mai ninh, 
ngơéi nh­c trơêng cđa 
h́p µm trong vïng sµn khu¶t

thớng v¯n

H̃i: Mai Ninh l¡ ai?

‡Ÿp: NÆu cÜ mæt l·n b¶t ch́t bÙ vơçng v¶n hay l¬ng ½¬ng nghØ ½Æn ½iËu n¡y thÖ cÜ lÁ ½Ü l¡ l·n ½·u Mai Ninh nghe léi hŸt gÖ trong mæt b¡i nh­c cđa TrÙnh Cáng Sçn: "Tái l¡ ai m¡ cƯn tr·n gian thÆ ". Cµu ¶y v÷a h̃i v÷a tr¨ léi, ph¨i thÆ kháng?

Nhơng nÆu hìu cµu h̃i n¡y nhơ vË mæt chît thµn thÆ, thÖ... Mai Ninh trơèc kia l¡ mæt cá nh̃ réi SaigƯn ½i PhŸp du hàc khi ½ºu Tî T¡i. Hàc xong, l¡m nghiÅn cöu viÅn khoa hàc, trong ng¡nh vºt lû. Cơ ng̣ ê vïng Normandie, tµy b°c nơèc PhŸp, t÷ hçn ba mơçi hai n¯m. CÜ hai cá con gŸi, nay lèn hçn m ng¡y réi quÅ hơçng.

H̃i: Tái ½àc ê ½µu ½Ü cµu thç cđa Jean G¾henno:

"Nous rÅvons une vie,

Nous en vivons une autre,

Mais celle que nous rÅvons est la vraie."

‡µu l¡ ½éi sâng thºt cđa Mai Ninh: mæt nh¡ v¯n, mæt nh¡ khoa hàc?

‡Ÿp: RÅve l¡ mç ơèc. Mai Ninh thơéng mç vË mæt tr­ng thŸi - un ¾tat - sâng nhơ thÆ n¡o, nhiËu hçn l¡ mæt ½éi sâng - une vie. ‡éi sâng thºt chÏnh l¡ cŸi hiÎn t­i mÖnh ½ang cÜ m´t, ho¡ nhºp hay bÙ lái ½i cïng vèi nÜ, c¨ ½ang chÙu ½úng. Mai Ninh hàc v¡ l¡m viÎc khoa hàc ½¬ lµu so vèi théi gian viÆt lŸch v¡ hiÎn théi v¹n cƯn trong ng¡nh nghË ¶y nÅn nÆu nÜi vË ½éi sâng thºt nhơ mæt hiÎn t­i chiÆm hùu théi gian, trÏ Üc mÖnh h±ng ng¡y thÖ Mai Ninh g·n vèi mæt ngơéi khoa hàc hçn nh¡ v¯n. Nhơng m´t n¡o ½Ü, Mai Ninh th¶y mÖnh "gi¡u cÜ" nhé ê chå, lîc thÖ ½ớc sâng thºt trong m¹u ngơéi n¡y khi l­i vèi tµm tr­ng v¡ cŸi nhÖn cđa ngơéi kia. DØ nhiÅn ½¬ nhiËu l·n hai con ngơéi ¶y ½̣ng ½æ nhau, r¶t vui, bä tîc v¡ bä Ïch.

H̃i: ThÜi quen viÆt lŸch h¡ng ng¡y cđa Mai Ninh ra sao?

‡Ÿp: Mai Ninh kháng cÜ thÜi quen h±ng ng¡y cho sú viÆt lŸch. CÜ nhiËu ng¡y kháng viÆt gÖ c¨. R¶t l¡ tïy höng, tïy cáng viÎc v¡ nhùng thö lái cuân khŸc. Cñng khä l¡ dơéng nhơ bÙ lái cuân bêi nhiËu thö. Tr·n gian m¡. Thơéng thơéng, Mai Ninh viÆt ban ½Åm, sau khi ½i xem mæt cuæn phim vË hay giùa khuya ch́t thöc. NÆu cÜ mæt thÜi quen n¡o thÖ ½Ü l¡ viÆt trong im v°ng, kháng cÜ ai lơèng vơèng bÅn c­nh.

‡Ÿp: Kháng biÆt nhùng ngơéi viÆt khŸc sŸng tŸc ra sao nÅn Mai Ninh ch²ng hìu viÆt nhơ thÆ n¡o ½ớc gài l¡ ½Ëu ½´n. Cæng sâ tŸc ph¸m ra ½éi trong mæt kho¨ng théi gian nh¶t ½Ùnh chơa h²n l¡ cŸch ơèc lớng sú ½Ëu ½´n. ‡iËu n¡y tïy thuæc v¡o nhÙp viÆt. RiÅng Mai Ninh, l°m khi nhiËu ng¡y ch²ng ½ớc v¡i dƯng, răi b¶t ngé trong Ït hám l¡ kÆt thîc mæt truyÎn ng°n. CƯn vË lû do ½¬ "s¨n xu¶t" kho¨ng tŸm truyÎn trong mæt n¯m rơëi, theo tÏnh sä cđa anh Thớng V¯n, thÖ ch× l¡ sú tÖnh cé. TÖnh cé t÷ mæt g´p gë vèi ngơéi, vèi c¨nh ngæ, b°t g´p mæt tµm tr­ng, cÜ khi mæt phong c¨nh ½´c biÎt cñng l¡m lay ½æng tơ tơêng, ½Ÿnh thöc xîc c¨m, khçi mê tơêng tớng ½̀ ½ơa ½Æn û muân viÆt ra th¡nh truyÎn.

H̃i: Tennessee Williams cÜ nÜi r±ng áng cÜ th̀ viÆt hay hçn nhiËu nÆu áng kháng quŸ lo l°ng vË kh¨ n¯ng viÆt lŸch cđa mÖnh. Mai Ninh cÜ nåi lo l°ng n¡y khi b°t ½·u c·m bît?

‡Ÿp: CÜ hçi b¯n kho¯n l¹n d¿ d´t mæt chît lîc viÆt hai ba truyÎn ½·u tiÅn, khêi sú mæt ½iËu gÖ cñng thÆ, nhơng kháng lo l°ng. Mai Ninh ch²ng th¶y gÖ ph¨i lo l°ng c¨, khi ½¶y kháng l¡ chuyÎn thiÆt yÆu cho ½éi sâng cđa mÖnh. Tuy thÆ, Mai Ninh kháng xem viÆt ch× l¡ chuyÎn ½̀ chçi. NÆu l¡ chçi, dÍ ½ơa ½Æn cŸch viÆt vá û thöc (t¶t nhiÅn ch²ng th̀ nÜi, cö chçi l¡ vá û thöc, "nghË chçi cñng l°m cáng phu"), l­i ½em ½¯ng bŸo thÖ hoŸ ra xem thơéng ngơéi ½àc.

H̃i: ViÆt lŸch theo chÙ cÜ ph¨i l¡ h¡nh ½æng truyËn ½­t, chuỳn vºn nhùng kinh nghiÎm cŸ nhµn v¡o chù nghØa?

‡Ÿp: Vèi Mai Ninh, trơèc hÆt nÜ khêi ½·u b±ng nhºn thöc, sau ½Ü l¡ û muân truyËn ½­t nhùng thao thöc, c¨m nhºn v¡ suy nghiÎm. ‡îng thÆ, suy nghiÎm cŸ nhµn nhiËu hçn l¡ kinh nghiÎm. NÆu ch× chuỳn t¨i kinh nghiÎm thÖ kháng m¶y ngơéi ½àc nhùng ngƯi viÆt trÀ tuäi ơ ? Trong khi thºt ra chîng ta cÜ th̀ b°t g´p, nhºn ½ớc r¶t nhiËu ½iËu mèi l­ trong v¯n chơçng chù nghØa cđa hà. Chîng kháng chuyÅn chê kinh nghiÎm m¡ chÏnh l¡ nhùng cḥp b°t c¨m xîc tinh khái, nhiËu khi nh¶t théi, nhơng l¡ nhùng suy nghØ v¡ khao khŸt vË cuæc sâng.

H̃i: Mæt sâ truyÎn cđa Mai Ninh (NÆn Trong KÁ LiÆp, Mµy Mæt Ng¡y) cÜ khung c¨nh cđa ViÎt Nam théi chiÆn tranh trơèc n¯m 1975. LiÎu cŸi kho¨ng cŸch théi gian trÅn dơèi 25 n¯m cÜ giîp Mai Ninh nhÖn rß hçn cuæc chiÆn n¡y v¡ nhùng hÎ ḷy cđa nÜ trơèc khi viÆt?

‡Ÿp: Réi quÅ hơçng v¡o cŸi tuäi b°t ½·u cÜ nhùng th°c m°c, suy tơ riÅng biÎt, ½Ùnh hÖnh v¡ û thöc hçn vË thÆ gièi cïng nhùng sú viÎc x¨y ra quanh mÖnh, nÅn måi khi nhè vË ViÎt Nam thÖ h²n nhiÅn ½iËu h±n sµu, nhè ½éi vèi Mai Ninh v¹n l¡ khung c¨nh v¡ cuæc sâng cïng con ngơéi nçi ¶y ê théi s°p ½i du hàc, nghØa l¡ trơèc n¯m 1975.

Ngơéi ta thơéng nÜi, muân nhÖn rß sú viÎc, nh¶t l¡ nhùng sú kiÎn lÙch sø ph¨i cÜ mæt kho¨ng cŸch théi gian r¶t d¡i. VË cuæc chiÆn tranh cuâi n¡y trÅn xö sê chîng ta thÖ 25 n¯m chơa ½đ ½̀ nhÖn rß mài sú kiÎn. Kháng chiÆn tranh n¡o vèi t·m cë ¶y ch× thu·n l¡ næi chiÆn, r¶t nhiËu yÆu tâ ½Ùa hÖnh, nhµn sú, chÏnh trÙ, kinh tÆ ½Æn t÷ bÅn ngo¡i m¡ chîng ta chơa biÆt hÆt, m¡ nhùng guăng mŸy ½iËu ½æng, tham dú cƯn gi¶u kÏn. HiÎn théi, Mai Ninh c¨m nhºn v¡ nÆu cÜ viÆt ra nhùng gÖ liÅn quan ½Æn quÅ hơçng v¡ cŸc hÎ ḷy ½̀ l­i cđa cuæc chiÆn ¶y l¡ thu·n qua tÖnh ngơéi v¡ b±ng linh c¨m.

H̃i: Mai Ninh viÆt trong léi túa: "... nÆu ph·n lèn cŸc h¡nh ½æng cđa con ngơéi ½Ëu do tÖnh yÅu d¹n d°t v¡ chi phâi, thÖ viÆt, vèi tái, cñng vÖ lÁ ¶y." Nhµn vºt cđa Mai Ninh l¡ nhùng kÀ ½i tÖm tÖnh yÅu v¡ ph·n lèn, hà kháng tÖm th¶y (tái trong B¬o CŸt, tái trong ‡Åm Rớu ‡́i, tái trong NÆn Trong KÁ LiÆp...) Hà ½i tÖm thö kháng hiÎn hùu trong thÆ gièi n¡y?

‡Ÿp: Nhùng con ngơéi ¶y tú t­o ra mæt hÖnh tớng cđa tÖnh yÅu, răi loay hoay, tr¯n trê, ½i tÖm. NÆu hà kháng tÖm th¶y, ph·n lèn vÖ tÖnh yÅu trong hà h·u nhơ bìu tớng sú tuyÎt ½âi, hay Ït nh¶t ½iËu khÜ g´p trong ½éi/ngơéi thơéng. Nhơng tŸc gi¨ dï ½au lƯng cho nhµn vºt cđa mÖnh v¹n th¶y nhùng ½́i ché bìn tréi, nhùng th¶t vàng quay qu°t ½Æn ½æ ½¸y hà v¡o buáng th¨ chÏnh l¡ thúc ch¶t cđa ½am mÅ, l¡ cŸi ½Âp mÅnh máng cđa sú ½i tÖm. Nhùng con ngơéi ½am mÅ nhơ thÆ sÁ m¬i ½i tÖm, kháng c·n biÆt ½iËu hà tÖm hiÎn hùu hay kháng.

H̃i: Mơa ‡Ÿ „m Dơçng l¡ mæt thø nghiÎm siÅu thúc trong truyÎn ng°n cđa Mai Ninh?

‡Ÿp: ‡îng, ½¶y l¡ mæt thø nghiÎm, cÜ chît ¨nh hơêng t÷ nghË nghiÎp v¡ ½iÎn ¨nh. Mai Ninh r¶t thÏch ½iÎn ¨nh, v¡ ½µy l¡ ng¡nh nghÎ thuºt khai phŸt khÏa c­nh siÅu thúc nhiËu hçn nhùng ng¡nh khŸc. M´c dï cho ½Æn nay, ½iÎn ¨nh khai thŸc ½iËu n¡y vË m´t k₫ thuºt nhiËu hçn. Mai Ninh th¶y, ph·n n¡o ½Ü, vèi th̀ lo­i ¶y ngơéi viÆt dÍ xµy dúng mæt cât truyÎn phong phî, xø ḍng mæt v¯n phong mèi, th¯ng hoa nhiËu û tơêng. NÜi chung, ngƯi bît nhơ ½ớc ½i trÅn "con læ mê"*. Trong chiËu hơèng ½Ü, Mai Ninh ½Ùnh ½i xa hçn, tiÆc l¡ mèi ½ớc thÆ thái. Nhơng sÁ tiÆp ṭc.

H̃i: Mai Ninh cÜ tin l¡ nh¡ v¯n ph¨n ¨nh théi ½­i hà sinh sâng? Théi Mai Ninh c·m bît cÜ khŸc gÖ so vèi trơèc kia?

‡Ÿp: CÜ chö, nÆu kháng, ngơéi ta c·n gÖ ½àc sŸch bŸo. Ngay c¨ nhùng tŸc ph¸m viÆt vË quŸ khö cñng l¡ viÆt b±ng tµm tr­ng v¡ vèi cŸi nhÖn cđa ngơéi ½ang sâng gié phît hiÎn t­i. Vñ tṛ lîc n¡o cñng vºn chuỳn, biÆn hoŸ, con ngơéi thay ½äi cŸch sinh sâng v¡ suy nghØ, nÅn théi ½­i cđa hà ph¨i khŸc hçn. NhiËu thö khŸc. H²n nhiÅn nh¡ v¯n bµy gié viÆt kháng giâng nhùng ngơéi trơèc hà. Ch²ng h­n, v¯n chơçng ‡öc sau böc tơéng BŸ Linh ṣp ½ä bèt khá cöng, lû luºn gƯ bÜ. CŸc nh¡ v¯n ‡öc sau n¡y nghiÅng vË ½éi sâng h±ng ng¡y, cÜ nhùng cŸi viÆt thúc tÆ cêi mê, ½ái khi h¡i hơèc. Ngơéi ta cñng ghi nhºn hà viÆt nhiËu vË tÖnh ḍc v¡ ½Ë cºp ½Æn ½đ cŸc v¶n ½Ë "tabou".

VË "théi Mai Ninh c·m bît" m¡ anh Thớng V¯n h̃i thÖ cŸi khŸc m¡ Mai Ninh th¶y rß r¡ng nh¶t ½Ü l¡ sú tú do, tú do trong ngán ngù, trong cŸch diÍn ½­t.

H̃i: Mai Ninh ½àc v¡ chÙu ¨nh hơêng cđa tŸc gi¨ n¡o?

‡Ÿp: Mæt cµu h̃i tơçng tú ½¬ ½ớc chÙ Tḥy KhuÅ ½´t ra nhµn mæt ph̃ng v¶n trÅn ½¡i RFI cđa PhŸp. Mai Ninh kháng nghØ mÖnh chÙu ¨nh hơêng cđa mæt tŸc gi¨ nh¶t ½Ùnh n¡o, ViÎt Nam l¹n ngo­i quâc. Mai Ninh yÅu thÏch mæt tŸc ph¸m, nhơng mæt tŸc gi¨, thÖ kháng. Mæt ½iËu ch°c ch°n, v¯n hoŸ cđa xö sê Mai Ninh ½¬ sâng hçn 30 n¯m cÜ ¨nh hơêng nhiËu trÅn suy nghØ v¡ cŸch viÆt. VË ½àc, Mai Ninh ½àc ½đ lo­i v¡ xem ½Ü l¡ mæt sú khŸm phŸ, nÅn thơéng v¡o hiÎu sŸch, th¶y mæt cuân sŸch trÖnh b¡y ½Âp ho´c cŸi túa hay hay thÖ c·m lÅn xem, dØ nhiÅn nhiËu lîc tÅn tŸc gi¨ l¡m mÖnh chî û. ‡àc lơèt v¡i trang, túa hay kÆt luºn. Vèi Mai Ninh, v¡i trang ¶y thơéng ½đ ½̀ th¶y cuân truyÎn cÜ th̀ h¶p d¹n mÖnh hay kháng. Cñng ½ái l·n th¶t vàng sau khi ½àc, nhơng cÜ sao ½µu.

H̃i: Nh¡ v¯n Vladimir Nabokov cÜ nÜi áng viÆt cho mæt nhÜm nh̃ ngơéi, trong sâ n¡y ½a sâ l¡ b­n b¿. H́p „m Trong Vïng Sµn Khu¶t viÆt cho ai?

‡Ÿp: ‡¬ viÆt trong léi túa "H́p „m", vÖ tÖnh yÅu, nÅn HATVSK l¡ cho nhùng kÀ xa g·n ½¬ cho Mai Ninh nhºn biÆt thÅm vË h­nh phîc v¡ ½au khä, t÷ tÖnh yÅu "giùa ngơéi v¡ ngơéi, giùa tái v¡ ngơéi". Khi viÆt, nÆu cÜ ½âi tớng sÁ höng thî hçn. Mai Ninh kháng viÆt cho ½­i chîng, vÖ ½­i chîng n¡y mç hă quŸ.

H̃i: Mai Ninh cÜ mæt quan niÎm chung n¡o vË cŸch diÍn t¨ nhµn vºt?

H̃i: Khi viÆt, tơêng tớng cđa Mai Ninh b°t ½·u b±ng ngán ngù hay hÖnh ¨nh?

‡Ÿp: R¶t Ït khi b±ng ngán ngù, thơéng l¡ hÖnh ¨nh nhơng l¡ hÖnh ¨nh diÍn t¨, mê ra tµm tr­ng cđa nhµn vºt hay d¹n ½Æn sú kiÎn muân viÆt. Ngán ngù ½̀ kiÎn to¡n hÖnh ¨nh v¡ cµu chuyÎn.

H̃i: Nghe ½ăn, (t÷ cµu h̃i cđa chÙ Tḥy KhuÅ), Mai Ninh v¡ Tr·n Vñ, Nam Dao cÜ lºp mæt mæt v¯n ½¡n hay phong tr¡o gÖ gÖ ½Ü. ChuyÎn n¡y ra sao?

‡Ÿp: Kháng cÜ v¯n ½¡n, c¡ng kháng ph¨i l¡ phong tr¡o gÖ c¨. Ba ngơéi trÅn v÷a l¡ b­n b¿ v÷a nhơ anh em cïng yÅu thÏch v¯n chơçng. Hà may m°n ½ớc g´p v¡ trao ½äi vèi nhau vË mæt sâ tŸc ph¸m ½¬, ½ang v¡ sÁ viÆt... bÅn nhùng ly rớu cay cay, năng năng thºt vui v¡ höng thî. Khi kháng g´p m´t, b¡n c¬i th²ng th÷ng qua email. V¡ ½̀ ½Ÿnh d¶u kư niÎm b¿n ½´t ra mæt cŸi tÅn clan vui vui.

‡¬ tr¨ léi chÙ Tḥy KhuÅ, ngơéi viÆt h¨i ngo­i r¶t cá ½çn, Ït nh¶t ½Ü l¡ c¨m nhºn cđa Mai Ninh. Thơéng thơéng viÆt xong mæt cŸi gÖ răi gøi ½i cho mæt t­p chÏ, cÜ khi chđ biÅn hăi µm, cÜ khi kháng (tr÷ khi n¡o hà tîng b¡i thÖ tháng tin sÁ thơéng hçn). B¡i in ra, th×nh tho¨ng may m°n ½ớc b­n mÖnh ½àc răi cho tiÆng vàng. VÖ thÆ khi cÜ trao ½äi giùa nhùng ngơéi c·m bît l¡ ½iËu r¶t vui.

Trong tinh th·n ¶y, Tr·n Vñ ½¬ ½ơa ra chđ ½Ë "Nh¡ cho thuÅ" trong mæt sâ H́p Lơu g·n ½µy. Mơéi hai ngƯi viÆt t÷ nhiËu nçi ½¬ höng khêi tham dú v¡ nÜi chung hà ½Ëu h¡i lƯng vèi cuæc chçi ¶y, mæt cuæc chçi hăn nhiÅn. TiÆc l¡ théi gian lîc ½Ü hçi g¶p, kháng kÙp cÜ tŸc ph¸m cđa mæt b­n v¯n trong nơèc. Nghe nÜi chÙ Tr·n ThÙ NgH cÜ viÆt nhơng lo­t truyÎn ½¬ gøi ½i m¶t răi.

Ch²ng ph¨i ½̀ qu¨ng cŸo, nhơng Mai Ninh xin tiÆt læ mæt tÏ bÏ mºt l¡ mæt sâ b­n ½ang tiÆp ṭc b¡y cuæc kìu n¡y.

H̃i: TŸc ph¸m kÆ tiÆp cđa Mai Ninh sÁ l¡ gÖ? ChÙ cÜ dú ½Ùnh viÆt truyÎn d¡i trong tơçng lai?

‡Ÿp: HiÎn théi ½ang bºn viÎc, cáng v¡ tơ, Mai Ninh ch²ng viÆt gÖ nhiËu. VË truyÎn d¡i, v¹n ê trong dú ½Ùnh, mæt dú ½Ùnh Ÿm ¨nh. Cât truyÎn ½i theo, nhµn vºt nh¨y mîa kÅu gài. Nhơng viÆt truyÎn d¡i c·n sú chuyÅn c·n, ½Ëu ½´n hçn truyÎn ng°n. Ph¨i h±ng ng¡y sâng vèi nhµn vºt, nghe hà nÜi, nhÖn hà h¡nh ½æng, chia sÀ v¡ sŸt cºn vèi hà thÖ truyÎn mèi cÜ dƯng, mèi sâng ½æng. NÆu viÆt ng°t qu¬ng, b̃ hà ½i chçi, ½̀ mÖnh cuæn chÖm v¡o ½éi sâng riÅng tơ thÖ truyÎn dÍ bÙ giâng nhơ mæt tìu thuyÆt ½Ùnh kü. VÖ thÆ, cƯn hÂn vèi mÖnh, mæt ng¡y n¡o ½Ü.

Thớng V¯n

thúc hiÎn
(thŸng Tơ, 2001)

* Chù Thơéng QuŸn dïng trong mæt b¡i viÆt.