nhng mc ch chnh tr l m dn thun tu, mt phng thc p bc dn chng. Tn gio quan tm ti iu c coi l vnh hng, thin thu, trong khi , chnh tr, do bn cht ca n, l tm b, nht thi. Bi vy, chng ta phi tch ri c hai, nu khng, nhng x s Hi gio s chng bao gi vt ln khi tnh trng km m mang v p bc.

Shusha Guppy: Chng ta hy tr li vi nhn vt Ahmed/Zahra. Lm cch no c gii quyt c bi ton nhc u ca c?

Tahar ben Jelloun: Vic ca ti (My job) khng phi a ra nhng cu tr li hay tm gii p, nhng m hi (ask questions), chng nghim (testify), trong mt hon cnh nhn sinh. Ti k mt cu chuyn, v hy vng rng, n s gy suy ngh (incite reflection), to t tng.

Shusha Guppy: Xen k b ba trn, ng cn vit mt cun sch nh v tnh bn, Ngi Ca Tnh Bn (L'loge de l'Amiti, In Praise of Friendship), trong ng nhc ti tt c nhng bn b lm cho cuc i ca ng thm giu c. Trong s , Jean Genet c v chim mt v tr ng k nht, i vi ng. Tnh tnh ng ta rt k l: d dn (farouche), nht nht, c c, rt t ngi bit ti. ng ngh th no, v con ngi v tc phm, t mt khong cch hin nay, nhn li?

Tahar ben Jelloun: ng ta l mt con ngi cc k khc thng. Khi cun u tay ca ti ra l, ti gi mt bn ti ng, qua nh xut bn ca ng ta, chng hy vng ng tr li; nh mi ngi bit, y l mt con ngi rt e thn, v c c. Mt ba, mt tay Cng sn bn ca ti, thng xuyn c bo "ng" (t Nhn Loi, L'Humanit), anh ta bo: c mt bi vit v "toa" trn t bo ng ! Ti chy vi i mua mt t! Bi vit ho ra l mt bi pht thanh, ca Genet, v mt s nh vn rp. Trong bi vit, ng ta tn cng Sartre, buc ti Sartre khng quan tm ng mc ti nhng nh vn ny, trong s c chnh ti!

Ngy hm sau ti gi li cm n v lng tt ca ng ta, v cho bit, ti hin ang Khu Sinh Vin (Cit Universit). Ngy ti, c ngi gi cho ti. L Genet. V ng ngh gp. l khi u mt tnh bn ko di ti ht cuc i ca ng. Vo nm 1979, khi xy ra cuc cch mng ca Khomeini ti Iran, ng ta bo ti: "T khoi tay gi ny, dm ni 'Hy xo i!' vi M v Ty phng". Khng phi ng quan tm ti cuc ci ln chnh tr gia "the Shah" (Vua Iran) v Khomeini, nhng m l thi ni lon ca mt con ngi chng li mt h thng, chng li c th gii. ng lun lun gi nhng v tr tn bo (brutal positions), v ng l mt con ngi ni lon, chng li quyn lc bt k di dng no.

Chng ti tr thnh bn, mc d ng chng h tin vo tnh bn, bi v theo ng, t do v s trung thu khng th cp k vi nhau c. Tuy nhin ng lun l bn tt, vi ti. ng bo ti: "Khi vit, hy ngh ti ngi c, hy gin d". Ti c theo li khuyn ca ng, bi v ti ngh gin d l mt du hiu ca chn chn.

Shusha Guppy: Tnh bn c tn th ti nhng x s Trung ng. Ti Ba t, n gn nh "xm xm" vi tnh yu. Marc, cng ra?

Tahar ben Jelloun: Khng hon ton nh vy. Nhng tnh bn gi mt vai tr quan trng trong cuc i ca ring ti. Tnh yu l mt iu chi khc, nhiu khi i ngc vi tnh bn. Tnh yu th rc ri, y kh khn trc tr. N thuc loi him hoi, ngha l cn ty thuc vo nhng iu m thng xuyn vt ra khi kh nng ca ngi trong cuc. Tnh bn ngc hn li: gin d, t nguyn, bn vng.

Shusha Guppy: Ra Thi (Corruption, dch t bn ting Php: L'homme rompu), xut bn nm 1994, l v s tham nhng, hi l trong mt x s nh Marc. y l mt tiu thuyt mang tnh chnh tr, t co mnh m nht trong nhng tc phm ca ng. ng c ngh rng chnh tr c th lm thay i nhng s vic Maghreb, hay trong nhng x s thuc th gii th ba, ni chung? Theo ng c cn lm sng li o c, tm linh (a moral and spiritual revival)?

Tahar ben Jelloun: o c v tm linh chng th no ti sinh trong mt th ch chnh tr bnh hon, h rung. Do , cuc chin u chng li tham nhng, hi l l mt c gng lm cho x hi tr nn kho mnh, v o c, cng nh l v vn ha.

Shusha Guppy: Cun tiu thuyt mi ca ng, m Lm, l cun th ba trong mt b ba cun. Nhn vt chnh li (again) l mt ngi n b. C phi y l phn ng ca ng trc chuyn (ngc i ph n) xy ra ti Algeria, vo lc ny?

Tahar ben Jelloun: Khng. Cun sch ni v mt bo lc no , t lu vn nm ng trong nhn vt chnh, v sau cng b tr th. y khng phi l mt cu chuyn mang tnh hin thc (realistic). N l v bo lc ca mt ngi n b b p bc qu lu, v cui cng n bung ra. Nhng khng phi mt ngi n b thc (a real woman), b thuc v ci huyn hoc (she belongs to the realm of legend).

Shusha Guppy: ng ngh g v ch ngha hin thc huyn o, s dng nhng hnh tng thn thoi t nhng chuyn dn gian, Nam M, lm sng t hon cnh hin thi? Trng phi ny, gm nhng tiu thuyt gia Nam M, khc bit vi ca ng, ra sao? c bit, ng c i m tc gi, hay tc phm no, thuc trng phi trn?

Tahar ben Jelloun: Ti rt thch Juan Rulfo, Juan Carlos Onetti, mt vi cun ca Gabriel Garca Mrquez. Nhng ti khng ngh chng ti cng mt trng phi. H ng r vo vn ha ring ca h, v ti, vo ca ti. V hai vn ha ny khc bit, khng ch v Hi gio, m cn nhiu yu t khc na, nh lch s v a d.

Shusha Guppy: ng dnh vo v Rushdie?

Tahar ben Jelloun: L d nhin. V ti chng cho ng ta. y l mt biu tng v mt cn thit. Chng (defend) cho Rushdie l chng t do vit, tng tng, sng to.

Shusha Guppy: ng t chc ba chuyn vit lch nh th no?

Tahar ben Jelloun: Ti ri nh rt sm, mi bui sng, v ti y. Ti lm vic sut ngy, tr v nh, v tri qua bui ti vi gia nh, v v 4 chu.

Shusha Guppy: ng vit tay, hay dng computer?

Tahar ben Jelloun: Ti vit tay. Computer l dng vit bi (articles), bi v my t bo i hi, bi ghi trn da mm.

Shusha Guppy: tng - vit mt cun tiu thuyt mi, a new novel - ti vi ng nh th no? ng c ngng tt c mi vic, khi vit n?

Tahar ben Jelloun: Ti cho tng chn mi trong mt thi gian di. Ti ngi xung v khi s vit, khi cm thy mt s thc bch no . Khi vit, ti c t i. Gn nh ti ht tm tr vo n, v y l mt nim vui.

Shusha Guppy: Nhng k quy ry, ph hoi cng vic vit, l nhng g? Hemingway cho rng, khn kip nht, l ci in thoi.

Tahar ben Jelloun: Nhng bc bi, tri buc x hi, tm l, thi gian ph phm cho con ra hnh chnh... Tuy nhin, ngi ta khng th vit, nu khng sng, v cuc sng l phi ng u vi ba chuyn bc mnh k trn. Bi vy, iu ngn tr vit n t bn ngoi n. Nhng s ht vit hon ton, nu thiu vng hy vng, khi ngi vit t hi: ch chi u, ba chuyn vit? Mt khi i , cm thy vn chng l v dng, ti s ngng vit. Cho ti lc , mc d bc bi, mc d chn nn, ti vn tip tc. Ngn gn, mt khi cm thy khng cn vit: ngng!

Shusha Guppy: Gore Vidal c ln ni, ging nh ng ch tim ti tim ca mnh, hay ng c ta ti phng mch mi ngy, nh vn ngi v vit, theo ngha, y l ngh ca anh ta, rng vit l ci iu m mt nh vn lm. ng c ngh nh vy?

Tahar ben Jelloun: Khng. y l vin nh Mo v nh vn. Vi ti, nu mt nh vn vit kim sng, ng ta bt buc s phi y mnh ti mt tnh trng tha hip. ng s "bn khon, cn nhc": ci ny bn c khng, ci kia n khch y. y khng phi l mi bn tm ca ti. Ti hnh phc khi c mt s c gi, nhng ngi ta khng th vit ra, ch bn c. Mt nh vn khng phi l mt ng ch tim. Mt nh vn to ra mt th gii tng tng, v ng ta chuyn n ti cho nhng ngi khc.

Shusha Guppy: y c phi l phn s (function) ca nh vn? Shelley ni ting vi cu ni: thi s l nhng nh lp php khng c tha nhn, ca th gii. ng tin nh vy?

Tahar ben Jelloun: Ti khng tham vng ti mc . Vi ti, nh vn l mt chng nhn. Ca thi i ca mnh. Do , anh ta c mt v th ring. Ti khng ngh, nh vn c mt vai tr quyt nh - anh ta k nhng cu chuyn, v trong khi lm nh vy, anh ta ph phn (comments) v x hi ca mnh, v v th gii. Anh ta truyn t qua tng tng.

Shusha Guppy: Mt khi ng c mt ci gin, ci khung cho mt cun tiu thuyt, v khi s vit, ng c lun lun trong tnh trng ch ng, hay l mc tnh cho nhng nng lc ni ti ca cu chuyn ln lt?

Tahar ben Jelloun: Kh m bit c chuyn g s xy ra, nhng ti c cho mnh t do. ng xy ra tnh trng b p, b tri, hay l mt kim tra. Ti c th tin ln, theo trc gic, v thoi mi khi ng nhng tng mi, hoc gp nhng khc quanh khng tin on c.

Shusha Guppy: Ci g ti trc, ct truyn hay nhn vt?

Tahar ben Jelloun: tng chnh, l quan trng, nhng t ng cng quan trng chng km - Chng phi c chn la k, s dng ng ch. Nh ton hc. Ct truyn c th do mt iu g ti chng kin, c, hoc nghe ni. Con ngi lm sao bit ht mi chuyn. Nu nh vy, vit tr nn nhm chn. iu dn dt cu chuyn, l khng kh chuyn (ambiance), tc l ci th gii chung quanh mt nhn vt. Nhn vt ba ra cu chuyn, nh vn tip din (It is the character who invents the story as the writer proceeds).

Shusha Guppy: ng c vit i vit li nhiu ln?

Tahar ben Jelloun: Nhng bn vn tuyt vi l ch c mt ln vit. Nhng th ny him, hu nh bt kh. Ti vit li c mt chng, ch khng vit li theo kiu y mt khc, kia mt dng. Ti c th b lun c mt chng, v thm vo mt chng khc.

Shusha Guppy: Nhng chng trnh trong tng lai ca ng?

Tahar ben Jelloun: Ti ang vit mt cun tiu thuyt, ly khung cnh Naples ( i li). Bi v ti ang tnh ri Marc. Ti va mi sa li v ni thm ra, mt tiu lun v ch ngha phn bit chng tc, xut bn vo nm 1984, ta l "Lng Hiu Khch ca ngi Php" (French Hospitality). Ti vit thm mt li gii thiu di, gii thch ti sao n ti t i trong 13 nm va qua.

Shusha Guppy: C th ti lc quan, bi v ti ngh Le Pen ch l mt sai lc nht thi, v sau ht, ngi Php s tr li vi truyn thng dng hin ch c ng, v bo v cho nhng ngi b bch hi. Vn ha Php l t m ra. Hy nhn con s nhng nh th, nh vn, nh tr thc ln trong 100 nm qua, ti Php, t bt c ni no trn tri t.

Tahar ben Jelloun: Ti thnh thc hy vng l ng ng. Trong khi , chng ta - nhng nh vn, ngh s, tr thc - ch c th lm ht sc mnh, bng tc phm ca mnh, bng nhng th d ring ca mnh.

 

Shusha Guppy

thc hin

Nguyn Tun Anh

chuyn ng

 

IIIIIIIIIIIIIIII
Nhn Vn
| Tin Vn | Phng Vn | im Sch | c Sch 
Th Vin | Th Qun | Ni Vng Tay | Bin Tp